وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىن يەمدەنگەن كۇمبەزدى شاھاردىڭ كەمەل كەلەشەگىن ويلاعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ: «مەن تۇركىستانعا كەلگەن سايىن ەرەكشە تەبىرەنەمىن. مۇندا ءيسى قازاقتىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى, باتاگوي بيلەرى, باتىر, باعلاندارى مəڭگىگە تىنىس تاپقان. بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى بارشامىزدى جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن دەگىم كەلەدى» – دەگەن ەرەكشە تولعانىسىن ارنادى. قادىر تۇتقان ەلباسىنا دەگەن ەلدىڭ ىستىق ىقىلاسىنداي مامىرا-جاي كۇي كەشكەن قالانىڭ تايلى-تۇياعى قالماستان بۇل كۇنى «ازىرەت سۇلتان» كەسەنەسىنىڭ ماڭىنان تابىلدى.
بىلتىر عانا تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى اتانعان تۇركىستانداعى ەلباسىنىڭ جۇمىس كەستەسى ادەتتەگىنشە جاڭا قالانىڭ ورنالاسۋ جوسپارىنان, «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن ارالاپ كورۋدەن باستالدى.
وسىندا مەملەكەت باسشىسىنا تۇركىستاننىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعىن قايتا جاڭعىرتۋعا بايلانىستى «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيىنىڭ دامۋ جوسپارى تانىستىرىلدى. جوسپارعا سايكەس, تانىمدىق جانە رۋحاني تۋريزم ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ كوزدەلگەن. وسىعان وراي, ءاربىر تۋريست مۋزەي اۋماعىندا ورنالاسقان تاريحي جانە ايتۋلى ورىنداردى ارالاپ كورۋگە مۇمكىندىك تۋماق.
العاشقى كەزەكتە تۇركىستاننىڭ ەجەلگى قونىستارىنىڭ ءبىرى – كۇلتوبە قالاسى قايتا جاڭعىرتىلاتىن بولادى. ابىلمامبەت جانە تاۋكە حانداردىڭ وردالارى مەن رەزيدەنتسيالارى ورتاعاسىرلىق مەشىتىمەن بىرگە جانە باسقا دا بىرقاتار نىسان تولىق قايتا قالپىنا كەلتىرىلمەك.
حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسى سانالاتىن, يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگەن «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى – تەك قازاق ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, الەم مادەنيەتىنە ۇلەس قوسۋشى جادىگەرلەر ساناتىندا. بۇل – قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم قاۋىمداستىعى ءۇشىن ماڭىزى زور مادەني-تاريحي نىسان ەكەندىگىنىڭ بىردەن-ءبىر ايعاعى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى ء«تورتىنشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋى – بۇعان دەيىنگى جاريالانعان جولداۋلاردىڭ زاڭدى جالعاسى, يدەياسى تەرەڭ, ساباقتاستىق قاعيداتتارىن ۇستانعان وزەكتى قۇجات. وسى ورايدا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا قانشالىقتى وزىندىك ۇلەسىن قوسۋدا دەگەن ساۋال مازالايتىنى اقيقات. ماسەلەن, جولداۋدا ايتىلعان 10 باعىتتىڭ بىرىندە ءسوز بولعان جاڭا تەحنولوگيالاردى جۇمىس بارىسىندا ەنگىزۋگە ساي مۋزەي اۋماعىندا ورنالاسقان بارلىق ەسكەرتكىشتەرگە شتريح-كودتار (QR-كود) قويىلدى. كەلۋشى تۋريستەر وسى شتريح-كود ارقىلى ەسكەرتكىش تۋرالى ماعلۇماتتارمەن ءۇش تىلدە ماعلۇمات الا الادى. دەمەك, مۇندا اياق باسۋشىلار قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىمەن قوسا, ءرابيا سۇلتان بەگىم, ەسىم حان, گاۋھار انا, «ۇكاشا اتا» مازارىن, قىلۋەت جەراستى مەشىتى مەن شىعىس مونشاسى جانە كونە ساۋران قالاشىعىنىڭ تاريحىمەن ەتەنە تانىسادى. ودان سوڭ, «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى قۇرامىنا كىرەتىن ەسكەرتكىشتەر بويىنشا 3D-تۋر ۆيرتۋالدى جوباسى ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل تۋريستەرگە الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە بولماسىن, عالامتور ارقىلى قورىق-مۋزەي سايتىنان 3D-تۋر ارقىلى قورىق-مۋزەي ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى تولىقتاي اقپارات الۋعا, مۋزەيدىڭ ىشىندەگى جادىگەرلەر, ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمدارىمەن كەڭ تانىسۋعا مۇمكىندىك بار. سونداي-اق قورىق-مۋزەيگە جەرلەنگەن حاندار مەن سۇلتاندار, باتىرلار مەن بيلەر ءتىزىمىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى ازىرلەندى. وعان اقپاراتتىق كيوسك ورناتۋ ارقىلى قول جەتكىزىلىپ وتىر. ەندى ازاماتتاردىڭ وسى تىزىمگە, سونداي-اق جەرلەنگەن تۇلعالارعا قاتىستى قانداي دا ءبىر ۇسىنىسى بولىپ جاتسا, ونى كومپيۋتەر ارقىلى تۇزەتۋ وڭايعا سوقپاق. مۇندا سونداي-اق وسى اقپاراتتىق كيوسكىگە جەرلەنگەن يگى جاقسىلاردىڭ قىسقاشا ءومىربايانى, ولاردىڭ تاريحتاعى العان ورنى, باسقا دا ءتيىستى اقپارات ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار كەلۋشىلەردى قاجەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ كەڭسە عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا جانە بيلەت ساتاتىن كاسساعا «جۇگىرتپە جول» ورناتىلدى. قازىرگى تاڭدا «جۇگىرتپە جول» ارقىلى قورىق-مۋزەيدىڭ جۇمىس كەستەسى, وتكىزىلەتىن ءىس-شارالار تۋرالى كەلۋشىلەر تولىقتاي ماعلۇمات الا الادى.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنا وراي «قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ 70 حيكمەتى» كىتابى لاتىن الىپبيىنە جانە ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, جاقىن ارادا باسپادان شىقتى. سونىمەن قاتار قورىق-مۋزەيدىڭ 40 جىلدىعىنا وراي «100 اڭىز», «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيىنە 40 جىل» جانە «تۇركىستان جازيراسىنىڭ قىش ىدىستارى» اتتى جاڭا البوم-كىتاپتارى جارىق كوردى.
«ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيىنىڭ جىلدىق جوسپارىنا سايكەس جىل باسىنان بەرى مۋزەيدە ءتۇرلى كەزدەسۋلەر, سالتاناتتى مادەني ءىس-شارالار, دوڭگەلەك ۇستەل, كونفەرەنتسيا, كورمەلەر ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. «2018 جىلعى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى» قىزمەتكەرلەرىنىڭ 2050 جىلعى ارىپتەستەرىنە جازعان «امانات حات» كاپسۋلاسىن سالتاناتتى تۇردە ورناتۋ ءراسىمى وتكىزىلدى.
بيىل «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى 50-گە جۋىق كورمە وتكىزدى. دەگەنمەن, كورمەلەردىڭ ەڭ نەگىزگىسى مامىر ايىندا ءوتتى. نەگىزگى دەپ ايتارداي بار, قورىق-مۋزەي ءوز تاريحىندا العاش رەت شەت مەملەكەتتە كورمەلەر ۇيىمداستىردى. اتاپ ايتاتىن بولسام, تۇركيا مەملەكەتىنىڭ كاستامونۋ, انكارا, بۋرسا قالالارىندا «ياساۋي مۇرالارى جانە تۇركىستان» تاقىرىبىندا كورمە ۇيىمداستىرىلدى. ماڭىزدى باستامانىڭ باستى ماقساتى – شەتەلدىكتەرگە ەلىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى تانىتۋ. تانىتا وتىرىپ تۋريستەر سانىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
الداعى ۋاقىتتا وسى قازان ايىنىڭ 18-20 ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا جانە «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي « ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالار» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كونفەرەنتسياعا وتاندىق جانە شەتەلدەن كەلەتىن عالىمدار قاتىساتىن بولادى.
«ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ليتسەنزياسىنا يە بولعان بىردەن-ءبىر ۇجىم ەسەبىندە, بيىل قورىق مۋزەيدىڭ ارحەولوگتارى تۇركىستان قالاسىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 33 كم-دەي جەردە, جاڭاقورعان وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان مەرگەنتوبە جەرىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن باستادى. قازبا ناتيجەسىندە ەجەلگى وبالار ورنى انىقتالدى. ارحەولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى تۇرپاتى ەرەكشە بۇل ەسكەرتكىشتەر وتكەن داۋىرلەردەن وتە قۇندى اقپاراتتار بەردى دەپ باتىل ايتۋعا تۇرارلىق.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءƏبىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسى» جوباسى بويىنشا «قاسيەتتى قازاقستان» ورتالىعىمەن 100 كيەلى جەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءتىزىمى جاسالىنعانى بەلگىلى. بۇل تىزىمگە «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ بىرقاتار نىسانى ەندى. ولاردىڭ ىشىندە قوجا احمەت ياساۋي, ءرابيا سۇلتان بەگىم, ەسىم حان كەسەنەلەرى مەن قىلۋەت جەراستى مەشىتى, كۇلتوبە, جىلاعان اتا, ۇكاشا اتا مازارى مەن قۇدىعى, گاۋھار انا كەسەنەسى, ساۋران قالاشىقتارى بار. سونداي-اق وسى تىزىمگە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اناسى قاراشاش انا مەن اكەسى يبراھيم اتانىڭ مازارلارى دا ەنگەنىن ايتقىم كەلەدى. ەندىگى باستى مىندەت – كيەلى جەرلەرىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, تۋريستەردى تارتۋ. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى اياسىندا ۇلىتاۋ تورىندەگى جادىگەرلەر كەشەنىن, قوجا احمەت ياساۋي مۋزەيىن, تارازدىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرىن, بەكەت اتا كەسەنەسىن, التايداعى كونە قورىمدار مەن جەتىسۋدىڭ كيەلى مەكەندەرىن جانە باسقا دا جەرلەردى ءوزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا ءبىرتۇتاس كەشەن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كوشپەلى كورمە, ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
نۇربولات احمەتجانوۆ,
«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى
