سونىمەن قاتار تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىنا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ, ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينيان, مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودون جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, تۇرىكمەنستان مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى پۋرلي اگامۋرادوۆ كەلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قىرعىزستان باسشىسى س.جەەنبەكوۆ پەن ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى ن.پاشينيان تمد كەڭەسىنە تۇڭعىش رەت قاتىسىپ وتىر.
بيىل تمد-عا توراعالىق ەتۋ مىندەتى تاجىكستان تاراپىنا بەرىلگەن بولاتىن. سوندىقتان جيىندى وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون اشىپ, ۇيىم اياسىندا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن اۋقىمدى شارالار اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. تاجىكستان وسىنداي ىرگەلى جيىنداردىڭ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ, دامىتا تۇسەتىنىن مالىمدەدى.
«بىرلەسە جاساعان جۇمىس ناتيجەسىندە قارىم-قاتىناستىڭ بۇكىل سالالارىن قامتيتىن ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلدى. تاجىكستان تاراپى توراعالىق مىندەتى الدىندا 40-قا جۋىق وتىرىس وتكىزىپ, تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە ەسىرتكى تاسىمالىنا, ەكونوميكاداعى قىلمىس پەن زاڭسىز كوشى-قون جانە ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەسۋ جونىندەگى ماسەلەلەر ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ باستى تاقىرىپتارى بولدى», دەدى ە.راحمون.
بۇدان كەيىن تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرگەي لەبەدەۆ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تانىستىردى. جيىننىڭ كەلەسى كەزەڭى شاعىن قۇرامدا, جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتتى. شاعىن قۇرامدا وتەتىن وتىرىستا تمد-دا ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ماسەلەسى, ۇيىمعا توراعالىق جانە كەلەسى وتىرىستىڭ قايدا وتەتىنى تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
وتىرىستا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تمد اياسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتىپ, دامىتۋ ءۇشىن اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىنە توقتالدى. سونداي-اق ۇيىمدى رەفورمالاۋ جانە دوستاستىقتىڭ تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتارىن جاڭارتۋ جولىندا قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى.
پرەزيدەنت مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن بىرقاتار ماڭىزدى باعىتتارعا نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, تمد-نىڭ ەكونوميكالىق نەگىزىن نىعايتىپ, ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىن ەلباسى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى كەڭەيتۋ جانە تمد-عا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ كولىك-ترانزيت الەۋەتىن پايدالانۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە توقتالدى. سونىمەن قاتار عىلىمي-عارىش, تسيفرلاندىرۋ جانە تۋريزم سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى جونىندە اڭگىمەلەپ, تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارىن قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىردى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرگەي لەبەدەۆ بايانداما جاساپ, كۇن تارتىبىنە قويىلاتىن ماسەلەلەرگە توقتالدى. كەڭەس مۇشەلەرى الدىمەن تمد-نى دامىتۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
وسىدان كەيىن تمد-عا 2019 جىلى توراعالىق مارتەبەسى قارالدى. ەرەجەگە سايكەس, كەلەر جىلى بۇل مىندەت تۇرىكمەنستان تاراپىنا بەرىلۋى ءتيىس بولاتىن. مەملەكەت باسشىلارى ءبىراۋىزدان تۇرىكمەنستاننىڭ كانديداتۋراسىن قولداپ شىقتى. الايدا تمد-عا وزبەكستان دا تەڭ توراعا رەتىندە بەكىتىلدى.
«تۇرىكمەنستان تاراپىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تمد ەلدەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەلەسى ءسامميتىن 2019 جىلى 11 قازاندا اشحابادتا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. كادرلىق ماسەلەلەردەن بولەك بارلىق مەملەكەتتەر قالعان قۇجاتتارعا تالقىلاۋسىز قول قويۋعا كەلىستى», دەدى س.لەبەدەۆ.
جيىن بارىسىندا بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتار تالقىعا ءتۇستى. سولاردىڭ ەكەۋى – حالىقارالىق كەلىسىم. اتاپ ايتقاندا, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى قىلمىسپەن كۇرەس جونىندەگى ىنتىماقتاستىق جانە عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ جانە زەرتتەۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق كونۆەنتسياسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
وتىرىستا ەكىنشى ماسەلە بويىنشا تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ جۇمىسىنا عارىش سالاسىنداعى اگەنتتىكتەر, جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىم اكادەميالارى مەن كونسترۋكتورلىق بيۋرولار اتسالىسقان ەكەن. بىلتىر تمد ەكونوميكالىق كەڭەسى اتالعان قۇجاتتى ماقۇلداعان بولاتىن. سودان بەرى وعان بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
«كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – تمد ەلدەرىنىڭ عارىشتى بىرلەسىپ زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى بايلانىستارىن كۇشەيتۋ. قازىرگى تاڭدا قارجىلاي جانە تەحنولوگيالىق جاعدايىنا قاراي عارىش سالاسىن دامىتۋدى دەربەس جۇرگىزىپ كەلەمىز. الايدا تمد اياسىندا ونداي بايلانىستاردىڭ دەنى – ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس. نەگىزى, وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋىمىز كەرەك. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز ءوز الەۋەتىمىزدى تولىعىمەن پايدالانا الامىز. وعان قوسا, بىزدە وسى سالادا ورتاق تاجىريبە, بىرىڭعاي تەحنيكالىق ستاندارتتار, كوپجىلدىق عىلىمي-تەحنيكالىق بايلانىستارىمىز بار. ورتاق ادىستەمە, ورتاق كوزقاراس تا جەتكىلىكتى. ەندەشە, عارىش سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور», دەدى ۆ.ماتۆيەنكو.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم اياسىندا بىرلەسكەن قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ كوزدەلگەن. بۇدان بولەك, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ, ناۆيگاتسيالىق قۇرال-جابدىقتار, استەرويدتىق-كومەتالىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, عارىشكەرلەردى بىرلەسىپ ۇشىرۋ جانە مامانداردى دايارلاۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان.
«كونۆەنتسياعا سايكەس, تمد مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق مەملەكەتارالىق, ۇكىمەتارالىق جانە كەلىسىمدەر نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. ال عارىشتى زەرتتەۋ مەن پايدالانۋعا قاتىستى ناقتى باستامالار مەملەكەتارالىق جوبالار مەن باعدارلامالار بويىنشا قولعا الىنادى. ونى ۇلتتىق بيۋدجەتتەردىڭ ەسەبىنەن جانە بيۋدجەتتەن تىس اقشاعا قارجىلاندىرادى. وسى سالاداعى جۇمىستى تمد عارىش سالاسىنداعى مەملەكەتارالىق كەڭەسى ۇيلەستىرەدى», دەدى ۆ.ماتۆيەنكو.
بۇدان كەيىن كۇن تارتىبىنە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە دايىندىق شارالارى شىعارىلدى. اتالعان ماسەلە جونىندە تمد مۇشە مەملەكەتتەرى – مەملەكەتارالىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق قورىنىڭ تەڭ توراعاسى ميحايل شۆىدكوي بايانداما جاساپ, اتقارىلاتىن شارالاردى تانىستىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن تويلاۋ بويىنشا 49 شارا وتكىزۋ قاراستىرىلعان. سولاردىڭ باسىم بولىگى سوعىس ارداگەرلەرىنە قامقورلىق كورسەتۋگە ارنالعان.
«قازىرگى تاڭدا تمد كولەمىندە 100 مىڭعا جۋىق سوعىس ارداگەرى بار. ولارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. جوبا بويىنشا وتكىزىلەتىن شارالاردىڭ باسىم بولىگى ارداگەرلەرگە ماتەريالدىق, مەديتسينالىق جانە باسقا دا قامقورلىق كورسەتۋگە باعىتتالعان», دەدى م.شۆىدكوي.
اتاپ ايتار بولساق, جوبانىڭ باستى باعىتى سوعىس دەرەكتەرىن بۇرمالاۋعا جول بەرمەۋگە ارنالعان. سونىمەن قاتار م.شۆىدكوي جاستارعا جەڭىستىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا تمد ەلدەرىنىڭ بارىنە ورتاق ارنايى مەدال جاساۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. تمد مەملەكەتتەر باسشىلارى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندەگى شارالاردى ءبىراۋىزدان قولدادى.
بۇدان بولەك 1948 جىلى 10 جەلتوقساندا قابىلدانعان ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىنىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ مالىمدەمەسى قابىلداندى.
سونداي-اق مەملەكەتتەر باسشىلارى 2021 جىلى تاجىكستان رەسپۋبليكاسىندا «دوستاستىقتىڭ مادەني استانالارى» اتتى مەملەكەتارالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا, تمد-دا 2021 جىلدى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى جىلى دەپ جاريالاۋعا كەلىسىپ, دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارى جونىندەگى مالىمدەمەنى, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى مالىمدەمەنى بەكىتتى.
سونىمەن قاتار قورعانىس سالاسىندا دا بىرقاتار قۇجاتتار راسىمدەلدى. اتاپ ايتار بولساق, قىلمىسقا قارسى بىرلەسكەن كۇرەس شارالارىنىڭ 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتارالىق باعدارلاماسى تۋرالى, قورعانىس مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى جونىندەگى ەرەجەگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى, تەررورعا قارسى ورتالىق جونىندەگى ەرەجەگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى, تەررورعا قارسى ورتالىقتىڭ باسشىسى تۋرالى, قورعانىس مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جانىنداعى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۋرالى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە ەلدەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداندى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
دۋشانبەدەن (تاجىكستان)
