1941 جىلدىڭ سوڭىندا اقمولادا قۇرىلعان 29-اتقىشتار ديۆيزياسى اتاقتى ستالينگراد شايقاسىندا ەرلىكپەن سوعىسىپ, 72-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى. ونىڭ قۇرامى ىلعي قازاقتاردان جاساقتالدى. ديۆيزيا قۇرامىندا 11 مىڭ ادام بولعان.
بۇلاردىڭ بارلىعى سوعىس كەزىندەگى اسكەري جوسپار بويىنشا جاساقتالعان قۇرامالار. سوعىس كەزىندەگى جاپپاي اسكەري مىندەتتى اتقارۋ زاڭى اياسىندا قازاقستان بويىنشا بارلىعى 1 ملن 370 مىڭداي ادام اسكەري ساپقا تۇردى. ولاردىڭ قاتارىندا اقمولا ءوڭىرىنىڭ ۇل-قىزدارى دا سوعىسقا اتتاندى.
جالپى, سوعىس كەزىندەگى كسرو-نىڭ ادام رەسۋرستارى تۋرالى ايتقاندا مىنانى ەسكەرگەن ءجون. 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا سوعىس باستالعاندا كەڭەس قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىنداعى 6 ملن 300 مىڭ ادامنىڭ 3 ملن 300 مىڭى كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بولىگىندە, شەكاراعا جاقىن جەرلەردە ورنالاستى. قالعان ءبىر بولىگى قيىر شىعىستا بولعان, سەبەبى گەرمانيانىڭ وداقتاسى رەتىندە جاپونيا مانجۋريانى باسىپ الىپ, كەڭەس وداعىنا دا زور قاۋىپ تۋدىرعانى بەلگىلى. كاۆكازدىڭ ارعى بەتىندە تۇركيانىڭ دا گەرمانيانىڭ جاقىن وداقتاسى رەتىندە كسرو-عا قاۋپى زور بولدى. مۇنى بۇگىن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ايتپاۋعا تىرىسادى. ال تۇركيا ساياساتىنا بولا كاۆكاز ماڭىندا كەڭەس وداعى كوپ اسكەر كۇشىن ۇستاۋعا, تىپتەن كاۆكاز مايدانىن قۇرۋعا ءماجبۇر بولعانى بەلگىلى.
وسى تۇستا سوعىس باستالعاندا گەرمان اسكەرىنىڭ باسىم بولعانى, ولاردىڭ بۇكىل ەۋروپانىڭ رەسۋرستارىن پايدالانعانى بۇگىن ەسكەرىلە بەرمەيدى. ەكىنشىدەن, گەرمان اسكەرىنىڭ قاتارىندا وداقتاستارى رۋمىنيا, يتاليا, ۆەنگريا اسكەرلەرى دە ەرەكشە ەرلىكپەن سوعىستى. تىپتەن چەح جانە ودان باسقا ەۋروپالىق ۇلتتاردان قۇرىلعان اسكەري لەگيوندار دا كسرو-عا قارسى سوعىستى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇركىستان لەگيونىنىڭ بولعاندىعى ءمالىم, ولارداعى ادامدار رەتى كەلگەندە كەڭەس جاعىنا, نە كەڭەس پارتيزاندارى جاعىنا توپ-توبىمەن, بۇتىندەي قۇرامالارىمەن قاشىپ كەتىپ وتىرعان. وعان بۇگىندە رەسەيدىڭ ەرەكشە اسكەري ارحيۆىندە ساقتالعان ءارى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قولجەتىمدى بولىپ تابىلاتىن كەڭەس بارلاۋ ورگاندارىنىڭ قولىنا تۇسكەن نەمىس اسكەري شتابتارىنىڭ قۇجاتتارى ايقىن دالەل.
العاشقى ەكى جىلدا جاۋ كۇشىنىڭ باسىم بولعاندىعى سونشالىق, 1941 جىلى – 1 ملن 998 مىڭ, 1942 – 1 ملن 339 مىڭ, 1943 – 487 مىڭ, 1945 جىلى 28 مىڭ كەڭەس اسكەرى تۇتقىنعا تۇسەدى. جالپى, سوعىس جىلدارى ناقتى ۇلتتىق قۇرامى بەلگىسىز 5 ملن 300 مىڭنان استام كەڭەس جاۋىنگەرلەرى تۇتقىنعا ءتۇسىپ, 3 ملن 300 مىڭى تۇتقىندا كوز جۇمدى.
وسىنداي جاعدايدا كەڭەس كوماندوۆانيەسى تىلدا ەرەكشە قارقىنمەن اسكەري قۇرامالار جاساقتاۋعا ءماجبۇر بولدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن اقمولادا قۇرىلعان اسكەري ديۆيزيالار سولاردىڭ ءبىر كورىنىسى. جاۋ باسىپ العان جەرلەردەن اسكەرگە ادام شاقىرا المايدى. سوندىقتان كەڭەس اسكەري باسشىلىعى ءوز كۇشتەرىنىڭ قاتارىن باسقا ۇلتتىق قۇرامالار ارقىلى دا كۇشەيتكىسى كەلدى. 1941 جىلى 13 قاراشادا شىعىس رەسپۋبليكالارىندا, اتاپ ايتقاندا قازاقستان, قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن, باشقۇرت رەسپۋبليكالارىندا ۇلتتىق اتتى اسكەر جانە ۇلتتىق اتقىشتار بريگادالارىن قۇرۋعا بۇيرىق شىعادى.
مىنە, سول بۇيرىققا سايكەس, قازاقستاندا 2 اتقىشتار بريگاداسى, 3 ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزيالارىن قۇرۋ شۇعىل ىسكە اسىرىلدى. اقمولادا 106-قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسى, جامبىل قالاسىندا 105-قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسى, وسكەمەندە 95-قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسى, الماتىدا اتاقتى 100-قازاق اتقىشتار بريگاداسى, اقتوبەدە 101-قازاق اتقىشتار بريگاداسى جاساقتالدى. بۇلاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – جاۋىنگەرلىك قۇرامى تۇتاس قازاقتاردان قۇرالدى. كوماندالىق قۇرامدا قازاق, ورىس, تاتار جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى ارالاس بولدى. بارلىعى دەرلىك قازاقستاننىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن جاساقتالدى. ات-تۇرمان, كولىك, شارۋاشىلىققا, تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتاردىڭ ءبارى رەسپۋبليكا ەسەبىنەن جينالدى. جاۋىنگەرلىك ساپقا قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى باسشى ورگاندارى ەڭ تاڭداۋلى دەگەن ازاماتتارىن جىبەردى. 100 جانە 101-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولى تۋرالى ايتىلدى دا, جازىلدى دا. 105-اتتى اسكەر ديۆيزياسى باتىس مايدانىنا جىبەرىلىپ, كەيىن 6-اۋە-دەسانت ديۆيزياسىنا اينالدى, قۇرامى باسقا بولىمدەرگە دە ءبولىندى. ال 95-اتتى اسكەر ديۆيزياسى كەيىننەن باسقا بولىمدەردى تولىقتىرۋعا جىبەرىلىپ, ءبىرازى حاركوۆ تۇبىندە وپات بولىپ, تۇتقىنعا ءتۇستى.
ال اقمولادا قۇرىلعان 106-قازاق اتتى اسكەرىنىڭ تاعدىرى ەرەكشە قاسىرەتتى بولدى. بۇل ديۆيزياعا اقمولا, قاراعاندى, كوكشەتاۋ, سەمەي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ جەرگىلىكتى باسشى ورگاندارى تاڭداپ العان ازاماتتار جىبەرىلگەن ەدى. ديۆيزيا كومانديرى بولىپ مايدانگەر, مايور ميحايل پانكوۆ تاعايىندالىپ, مايدانعا بارعاننان كەيىن باسقا بولىمگە اۋىستىرىلادى. سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا ديۆيزيا سياقتى ۇلكەن قۇراماعا ساياسي جەتەكشىلىككە تاجىريبەلى, لاۋازىمدى قىزمەتتەگى ادامدار تاعايىندالاتىن. وسىعان سايكەس 106-ديۆيزيانىڭ كوميسسارى بولىپ, بۇرىن اسكەري ساياسي قىزمەتتە بولعان, 1939 جىلدان قازاقستاننىڭ جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى حالىق كوميسسارى, اقمولا وبلىسىنىڭ تۋماسى نۇرقان سەيىتوۆ تاعايىندالادى. 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە سول كەزدەگى اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ساعادات قۇلماعانبەتوۆ باسشىلىق ەتەدى. ديۆيزيا 1941 جىلعى قاراشانىڭ 15-ىنەن 1942 جىلى ناۋرىزدىڭ سوڭىنا دەيىن جاساقتالىپ ءبىتتى.
«ال بۇل كەزدە مايدانداعى جاعداي قانداي ەدى؟ 1941 جىلى جەلتوقساندا جاۋ ماسكەۋ تۇبىنەن قۋىلعاننان كەيىنگى, ياعني 1942 جىلعى كوكتەم مەن جازدا ستراتەگيالىق ۇرىس قيمىلدارى قاي باعىتتا ءوربيدى؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. كەڭەس اسكەري باسشىلىعىنىڭ وسى ماقساتپەن 1942 جىلى قاڭتاردا كالينين مايدانىندا رجەۆ تۇبىندە جۇرگىزگەن شابۋىل وپەراتسياسى ءساتسىز اياقتالدى. تۋرا سول مەزگىلدە وڭتۇستىك باتىس مايدانى حاركوۆتىڭ وڭتۇستىگىندە يزيۋم-لوزوۆايا-بارۆەنكوۆو باعىتىندا شابۋىلعا شىعىپ, 190 شاقىرىم جاۋ شەبىن بۇزىپ ءوتىپ, 200 شاقىرىم العا جىلجىدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان «وپەراتيۆتىك قاپشىق» وڭتۇستىك باتىس مايدانىنىڭ قولباسشىسى مارشال سەمەن تيموشەنكو مەن اسكەري كەڭەس مۇشەسى نيكيتا حرۋششەۆتى قاتتى مازالايدى. ولاردىڭ ويىنشا سول «قاپشىقتان» حاركوۆتىڭ سولتۇستىگىنەن شابۋىل جاسالسا, جاۋ قولىندا قالعان ۇلكەن قالانى ازات ەتۋگە بولار ەدى-مىس. مىنە, وسى جوسپارلارىن ول ەكەۋى ي. ستالينگە باياندايدى. بىراق اسكەري ماماندارمەن اقىلداسقان ستالين ونداي وپەراتسياعا رۇقسات بەرمەيدى. تيموشەنكو مەن حرۋششەۆ ءۇش رەت ءوتىنىپ قويماعان سوڭ مايدان دەڭگەيىندەگى وپەراتسيا رەتىندە وتكىزىڭدەر دەپ ستالين رۇقساتىن بەرەدى. ال شىعىس جاقتان جاۋ «قاپشىقتىڭ» ازۋىنا توسقاۋىل جاساماۋى ءۇشىن وڭتۇستىك مايداننىڭ قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك (بولاشاق مارشال) روديون مالينوۆسكيگە قاتاڭ تاپسىرما بەرىلەدى. بىراق ول ەشقانداي ارەكەتكە بارمادى. 1942 جىلى 12 مامىردا كراسنوگراد باعىتىندا شابۋىلعا شىققان كەڭەس اسكەرىن جاۋ ءۇش كۇننەن سوڭ شىعىس جاقتان قورشاۋعا الادى. اقىرى مايدان شەبى 190 شاقىرىمعا اشىلعان تۇستان لاپ قويعان ۆيلگەلم پاۋليۋس باسقارعان جاۋ اسكەرى, ستالينگرادقا دەيىن جەتتى. ال حاركوۆ قورشاۋىندا 242 مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرى تۇتقىنعا تۇسەدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسى دا بار ەدى. ولاردىڭ بىرقاتارى قازا بولادى.
1942 جىلى 12 ساۋىردە اقمولادان حاركوۆ باعىتىنا بىرنەشە ەشەلونمەن جىبەرىلگەن 106-ديۆيزيا حاركوۆتىڭ وڭتۇستىگىندەگى ساۆينتسى دەگەن ستانساعا جەتكىزىلگەنى بەلگىلى. وسى ماڭدا ونى 6-اتتى اسكەر پولكى كورپۋسىن تولىقتىرۋ ءۇشىن اتتى اسكەر ديۆيزياسىنا ءبولىپ بەرەدى. 106-شى ديۆيزيانى قابىلداپ العانداعى اكتىدە از عانا ۆينتوۆكا بولعاندىعىن ايتىپ, بۇگىندە سول جوعالعان ديۆيزيانى ءبىز تاپتىق, قازاقستاندا ونى ەشكىم بىلمەيدى دەۋشىلەر بار. ولاردىڭ ءبىرى ۋكراين ارحەولوگى تاتيانا كرۋپكو بولسا, ەكىنشىسى حاركوۆتە تۇراتىن, ماككا قاراجانوۆا دەگەن قازاق قىزى. 106-ديۆيزيا تۋرالى قازاق تاريحشىلارى ا. نۇسىپبەكوۆ, ع. ابىشەۆ, م. قوزىباەۆ, ت. بالاقاەۆ, پ. بەلان جانە باسقالارى بۇرىن-سوڭدى جازىپ كەلگەنىمەن, تۇتقىنعا تۇسكەندەر تۋرالى جازۋعا تىيىم سالىنعان بولاتىن.
ال 106-ديۆيزيانى قارۋسىز مايدانعا سالدى دەگەن دەرەكتىڭ دە جالعان ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى. تىلدا جاساقتالعان كەز كەلگەن قۇراماعا تەك قاراۋىل كۇزەتى ءۇشىن عانا قارۋ بەرىلگەن. دايىندىقتان ءوتىپ, مايدانعا بارعاندا عانا ديۆيزيانى قابىلداپ العان اسكەري قۇراما ونىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ءتيىستى قارۋىن ۇستاتىپ, ۇرىسقا ەنگىزگەن. ونى ءتىرى قالىپ, تۇتقىننان ورالعان 106-ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى ج.تىگەرباەۆ پەن ق.ماياقيننىڭ سەكسەنىنشى جىلدارداعى ەستەلىكتەرىنەن دە جاقسى ءمالىم.
وسىلايشا حاركوۆ تۇبىندەگى ساۆينتسى دەگەن ستانسادا 106-قازاق ديۆيزياسىنىڭ اتتى اسكەر قۇرامىنا جىبەرىلگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءۇش كۇن سوعىسىپ, قورشاۋدا قالعان 4300 قازاق جاۋىنگەرىنەن جاساقتالعان 106-ديۆيزيا كوپ ۇزاماي تۇتقىنعا ءتۇستى. ونىڭ كوماندالىق قۇرامى 400 ادامنان (قازاق, ورىس, تاتار, ۋكراين, ت.ب.) جاساقتالدى, تىرىلەرى تۇتقىنعا تۇسەدى.
تۇتقىنداعىلاردىڭ جاعدايى تىم اۋىر ەدى. اشتىق پەن ازاپتان, اۋرۋدان كوپشىلىگى قازا تاپتى. ولار كراسنوگرادتان دنەپروپەتروۆسكىگە جاياۋ ايدالدى. اقىرى ازاپتىڭ سالدارىنان تۇركىستان لەگيونىنا كىرۋگە ءماجبۇر بولادى. ولار باتىس ەلدەرى مەن كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان دا قىسىم كوردى. وعان سول كەزدەرى جاسىرىن تۇردە ورىن العان يدەولوگيالىق قاراما-قايشىلىقتاردىڭ اسەرى سەبەپ بولدى. مىسالى, نەمىستەر تۇركىستان لەگيونىنىڭ ادامدارى كەڭەس جاعىنا جانە پارتيزاندارعا قاشىپ كەتە بەرگەن سوڭ, 1943 جىلدىڭ باسىنان ەۋروپا ەلدەرى تەرريتورياسىندا ۇستاپ, كۇزەتكە, پارتيزاندارعا قارسى جازالاۋ شارالارىنا پايدالاندى.
1944 جىلى 6 ماۋسىمدا ەكىنشى مايدان اشىلعاندا ۆەرماحت تۇركىستان لەگيونىن اقش پەن انگليا اسكەرىنە قارسى سالدى. بىراق لەگيوننىڭ بىت-شىتى شىعىپ, تۇتقىنعا ءتۇستى. ال وسى جىلدىڭ قاڭتاردا كسرو ۇكىمەتى رەپاترياتسيا تۋرالى باس باسقارما قۇردى. سول ارقىلى تۇتقىنعا تۇسكەندەردى, قۇلدىققا ايداپ اكەتكەندەردى ەلىنە قايتارا باستادى. 1945 جىلدىڭ سوڭىندا باتىس ەلدەرىنەن كسرو-عا قايتقاندار قاتارىندا: ورىستار – 740 414, ۋكرايندار – 460 208, بەلورۋستار – 134 776, گرۋزيندەر – 25 541, ارمياندار – 20 657, تاتارلار – 32 178, وزبەكتەر – 29 588, قازاقتار – 24 448, تۇرىكمەندەر – 3 791, تاجىكتەر – 4 258, قىرعىزدار – 4 299 بولدى ءارى ءتىزىم وسىلاي جالعاسىن تاۋىپ كەتە بەرەدى. تۇتقىننان قايتىپ ورالعاندار سوتقا تارتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا كوميسسار نۇرحان سەيىتوۆپەن قاتار بىرەن-ساران 106-ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى دە بار بولاتىن. وداقتاسپىز دەگەن اقش پەن ۇلىبريتانيا كەڭەس ازاماتتارىن تۇتقىننان قايتارۋدا وزدەرىنىڭ بارلاۋ قىزمەتتەرىنە اگەنت بولۋعا قولحات الىپ قايتاردى. تۇتقىننان ورالعاندار كەڭەس تاراپىنان ءبارىبىر جازاعا تارتىلدى.
1947 جىلى ساۋىردە الماتىدا تۇركىستان كوميتەتى مەن تۇركىستان لەگيونىنىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىنە جابىق سوت ۇيىمداستىرىلدى. نكۆد-نىڭ باسشىلىعى قۇرامىندا قازاق, قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, تاجىك ازاماتتارى بار 49 ادامعا بىرنەشە كۇن جابىق سوت وتكىزىپ, 18 ساۋىردە ۇكىم شىعاردى. سوت ورىندىعىندا وتىرعان تۇركىستان كوميتەتىنىڭ «ميللي تۇركىستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ءتىل مامانى حاكىم تىنىبەكوۆكە 25 جىل, 106-قازاق ديۆيزياسىنىڭ كوميسسارى نۇرحان سەيىتوۆكە 25 جىل, سكريپكاشى, تۇركىستان لەگيونىنىڭ ۇگىت-ناسيحات روتاسىنىڭ مۋزىكانتى ايتكەش تولعانباەۆقا 25 جىل, اقىن حامزا ابدۋللينگە 10 جىل ۇكىم كەستى. ول كەزدە كەڭەس وداعىندا ءولىم جازاسى جويىلعان بولاتىن. سوندىقتان سوتتالعانداردىڭ ءبارى ۇزاق مەرزىمگە لاگەرگە ايدالدى. ەندى ولاردىڭ ءارى قارايعى تاعدىرى قالاي بولدى دەسەك, حاكىم تىنىبەكوۆ 1954 جىلى ماگاداندا, 106-نىڭ كوميسسارى نۇرحان سەيىتوۆ ماگاداندا جۇيكە اۋرۋى كلينيكاسىنا ءتۇسىپ, 1956 جىلى اقپاندا قايتىس بولدى. 1955 جىلى 16 قىركۇيەكتە جاريالانعان امنيستيا تۋرالى زاڭ بويىنشا تۇتقىندا بولعاندار ۇيلەرىنە قايتتى.
لاگەردەن ورالعانداردىڭ ومىرلەرى ءبارىبىر وكسىكپەن ءوتتى. ولاردى كەزىندە بۇيرىق بەرىپ, ءساتسىز سوعىس وپەراتسياسىنا ايداپ سالعان سەمەن تيموشەنكو, نيكيتا حرۋششەۆ, روديون مالينوۆسكي سول 242 مىڭ ادامدى تۇتقىنعا بەرگەنى, مايدان شەبىن ستالينگرادقا دەيىن جىبەرگەنى ءۇشىن جازالانبادى. تەك مالينوۆسكي عانا ارميا قولباسشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلدى. كەيىن 1957-1967 جىلدارى كسرو قورعانىس ءمينيسترى بولدى.
مىنە, سوعىستىڭ قازاق دالاسىنا اكەلگەن ناۋبەتىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي اۋىر تاعدىرمەن اياقتالدى. وسى ورايدا اقمولا, قازىرگى استانا قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە 106-قازاق اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىز مايدان دالاسىندا وپات بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىنە تاعزىم ەتۋدە جاسالعان يگى شارانىڭ ءبىرى بولار ەدى.
قايدار الداجۇمانوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى
