– اۋداننىڭ تاريحى 90 جىلمەن شەكتەلمەيدى. وسى وڭىردە ودان بۇرىن دا ۇلى وقيعالار بولعان, ۇلى تۇلعالار وتكەن. قالماقتاردى قازاق دالاسىنان قۋ شايقاستارىن شاقشاق جانىبەك ءوزىنىڭ ساربازدارىمەن تورعاي قاقپاسىنان باستاعان ەدى. حالقىمىزدىڭ ساۋاتتىلىعى ءۇشىن بولعان العاشقى قادام دا وسى وڭىردەن باستالدى – ىبىراي التىنسارين بابامىز العاشقى ءبىلىم ۇياسىن وسى تورعايدان اشتى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باتىرلارى مىنگەن تۇلپارلار تۇياعىنىڭ ءدۇرسىلى الدىمەن تورعاي دالاسىندا دۇبىرلەدى. ال جانگەلدين اۋدانى قۇرىلعان 1928 جىلدان بەرگى توقسان جىلدا حالقىمىز اشتىقتى, قۋعىن-سۇرگىندى, سوعىس زاردابىن كوردى. 90 جىلدىڭ جاقسىلىعى دا بولدى. ەڭ باستى جەتىستىگى – ەلگە ءبىلىم, عىلىم كەلدى. وسى جەردە تۋىپ-وسكەن فازىل بايىمبەتوۆ سەكىلدى الەمگە تانىلعان عالىمدار, باقىتجان بايقاداموۆتاي كومپوزيتورلار, سىرباي, عافۋ سەكىلدى ءدۇلدۇل اقىندار, شۇبالاڭ ءتىزىم بولار تۇلعالار ءوسىپ شىقتى. وسىلاردىڭ بارلىعى دا تورعايدىڭ عانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ بەتكە ۇستارلارى ەدى, – دەدى اكادەميك, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كەنجەعالي ساعاديەۆ.
تۋعان جەردىڭ تويىنا تورعايدا تۋىپ, بۇگىندە بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان اكادەميكتەر سايلاۋ جانە ءسابيت بايزاقوۆتار, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ناريمان قىپشاقباەۆ, قارجىگەر, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى عالىم باينازاروۆ, جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىك, بەلگىلى مەتسەنات, جيھانگەر ساپار ىسقاقوۆ, اقتاڭگەر اقىندار سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, قونىسباي ءابىل, سەرىكباي وسپانوۆ, كاسىپكەرلەر, وزگە دە تۇلەكتەر كەلىپ قاتىستى.
كەنجەعالي ساعاديەۆ ايتقانداي, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارا باستاعانى جەرلەستەردىڭ جادىراعان جۇزىنەن بايقالادى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە 25 شارۋاشىلىق «سىباعا» باعدارلاماسىمەن 1400 باس مال الىپ وسىرۋدە. سونىڭ ءبىرى تالاپ ەلەۋىتوۆتىڭ وسىدان 4 جىل بۇرىن العان 56 باس ءىرى قاراسى بۇگىندە ءجۇزدىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتتى.
– اۋىلدا مال وسىرسەڭ كەم بولمايسىڭ. قازىر جايلاۋىمىز دا, قىستاۋىمىز دا بار. قورا-قوپسىنى دا, تەحنيكانى دا دۇرىستاپ الدىم. قازاقتىڭ ەت باعىتىنداعى اقباس سيىرىن ءوسىرىپ جاتىرمىز, بيىل ابەردين-انگۋس تۇقىمىنان ءبىر بۇقا ساتىپ الدىق, – دەيدى تويدا جۇرگەن تالاپ. ەندى شامالى كۇندە ارقالىق قالاسىنان زاماناۋي ەت كومبيناتى اشىلماق. بۇل تورعاي وڭىرىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامي تۇسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى.
وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ جۇرتشىلىقتى مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, جانگەلدين اۋدانىندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاۋىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.
– بيىل بيۋجدەتتەن وسى اۋداننىڭ دامۋىنا 150 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. تورعاي كەنتى مەن اقشىعاناق اۋىلىنا اۋىزسۋ تارتۋ ءۇشىن 681 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. الداعى جىلى اقكول مەن كولقامىس اۋىلدارىنا اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلادى, ونىڭ قۇجاتتارى دايىندالىپ جاتىر. امانگەلدى مەن جانگەلدين اۋداندارى اراسىنداعى جولدى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى, وعان بيۋدجەتتەن 3 ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى, – دەدى ارحيمەد بەگەجان ۇلى. راس, نارىقتىڭ قيىن جىلدارى اۋداننان سىرتقا كەتۋ باسىم بولدى. بىراق ەشكىم تۋعان جەردى ۇمىتپاپتى. مەكتەپتەردىڭ ءار جىلعى تۇلەكتەرى, وسى وڭىردەن تۇلەپ ۇشىپ, ءار قيىردا جۇرگەن ازاماتتار توي قارساڭىندا 75 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 22 جوبانى جۇزەگە اسىرىپتى. تورعايداعى يپپودروم, سپورت الاڭى, كونتسەرت ساحناسى سەكىلدى الەۋمەتتىك ورىنداردىڭ بارلىعى دا تۇلەكتەر كۇشىمەن جاڭالاندى. اۋدان ورتالىعىنا كىرە بەرىستەگى تۇلەكتەر جاساعان «تورعاي قاقپاسى» كەنتتىڭ ءسان-سالتاناتىن كەلتىرىپ-اق تۇر. اۋدان اكىمى شوتا وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇلەكتەردىڭ مۇنداي باستاماسى جالعاسا بەرەدى. ايتپاقشى, وسى تويدا مەتسەنات ساپار ىسقاقوۆ جەرلەستەرىنە تورعاي جەرىنەن مۇناي بارلاۋعا رۇقسات الىنعانى, ونىڭ الداعى جىلى باستالاتىنى تۋرالى ءسۇيىنشى حابارىن دا جەتكىزدى.
توي قۇرمەتىنە مازمۇندى «تورعاي ەنتسيكلوپەدياسى» دايىندالدى. اسىلى, تورعايلىقتار تۇلعالاردى ەسكە الۋدى تاعىلىم دەپ بىلەدى. وسىعان دەيىن بەلگىلى ءبىلىمپاز قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ال بۇل جولعى توي حالىق اقىنى نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ تۋعانىنا 115 جىل تولۋىن اتاۋدان باستالۋى دا وسىعان دالەل. كسرو مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى رىستى ەردەنوۆا ساحنالاعان سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ «نۇرقان» پەساسىنىڭ قويىلىمى جۇرتشىلىقتى ءبىر سەرپىلتتى.
– ەلدىڭ تاعدىرىنا ىقپال ەتكەن, ەلدىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەن ۇلى ادامدار تورعايدان كوپ شىقتى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ادەبيەت پەن ونەردەگى ءبىر-اق ادامدى ايتايىن. ول – نۇرقان احمەتبەكوۆ.ول كىسىدە سونشالىق ءبىلىم دە جوق, قۇداي بەرگەن تۋما تالانت ەدى. ونىڭ «ۇرى قارعا» پوەماسى قازاق ادەبيەتىندەگى ەڭ تاڭداۋلىلار قاتارىندا تۇرادى. شىعارما قيىن زاماندا, ۇرى زاماندا ماحابباتتى دا ۇرلاۋعا ءماجبۇر بولعان ادامنىڭ كۇرەسىن كورسەتەدى, – دەدى جازۋشى تولەن ابدىك.
سپەكتاكلگە تورعايلىقتار كاسىبي اكتەرلەر شاقىرعان جوق, بارلىق كەيىپكەرلەردى جەرگىلىكتى جاستار وزدەرى ويناپ شىقتى.
– تورعايداعى كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ, تورعاي دراما تەاترىنىڭ نەگىزىن نۇرقان اتامىز سالعان. تورعايدىڭ تەاترى 1972 جىلى «حالىق تەاترى» اتاعىن الدى. كەيىن كاسىبي تەاترلاردىڭ بەلدى اكتەرلەرى بولعان وزبەك مۇقاشەۆ, سەيىتبەك ورداباەۆ, بولتىرىك مولداشەۆ, ىقىلاس عۇبايدۋلليندەر ونەردەگى تۇساۋىن وسى تەاتردا كەسكەن ەدى. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» ەمەس پە, تالانتتى-تالاپتى جاستار بار. ولارعا باياعى ءوزىمىزدى باۋلىعان بولات حامزين سەكىلدى ونەر تارلاندارى, ماماندار كەرەك. ولار قازىر مۇنداي شالعايعا كەلمەيدى عوي, – دەيدى بۇگىندە جەتپىستىڭ جەلكەسىنە ءمىنىپ وتىرعان مادەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى رىستى اپا. تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ونى دا ۇيدە جاتقىزبادى, تاياعىنا سۇيەنىپ ءجۇرىپ, سپەكتاكلدى دە قويدى, تورعايدىڭ بۇكىل تاريحىن كوز الدىڭنان وتكەرەر تەاترلاندىرىلعان شەرۋدى دە دايىندادى.
تويعا ەشقانداي «جۇلدىز» شاقىرىلعان جوق, ءسىرا, ونى ىزدەگەن دە ەشكىم بولا قويماعان شىعار. «تورعاي اۋەندەرى» اتتى ايماقتىق ءان بايقاۋىنا وبلىس ءوڭىرى مەن كورشىلەس وڭىرلەردەن جاس انشىلەر قاتىستى. وندا ورىندالعان تورعاي توپىراعىنىڭ پەرزەنتتەرى, كومپوزيتورلار باقىتجان بايقاداموۆتىڭ, بولات ءحامزيننىڭ, قاليبەك دەربسالديننىڭ, باقىتجان ساۋەكەنوۆتىڭ, التىنبەك سەرعازيەۆتىڭ اندەرىن كورەرمەندەر دە ىڭىلداپ قوسىلىپ ايتىپ وتىردى, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشىن وسىلاي انمەن باستى. ءان جارىسىنىڭ باس جۇلدەسىن جەرگىلىكتى ونەرپاز تاسقىن ءاجىباي الدى. «بابالار سازى» ءداستۇرلى ءان بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ءانشىسى ايجان ساماتقا بەرىلدى. بالۋان كۇرەستىرمەي, بايگەگە ات قوسپاي تويدىڭ قىزىعى بولا ما؟! ەرادىلوۆ ازامات تۇيە پالۋان اتادى. الامان بايگەدە تورعايدىڭ «ادال» دەگەن تۇلپارى مارەنى الدىمەن قيدى. اتبەگى بالعاباي قابجانوۆ باس جۇلدەگە تىگىلگەن ماشينانى ءمىندى. تورعاي وسىلاي رۋحاني تۇلەدى, ءبىر جاساپ جاڭاردى, جاڭعىردى.
انار تولەۋحانقىزى,
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى
