تاڭعى ءمولدىر اۋا تۇپ-تۇنىق ەكەن. كوكىرەگىڭدى تولتىرىپ قانشا جۇتساڭ دا قۇمارىڭ ءبىر قانباستاي. ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن, قولدىڭ سالاسىنداي اققايىڭدار تۇمشالاعان توڭىرەك كىلكىگەن كوگىلدىر نۇرعا بولەنىپ تۇر. سارىارقانىڭ توسىندە ءۇزىلىپ تۇسكەن ءبىر شوكىم جاقۇتتاي جارقىراعان بۋرابايدىڭ باۋرايى دەمالىس ماۋسىمى اياقتالىپ كەلە جاتسا دا قىج-قىج قايناپ جاتىر. سول قاراقۇرىم ادامداردىڭ ءبىر پاراسى سپورتشىلار. بۋرابايدىڭ سپورتشىلاردى وزىنە تارتاتىن ءجونى دە بار. ونىڭ ەڭ باستىسى, ۇستىمىزدەگى جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن, ءوز ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدىڭ تاۋ شاڭعىسى سپورتىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ماماندارىن ەلەڭ ەتكىزگەن – «بۋراباي» حالىقارالىق سپورت بازاسى. ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋشىلار الدىمەن وسى جەرمەن تانىستى. اۋماعى 125,54 گەكتاردى الىپ جاتقان كەشەن قالام ۇستاعان قاۋىمدى تاڭ-تاماشا ەتكەنى دە راس.
ەلىمىزدە تەڭدەسى جوق سپورت كەشەنىن سالۋعا 38 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالىپتى. ەسەسىنە الەم تاڭ قالاتىن تاماشا دۇنيە پايدا بولعان. تاراتىپ ايتاتىن بولساق, شاڭعى جولى, 90 جانە 152 مەترلىك بيىكتىكتەن سەكىرۋ تۇعىرى, 200 ورىندىق قوناق ءۇي, 250 ورىندىق اسحانا, ءجۇزۋ باسسەينى, دارىگەرلىك-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى بار. قاي نىساننىڭ ىشىنە كىرسەڭ دە كوركى كوز ارباپ, جايناپ تۇر. توڭىرەكتىڭ ءبارى اباتتاندىرىلىپ, وزگەشە كەيىپكە ەنگەن. شاعىن مۇيىستەگى سالتانات ءسال ۇزاپ بارىپ بۋرابايدىڭ تابيعي كوركىمەن استاسقان ساتتە ادەمى انسامبل قۇرايدى. قالىڭ قاراعايدى قاق جارىپ وتەتىن كۇرە جول تاۋ يىعىنان اسىپ بارىپ كوگىلدىر الەمگە, قىراندار عانا سامعايتىن بيىكتىككە ءسىڭىپ كەتەدى.
شاڭعى بازاسىندا وقۋ-جاتتىعۋلارىن وتكىزىپ جاتقان سپورتشىلار كوپ. سولاردىڭ بىرىمەن تىلدەستىك.
– عاجاپ قوي!–دەيدى پاۆلودار وبلىسىنان كەلگەن شاڭعى سپورتىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى الەكساندر كۋرساكوۆ,– وقۋ-جاتتىعۋ ساباقتارىن وتكىزىپ جاتىرمىز. بۇل جەردە جالعىز تاۋ شاڭعىسى عانا ەمەس, قوس سايىسقا, ترياتلونعا دا مول مۇمكىندىك تۋدىرىلعان. ءبىزدىڭ جاس سپورتشىلارىمىز از ۋاقىتتىڭ ىشىندە باۋىر باسىپ قالدى. ءدال مىناداي مۇمكىندىك تۋدىرىلعان جەردە قالايشا جاقسى ناتيجە كورسەتپەۋگە بولادى. مەن سىزدەرگە ايتايىن, ءدال وسىنداي كەشەن الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە كەزدەسە بەرمەيدى.
بۋراباي كۋرورتىن دامىتۋعا يگى اسەرىن تيگىزەتىن قوماقتى شارۋانىڭ ءبىرى وسى. نەگىزىندە ءتول تابيعاتتىڭ دا قاۋقارى از ەمەس, ويتكەنى, وسى ولكەنىڭ ءار توبەسى, ءار بەلەسى تۇنىپ تۇرعان تاريح. بولەكتاۋدىڭ باسىنا كوتەرىلدىك. ءبىر شوعىر بولىپ تۇرعان بۋراباي تاۋلارىنان زاڭعار باسىن الا قاشىپ شىعىسقا ماڭداي تىرەگەن بولەكتاۋدىڭ جاراتىلىس جايى تۋرالى سان ءتۇرلى اڭىز بار. جاستىق شىركىن بيىككە قۇمار ەمەس پە؟ ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبارى دەرلىك قاراعايلى ورمان ىشىندەگى جالعىز اياق سوقپاقپەن ءبىتىمى بولەك جاراتىلعان تاۋ باسىنا كوتەرىلدى. وبلىس اكىمى مالىك مىرزالين وتكەن تاريحتىڭ ونەگەلى تۇستارىن قامىردان قىل سۋىرعانداي ەتىپ ساتىمەن ساباقتاپ ايتىپ كەلەدى. مۇلگىگەن تىنىشتىق قۇشاعىندا, قالىڭ قاراعايدىڭ ورتاسىندا كونە ءداۋىردىڭ كۇمبىرى ادەمى اسەر ەتەدى ەكەن. دىڭىنە قۇشاق جەتپەس, جارتاستى قاق جارىپ وسكەن قاراعايدىڭ ارعى جاعىنان الدەكىمدەر سىعالاپ تۇرعانداي. ەنتىگە باسىپ تاۋدىڭ ۇشار باسىنا دا جەتتىك. بيىكتەن تومەندەگىلەر ايقىن كورىنەدى ەكەن. كەڭىستىك اشىلىپ سالا بەردى. انە يەك استىندا مايدا تولقىندارى جاعالاۋعا اسىققان ايناكول جاتىر تەبىرەنىپ, ءور تۇلعالى وقجەتپەس شە؟ جەتىم توقتىنىڭ جاباعى جۇنىندەي ۇرپيگەن بۇلتتار ۇدەرە كوشىپ بيىگىنە بايلانعان ەكەن. سۋعا قاراپ سىلاڭدايدى جارىقتىق. مەنىڭ ءور تۇلعامدى, وق جەتپەيتىن بيىگىمدى كوردىڭدەر مە دەگەندەي. وقجەتپەستىڭ سۇلۋلىعىن سيپاتتاۋعا ءسوز جەتپەس.
مۇنان سوڭ «ۆيزيت تسەنتر» دەپ اتالاتىن بۋرابايدىڭ باعالى جەرلەرى تۋرالى ءبىر دەمدە كوز الدىڭا كوپ سۋرەتتى, كورىكتى سۋرەتتى, كونە تاريح پەن قاسيەتتى توپىراعى تۋرالى اقپاراتتى بەرەتىن ورتالىقتا بولدىق. اسەرى سۇمدىق. بۇرىن بۋرابايدا بولىپ كورمەگەن كەيبىر ارىپتەستەرىمىز ارنەنىڭ جايىن سۇراپ, قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتتى. بۋرابايدىڭ باۋىرىندا زەرەك كوڭىلدە ساباقتالار سىر كوپ قوي. بۇرىنعىنىڭ ۇستىنە جاڭا مازمۇن ۇستەيتىن جاڭالىق تا از ەمەس. سونىڭ ءبىرى اسپان استىنداعى «بوتاي» مۋزەيى.
ارحەولوگ عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ نيكولسكوە اۋىلىنان ءبىر جارىم شاقىرىم جەردەگى سوناۋ ەنەوليت داۋىرىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىن مەكەندەگەن تايپالار مادەنيەتىنەن تىلسىم سىر شەرتەتىن كونە قونىس – تالاي قۇپيانى قوينىنا تىعىپ جاتقان ەجەلگى مەكەن. قازىرگى كۇنى اۋماعى 15 گەكتار جەردى الىپ جاتقان ەجەلگى ادامدار قونىسىنان 150-دەن استام ءۇيدىڭ ورنى تابىلعان. سول جەرلەردە كونە تاريحتىڭ كومبەسىنەن كوسىپ سىر ۇعۋعا تىرىسقان عالىمدار وسى ءبىر ەجەلگى تۇرعىنجايلاردى قازىپ, قايتادان تۇرعىزۋعا مۇمكىندىك العان. ەجەلگى كورىنىستى, سالت-ءداستۇردى, ەنەوليت داۋىرىندەگى ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن. بوتايداعى باعالى قازىنانىڭ سۇلباسى, ياكي كوشىرمەسى بيىل بۋرابايدىڭ ەتەگىنە سالىندى. ويتكەنى, مۇندا كەلىمدى-كەتىمدى كىسى كوپ. ءارى كونە ءداۋىردىڭ كورىنىسىن كورگىسى كەلگەندەردىڭ اتباسىن بۇرۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. تۇرعىنجايلاردىڭ قابىرعاسىنىڭ ەنى ءبىر مەتر شاماسىندا, ال, بيىكتىگى 70-90 سانتيمەتر مولشەرىندە. قابىرعا پەريمەترلەرى بويىنشا بورەنەدەن ورىلگەن, ءتۇتىن شىعاتىن شاڭىراق پىشىندەس تەسىك جاسالعان. كادىمگى قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرى كەيپىندە.
وبلىس اكىمى مالىك مىرزالين بۋراباي باۋرايىنداعى تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ دامۋ قورىتىندىلارى تۋرالى جانە بولاشاقتى باجايلاعان جوسپارىمەن جۇپتاپ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. شەشەن ءوز سوزىندە ءتۋريزمنىڭ ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بۇگىنگى تاڭدا سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ەكپىن ءتۇسىرىپ اتاپ ءوتتى. ءدال قازىر وبلىستىڭ تۋريستىك كلاستەرىندە 700-دەن استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. تارتىمدىلىعىنا وراي نەگىزگى ايماقتار انىقتالىپ وتىر. ال جالپى تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى شەڭبەرىندە جەتى نەگىزگى باعىت بويىنشا 119 ءىس-شارا جوسپارلانعان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى سەرتيفيكاتتالعان قوناق ۇيلەردىڭ سانى بەس ەسەگە كوبەيدى. بۇل ارادا مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتۋىمىز كەرەك, جازعى ماۋسىمدا بۋراباي باۋرايىندا قانشا ءتۋريستىڭ دەم العانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, بۋراباي كەنتىندە جالعا بەرىلەتىن جەكەمەنشىك ورىندار وتە كوپ جانە ىرگەدەگى رەسەي ءتارىزدى جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن دەمالۋشىلاردىڭ شاتىر تىگىپ تە جاتا بەرەتىندىگىن ەسكەرۋ كەرەك.
سوڭعى جىلدارى بۋرابايدىڭ بەدەلى اسىپ تۇر. وعان ەڭ الدىمەن تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى جاقسارعاندىعى اسەر ەتىپ وتىر. بيزنەس قۇرىلىمدار ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. ماسەلەن, «ششۋچينسك» شيپاجايىن قايتا قۇرۋعا ءبىر ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالعان. سونداي-اق تامىز ايىندا «ارحەي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ قۇنى 400 ميلليون تەڭگە تۇراتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ كەشەنى دە پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۋراباي كەنتىندە جابىق سۋ پاركىن سالۋ باستالماق.
تۋريزم سالاسىنداعى يندۋستريا جۇزدەن استام نىساندى قامتيدى ەكەن. جالعىز بۋراباي عانا ەمەس, وبلىستىڭ وزگە اۋداندارىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ىستەر قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلى ارشالى اۋدانىندا «بەيبارىس» دەمالىس ورتالىعى اشىلدى. مۇنداي جاقسى مىسالدار از ەمەس. وبلىستىڭ تۋر وپەراتورلارى تاريحي جانە كورىكتى ورىندارعا بىرقاتار تۋريستىك باعىتتاردى ازىرلەدى. بيىل سونىڭ يگىلىگىن دە كوردى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وبلىس اكىمى مالىك مىرزالين بيىلعى جىلدىڭ تابىستى بولعاندىعىن, الداعى ۋاقىتتا قانداي يگى شارۋالاردىڭ قولعا الىناتىندىعىن تەگىس ايتىپ بەردى. ەندىگى ارادا ءتۋريزمدى دامىتۋ مىقتاپ قولعا الىنباق. ول ءۇشىن بارلىق جاعداي بار. بۋرابايدىڭ باۋرايى ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىن سالاعا اينالماق. باعزى زاماندا ءبىرجان سال اتامىز «جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ, باۋىرى تولعان كوكشە باۋ. توڭىرەگىڭ سەكسەن كول, ءيىسىڭ جۇپار اڭقيدى-اۋ» دەپ جىرلاعان بولاتىن. جەر شوقتىعى ەل شوقتىعىن بيىكتەتۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ جاتسا, ءتىپتى تاماشا ەمەس پە؟!
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
