«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى 138 مىڭ توننا قانت ءوندىرىلىپ, 121 مىڭ تونناسى يمپورتتالعان. وبلىستاردىڭ, استانا مەن الماتى قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا قازىر قانتتىڭ جەتكىلىكتى قورى ساقتالعان. 2018 جىلعى ءونىم جيناۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ايتساق, بۇل دا قانت ءوندىرۋ ءۇشىن شيكىزاتتىڭ مول بولۋىنا ىقپال ەتپەك. سوندىقتان ءونىم تاپشىلىعى جانە ونىڭ باعاسىنىڭ ءوسۋى تۋرالى ايتۋعا نەگىز جوق. قازاقستان قانتتى يمپورتتاۋعا جانە وندىرۋگە قاجەت شيكىزاتقا ەشقانداي تىيىم ەنگىزگەن جوق. 2010 جىلى كەدەن وداعى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ, بارلىق ەاەو-عا مۇشە ەلدەرگە قاتىستى, ءۇشىنشى ەلدەردەن يمپورتتالاتىن اق قانتتىڭ تونناسىنا 340 اقش دوللارى كولەمىندە بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف قولدانىلادى. وداق ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا اياسىنداعى قانت اينالىمىنا باج سالىعى سالىنبايدى. قازاقستانداعى قانت وندىرۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە «Raimbek» كومپانياسى دا 2010 جىلدان بەرى ەاەو اياسىنداعى كەدەندىك باج سالىعىنسىز قانت جانە ونى ءوندىرۋ ءۇشىن شيكىزات تاسىمالداۋدا ۋاقىتشا جەڭىلدىكتى پرەفەرەنتسيالاردى پايدالانىپ كەلدى. اعىمداعى جىلعى 27 شىلدەدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ەاەو ۇلتتىق مىندەتتەمەلەردى يمپلەمەنتاتسيالاۋ اياسىنداعى ۇسىنىسى نەگىزىندەگى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن اتالعان جەڭىلدىكتى پرەفەرەنتسيالار جويىلدى» دەپ حابارلادى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى.
سونىمەن «باقساق, باقا ەكەن» دەگەندەي بۇل جولعى شۋدىڭ گابى باسقا بولىپ شىقتى. ول – قانتتىڭ دۇربەلەڭى ەمەس, ونى وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەرگە بەرىلەتىن جەڭىلدىك ءۇشىن تارتىس ەكەن.
دەگەنمەن قانت تۋرالى اڭگىمەنىڭ استارىنا تاعى ءبىر ۇڭىلۋگە تۋرا كەلەدى. ەگەر ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى سەكىلدى مۇددەلى تاراپتار بۇل ماسەلەگە ءجىتى قاراپ, الداعى ۋاقىتتارى ونىڭ شەشىمىن دۇرىستاپ بەلگىلەمەسە, ماسەلە مۇنىمەن تىنباۋى مۇمكىن. سەبەبى, وسى كيكىلجىڭنىڭ ءوزى بۇدان 15-20 جىل بۇرىن باستالعان قانت تاپشىلىعى سەكىلدى سوزىلمالى سىرقاتتان قازاقستاننىڭ ءالى دە تولىق ايىعىپ كەتە الماي وتىرعانىن كورسەتەتىندەي. ماسەلەن, الىسقا بارماي-اق ەكى-ءۇش جىل بۇرىن بولعان ءبىر وقيعانى قاپەرگە تاعى ءبىر سالىپ وتەيىك.
2016 جىلدىڭ جازىندا وڭىرلەردە قانتتىڭ 1 كيلوسىنىڭ باعاسى 240 تەڭگەدەن 400 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاپ, تۇتىنۋشىلار اراسىندا ناعىز دۇربەلەڭ پايدا بولعان ەدى. ول جولى دا ماسەلەگە بايلانىستى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە تۇسىنىكتەمە بەرۋگە تۋرا كەلگەن. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مەن حالىق بولسا وسى وقيعاعا وراي كوپ جاعدايدا دۇكەندەر مەن الىپساتارلاردى كىنالاۋمەن شەكتەلگەن. «حالىقتىڭ جاپپاي جەمىس-جيدەكتەن توساپ قايناتاتىن ۋاقىتىن پايدالانىپ, پايدا تابۋ ماقساتىندا قانت باعاسىن ادەيىلەپ كوتەرىپ وتىر» دەسكەن. مۇنىڭ ارتى دەرەۋ دۇكەندەرگە تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرىپ, زاڭعا سايكەس اكىمشىلىك جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا ۇلاسقان.
ەگەر ەلىمىزدە قانت جەتكىلىكتى بولسا, ونى ورىنسىز قىمباتتاتۋدىڭ قانداي نەگىزى بار دەگەن سۇراق سول جولى تۋىنداپ ەدى. ادەتتە ەركىن نارىقتا تاۋارلاردىڭ باعاسى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسىندا الشاقتىقتىڭ پايدا بولۋىنان كوتەرىلەتىندىگىن بىلەمىز. دەمەك, بۇل جەردە باستى ماسەلە قانت وندىرىسىنە قاتىستى دەپ ويلاعان ەدىك.
وسى تۇجىرىمنىڭ دۇرىستىعىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرى انىقتاپ بەردى. دەرەكتەر بويىنشا 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا رەسەيدە 34 417 مىڭ توننا, بەلارۋس ەلىندە 3 300 مىڭ توننا, قىرعىزستاندا 183 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى وندىرىلگەندە, قازاقستاندا بار بولعانى 174 مىڭ توننا ءوندىرىلىپتى. سونىڭ سالدارىنان قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار ادامعا شاققانداعى ۇلەسى بەلارۋس ەلىندە 348, رەسەيدە 235, قىرعىزستاندا 30 كيلودان اينالعاندا, قازاقستاندا بار بولعانى 10 كيلودان كەلگەن. سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىپتىك نەگىزدە دامىعان رەسەي مەن بەلورۋسسيانى بىلاي قويعاندا بىزدەن جەرى دە, حالقى دا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ساتىپ الۋداعى مۇمكىندىكتەرى دە از قىرعىز باۋىرلارىمىزدان قالىپ كەتكەندىگىمىز انىق كورىندى.
وتاندىق رىنوكتا قانت جەتكىلىكتى بولۋى ءۇشىن بۇل كەمىندە ءبىر ادامعا جىلىنا 27 كيلودان اينالۋى كەرەك. بۇل, ارينە مەديتسينالىق نورما ەمەس, ەلىمىزدە جىلما-جىل جان باسىنا شاققاندا تۇتىنىلىپ كەلە جاتقان قانت مولشەرى, ياعني قانتتى حالىقتىڭ قاجەت ەتۋ دەڭگەيى. ال 1 كيلو قانت ءوندىرۋ ءۇشىن كەمىندە 5-6 كيلو جوعارى ساپالى قانت قىزىلشاسى قاجەت. سوندا قازاقستان ءوزىن قانتپەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتەمىن دەسە, جىلىنا 2 210 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋى ءتيىس ەكەن. ال وتاندىق زاۋىتتاردىڭ كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ ساپالى دا دەنساۋلىققا زيانى جوق شيكىزاتىن پايدالانۋدىڭ ورنىنا الىستاعى برازيليا سەكىلدى ەلدەردىڭ ارزان تۇراتىن قانت قۇراقتارىن تۇتىنۋعا كوشكەن. قانت قۇراعىن ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ونىمدەرىنىڭ باعاسىن كۇرت قىمباتتاتقان كەزدە وسى شيكىزاتتان قانت دايىندايتىن وتاندىق زاۋىتتار بىردەن تاقىرعا وتىرىپ, وزدەرى شىعاراتىن قانتتىڭ باعاسىن كۇرت قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر بولعان. ونىمەن دە قويماي قىزىلشا ەگۋشىلەر ءتيىستى شيكىزات كولەمىمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر دەپ شۋ شىعارعان. قىزىلشا وسىرۋشىلەر ولاردى شيكىزاتپەن قالاي قامتاماسىز ەتپەك, ولار ازىرلەگەن ءتاتتى ءتۇبىردى زاۋىتتار ساتىپ الماسا, ءسويتىپ ەلىمىزدەگى قىزىلشا ءوندىرىسىن مۇلدە تۇرالاتىپ تاستاسا. وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ اقىرى تۇتىنۋشىلارعا ءتيىپ, وقيعا قاراپايىم حالىقتىڭ زارداپ شەگۋىمەن اياقتالعان.
دەگەنمەن, ۇكىمەت سول جولى بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالىن تاۋىپ, قىزىلشا وندىرۋشىلەرگە ەداۋىر جەڭىلدىكتەر جاساعان ەدى. ەكى-ءۇش جىلدا ەلىمىزدەگى قىزىلشا ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ەسەلەپ دامىپ, جاعداي وڭالعانداي بولعان. ەندى مىنە, اي مەن كۇننىڭ امانىندا قانت ءۇشىن تارتىس قايتادان تۋىنداپ وتىر. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل جولعى شۋدىڭ ءبىر شەتى قانتتى سىرتان اكەلەتىن جەتكىزۋشىلەرگە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 27 شىلدەسىنەن باستاپ قانتتىڭ 1 تونناسى ءۇشىن 340 اقش دوللارى كولەمىندە كەدەندىك باج سالىعىنىڭ بەلگىلەنۋى دە سەبەپ بولىپ وتىرعان سەكىلدى. ال بۇل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ورتاق كەلىسىمگە سايكەس تۋىنداپ وتىرعان تالاپ. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى قولداي وتىرىپ, ەل رىنوگىنىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار باتىل قادامدارعا بارۋدى ءجون دەپ شەشتى. «كەدەندىك باجداردى ەنگىزۋ – بۇل ءىرى ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن ۇنامدى ەمەس, بىراق ناتيجەسىندە ىشكى ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋىنا, ىشكى نارىقتا وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ قايتا وڭدەلگەن تاۋارلارىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەتىن قاجەتتى شارا. اۋىزسۋ وڭاي بولمايدى, بىراق ونى ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرلەسە ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت. سەبەبى, بۇل مودەل شيكىزات وندىرۋدەن قانتتى ىسكە اسىرۋعا دەيىنگى سالاارالىق جانە شارۋاشىلىقارالىق بايلانىستى دامىتۋدى كوزدەيدى. بۇل قىزىلشا – قانت ونىمدەرى قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە جانە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا, بۇكىل اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەر تىزبەگىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار يمپورتتىق قانت قۇنىنىڭ ءوسۋى, تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن قانت الماستىرۋشى ءوندىرىستىڭ دامۋىنا اكەلەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت» دەلىنگەن بۇل جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراتقان مالىمەتتە.
وسى ماسەلەلەردەن تۇسىنگەنىمىز, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەندىگى كەزەكتە قانت زاۋىتتارى مەن قانتتى سىرتتان جەتكىزۋشى كومپانيالارعا جاسايتىن قولداۋىن توقتاتىپ, ءتىپتى كەيبىر جاعدايلاردا كەدەندىك باج سالىعىن كۇشەيتە وتىرىپ, وتاندىق ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋعا ەكپىن تۇسىرمەك. بۇل ماسەلەنىڭ توساپ قايناتۋ مەرزىمى باستالاتىن كەزدە قولعا الىنۋى ىشكى رىنوكتاعى قانت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلمەي مە؟ مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ بۇل ساۋالعا دا بەرەتىن جاۋابى بار ەكەن: «بۇگىندە, قانتتى تۇتىنۋى جوعارىلاعان ماۋسىمنىڭ الىپساتارلىق كوڭىل كۇيىن, سونىمەن قاتار قازان ايىندا باستالاتىن قانت قىزىلشاسىنىڭ جاڭا ءونىمىن جيناستىرۋعا دايىندىقتىڭ باستالعانىن دا قوسا ەسكەرۋىمىز كەرەك. وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى قانت باعاسىنىڭ شامالى قىمباتتاۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, باعالار ماۋسىمدىق اۋىتقۋ شەگىندە بولادى دەپ تۇسىنەمىز.
ونىڭ ۇستىنە, سالانىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى اسا قاتتى تاپشىلىقتىڭ جوق ەكەنىن, مەملەكەتتە قانت قورىنىڭ سارقىلماعانىن كورسەتەدى. 2018 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىنداعى ستاتيستيكا مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, اق قانتتىڭ ءوندىرىسى 138,6 مىڭ توننانى, ەكسپورت – 50,7 مىڭ توننانى, يمپورت – 121 مىڭ توننانى قۇرادى. ناتيجەسىندە التى اي ىشىندەگى تۇتىنۋ كولەمى 209 مىڭ توننا دەڭگەيىندە قالىپتاستى. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشكە قاراعاندا 32 مىڭ تونناعا از. قازىر وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا تۇرعىندارعا ساتىلۋعا ارنالعان قانت قورى جەتكىلىكتى. مۇنىڭ سىرتىندا, قانتتى كوتەرمە ساۋدالاۋشىلار جانە ساۋدا جەلىلەرى قويمالارىندا قانتتىڭ ءبىراز قورىن ۇستايتىندىعى بەلگىلى.
وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تۇتىنۋشىلاردى قانت توڭىرەگىندە بولۋى مۇمكىن قولدان جاسالعان دۇربەلەڭگە بەرىلمەۋگە شاقىرادى. ويتكەنى وعان جول بەرۋ – ارقاشان باعانىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلەدى» دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وكىلدەرى.
سونىمەن, بۇل جولى پايدا بولعان قانتقا قاتىستى دۇربەلەڭگە تۇتىنۋشىلاردىڭ قاتىسى جوق. ازىرگە اڭگىمە مەملەكەتتىك ورگاندار, قانت زاۋىتتارى مەن جەتكىزۋشىلەر اراسىندا ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز دە ونىڭ اسەرى قاراپايىم تۇتىنۋشىعا جەتپەۋىن تىلەيمىز. بۇل ءۇشىن تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سابىر دا كەرەك سەكىلدى. سوندا ءىستىڭ سوڭى حالىق ءۇشىن قايىرلى بولاتىندىعىنا قىزىلشا جانە قانت ءوندىرىسى سالاسىنداعى جەڭىلدىكتەردى قايتا رەتتەۋگە كىرىسكەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۋادە بەرىپ وتىر.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
