ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باتىرى, قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, اتى اڭىزعا اينالعان پارتيزان, اتاقتى بارلاۋشى, قازاق ادەبيەتىندەگى پارتيزاندار تاقىرىبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كورنەكتى جازۋشى قاسىم اعا مەنىڭ ەسىمدە جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى مەن قان-تامىرىنىڭ بۇلكىلى «حالىق» دەپ سوعاتىن, داڭعازا شۋ مەن داراقى ماقتاندى بويىنا دارىتپايتىن تەكتى تۇلعا رەتىندە قالدى. ول ويى تۇنىق, پاراساتتى, نيەتى ادال, تابيعاتى تازا قالپىن ساقتاپ ءوتتى.
سولداتتى سولدات جاقسى تۇسىنەدى ەكەن. ورتا ءبىلىم ورداسىندا وقىعان كەزدەن قاسىم اعانىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىس ەدىك. بىراق ونىڭ جان دۇنيەسىنە تەك اۋعانستانداعى قاندى قىرعىننان ورالعاننان كەيىن عانا تەرەڭ بويلاي الدىم. مايدان دالاسىندا اجالمەن ارپالىسا ءجۇرىپ كەلگەن تۇسىنىك سول – كوكتەگى سانسىز جۇلدىزداردىڭ كەنەت بىرەۋى زىمىراعان كۇيى بەلگىسىز ءبىر تۇڭعيىققا باتىپ, لەزدە عايىپ بولاتىنى سياقتى ءومىر دە قىسقا ەكەن, بىراق ول ۇزاقتىعىمەن ەمەس, العا قويعان ادامدىق پارىزدى قالاي اتقاردىڭ دەگەن اماناتتى ساۋالعا اشىق جۇزبەن, ادال ارمەن, بيىك پاراساتپەن جاۋاپ قايىرا الۋىڭمەن ولشەنەدى.
مەن ادىلەتسىز اۋعان سوعىسىنان ابدەن تاۋىم شاعىلىپ, جىگەرىم جاسىپ, ومىرگە دەگەن سەنىمدى جوعالتا جازداپ قايتقان كەزىمدە قاسىم باتىردان سۇيەۋ تاپتىم. ونىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, تاعىلىمدى سوزدەرىن تىڭداپ, ىزگىلىك پەن مەيىرىمنىڭ نۇرىنا جادىراپ, جۇنجىگەن بويىما ءال جۇگىردى, رۋح كىردى. قاھارمان قاسىمنىڭ جاس ۇلان بويىنداعى ءومىردىڭ جاسىل بۇرشىگىن قايتا جارعىزعان قاسيەتىنە ءتانتى بولماۋ مۇمكىن بە؟
كوپشىلىكتەن بولەك ءبىر قىرىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن, كەۋدەسىندەگى وتتى ساۋلەسىمەن توڭىرەكتى نۇرلاندىرار, جاراتىلىسى جالقى تۇلعالار ومىردە كوپ ۇشىراسا بەرمەيدى. ءوز عۇمىرىندا ولاردىڭ بىرىنە جولىققان جاننان باقىتتى ەشكىم جوق دەر ەدىم.
بىردە, دەرت بۋىپ, اۋىرىپ جاتقانىندا ونىڭ كوڭىلiن سۇراي باردىم.
– ءاي, اۋعاندىق, كەلدiڭ بە؟ – دەدi قاسىم اقساقال. قاسكەڭ مەنi سولاي اتاۋشى ەدi.
– حالiڭiز قالاي, اعا؟
– حالدiڭ نەسiن سۇرايسىڭ... تاڭەرتەڭ تۇرامىن. سودان كەيiن بىردەن باۋكەڭە چەست بەرەمىن, – دەپ قاسەكەڭ توسەگiنiڭ باسىندا ءىلۋلى تۇرعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سۋرەتiن يەگiمەن مەڭزەپ, قولىن شەكەسiنە اپارىپ, اسكەرشە سالەم بەرۋدiڭ يشاراسىن جاسادى. – باۋكەڭنەن عانا قورقۋشى ەدiم. قازiر مەن قورقاتىن ادام دا قالمادى. سەن باقىتتىسىڭ عوي, ايبىناتىن مەن بارمىن!
قاسىم اقساقالدىڭ «قورقۋ» دەگەنiن «سىيلاۋ» دەپ ءتۇسiنiڭiز. ابىز دا ايبىندى قاسەكەڭ باۋكەڭ سياقتى قاسيەتتi, قادiرلi, كەمەڭگەر تۇلعالاردىڭ ورنى تولمايتىنىن, ولاردىڭ ورنى ءاماندا ويسىراپ تۇراتىنىن وسى سوزiمەن-اق اڭعارتۋشى ەدi...
جۇرەگىنە پاراسات ۇيالاعان, كوكىرەگىندە سۇراپىل كۇرەسكەرلىك رۋح بەبەۋلەگەن حاس باتىرلار ءومىر بويى ءبىرىن-ءبىرى سىيلاپ ءوتتى. جيىنداردىڭ بىرىندە اينالاسىنداعىلار قاسىم قايسەنوۆتەن: «سەنىڭ باتىرلىعىڭ باۋكەڭە قاراعاندا قانداي؟» دەپ, سۇراعاندا, ول باۋىرجاننىڭ اقىن, باتىر, كاۆالەريست, ارتيللەريست, ۇلى قولباسشى, جازۋشى, ويشىل, دانا ەكەنىن ءتىزىپ, ونىڭ ءاربىر باسقان قادامى, ال ءومىرىنىڭ ءاربىر مينۋت-سەكۋندىنا دەيىن باتىرلىق ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەلە: «وسى وتىرعاندار ءبارى بىرىگىپ, ىزدەسە دە, مەنىڭ بويىمنان وسىنشا قاسيەتتى تابا الار ما ەكەن؟!» دەپ تامسانعان.
ءوز كەزەگىندە باۋىرجان قاسىم تۋرالى: «جاۋىم مەنىڭ الدىمدا, ال قاسىمنىڭ جان-جاعىندا بولدى!» دەيدى. نە دەگەن كىشىپەيىل ۇلىلىق! باتىرلار ءبىرىن-ءبىرى مۇقاتىپ, جايراتۋعا ەمەس, قايتا كۇش بەرىپ قايراۋعا, ءبىرىن-ءبىرى ىلگەرى قاراي سۇيرەۋگە تىرىساتىن.
قاسىم قايسەنوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق ەدى جانە سوعان ۇسىنىلعان. 1943 جىلى قىركۇيەكتە دنەپردىڭ وڭ جاعالاۋى ءۇشىن قان-قاساپ شايقاستا ول ەرەن ەرلىك جاسادى, ارقىراعان ارىندى وزەننەن ءوز وتريادىمەن ءبىرىنشى بولىپ ءوتىپ, جاۋ تىلىنداعى گريگورەۆكا سەلوسىن تارتىپ الىپ, قىزىل ارميانىڭ نەگىزگى كۇشتەرى كەلگەنشە شايقاس سالدى. الايدا سول قىرعىندا اۋىر جاراقات الىپ, ارتىنشا دنەپردەن ءبىرىنشى بوپ وتكەندەگى ەرلىگى ۇمىت قالدى دا, ەڭ جوعارعى اتاق-داڭقى وزگەلەردىڭ قانجىعاسىندا كەتكەن. ول قۇجاتى اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ, پارتيزان شتابىنىڭ ارحيۆىنەن ءبىر-اق تابىلعان, بۇل جايىندا كەزىندە «ەگەمەن» جازدى.
ءومىرىن ەلگە, قىزمەتكە, وتان قورعاۋدىڭ ورتاق ىسىنە ارناعان باتىرلاردىڭ تاعدىرى دا ۇقساس كەلەدى عوي. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق ەكەنى, بۇل بيىك ماراپاتقا ءبىر ەمەس, ەكi رەت ۇسىنىلعانى دالەلدەنگەن. الايدا كوماندوۆانيە تولتىرعان «ناگرادنوي ليست» الدەبiرەۋدiڭ جىمىسقىلىعىمەن جوق بولعان. كەزىندە باۋكەڭنiڭ ءوزى دە وسى ماسەلەنiڭ iزiنە ءتۇسiپ, قۋىنا بولاتىن ەدi عوي. جوق, باۋكەڭ مۇنى مۇلدە جىلى جاۋىپ قويىپ, ونىڭ ورنىنا راحىمجان قوشقارباەۆقا جاسالعان تاريحي ادiلەتسiزدiكتi قالپىنا كەلتiرۋگە كوپ كۇش جۇمساعان. بيىك لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قابىلداۋىنا كىرگەن, ماسكەۋگە ەكi رەت حات جازعان. مۇنىڭ بiرەۋiن ۆوروشيلوۆتىڭ اتىنا جولداعان. بۇكiل عۇمىرىن ۇلتتىڭ ار-نامىسى ءۇشiن كۇرەسكە ارناعان ادام سول ۇلتتىڭ ار-نامىسىنا دا اينالادى ەكەن. باۋكەڭ دە, قاسەكەڭ دە سونداي تۇلعالار ەدi.
– باۋكەڭ مانساپ قۋعان ەمەس. ءبىر كۇنى ول ماعان قوڭىراۋ شالدى: ء«اي, قاسىم! قايداسىڭ؟ مىنا ءبىر گازەتكە مەنى «دۆاجدى گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا» دەپ جازىپ قويىپتى. كەلىپ, بىرەۋىن الىپ كەتسەيشى!» دەپ ازىلدەدى جارىقتىق!» – دەپ قاسىم قايسەنوۆ بىردە باۋكەڭدى ساعىنا وتىرىپ, ويعا ورالتىپ ەدى.
كەڭەس كەزىندەگى يدەيالىق ەتەكباستىلىق, ساياسي قازىمىرلىق قيانات كورسەتىپ, ەرلەرىمىزدىڭ وبالىنا قالعانىمەن, ولاردىڭ قانداي تۇنەكتى دە قاق جارار وجەت رۋحىن ءبىرجولاتا كولەگەيلەپ تاستاي المادى.
ءوزىم باسقاراتىن «Qazaqstan Ardagerleri» («قازاقستان ارداگەرلەرى») قاۋىمداستىعى بەرتىندە «باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى قۇرمەت بەلگiسiن» ازىرلەگەندە, بۇل ماراپاتتى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا باۋىرجان مومىش ۇلى مەن قاسىم قايسەنوۆتىڭ وتباسىنا دا تاپسىردىق.
باتىرلىق قاشاندا عيبراتتىڭ, عۇلامالىقتىڭ قاينارى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ۇستىنى. ونسىز ۇلتتىڭ تاعدىرى تالايسىز, تايعاناق. ءبىز ءور رۋحىمىزبەن عانا عۇمىرلىمىز. كارى تاريح ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا كوگەن ۇزەرلىك قايرات كورسەتۋگە قۇلىقسىز مۇندارلار كوبەيگەن كەزدە, قازاقتىڭ باسىنان باعى كوشىپ, بوستان باسى بودان بولعانىن ايعاقتايدى.
ەندەشە وسكەلەڭ ۇرپاقتى قاسىم قايسەنوۆتەي باتىرلاردىڭ ۇلگى-ونەگەسىندە رۋحى مىقتى, جىگەرى جالىندى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ءىس.
پاراساتتىلىقتى, قايسارلىقتى, باتىلدىقتى ۇرپاق بويىنا دارىتۋ بولاشاق قازاقستاندىقتار الماعايىپ اعىستارعا مالتىعىپ, قالىڭ تۇماندا اداسپاي, قاجىرلى ەڭبەگى, قاتەپتى قارا نارداي قايراتىمەن تاۋەلسىزدىكتى تاباندى ۇستاپ قالۋى ءۇشىن كەرەك.
بولاشاق تاعدىر ايقىن ەمەستىگىن ءبارىمىز بىلەمىز, سوندىقتان ەڭ بىلىكتى, داناگوي, ءادىل جورامالشى «ەلۋ جىلدان كەيىن نە بولادى؟» دەگەن ساۋالعا «ونىڭ ءارتۇرلى ستسەناريى بار» دەپ جاۋاپ قاتارى ءسوزسىز. ويتكەنى كەلەشەك پەن كورەشەكتى قالىپتاستىراتىن دا حالىقتىڭ ءوزى: قوعامنىڭ قاھارماندىعى, شەشىمدىلىگى, ونىڭ ءار مۇشەسىنىڭ قارا باسىنىڭ قامىن ۇلت مۇددەسى جولىندا قۇربان ەتەر ەلجاندىلىعى نەمەسە كەرى تارتپا جالقاۋلىعى, جاۋاپسىزدىعى, قورقاۋداي سۇرقيا قاراۋلىعى تاريحي بەتبۇرىستارعا ىقپال ەتىپ, نە ەلدى ورگە سۇيرەۋگە, نە قۇردىمعا قۇلاتىپ, كۇيرەتۋگە قاۋقارلى.
ەندەشە قايعىلى ەمەس, قايىرلى ستسەناريدىڭ جۇزەگە اسۋى, مەملەكەتىمىزدىڭ كۇن تۇرعانشا تۇرۋى ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. ول ءۇشىن كەيىنگى ۇرپاقتاردىڭ بارلىعى قازاقتىڭ باتىرلىق بولمىسىن ساقتاپ, ءاردايىم ونىڭ قاينار بۇلاعىنىڭ تەرەڭىنەن سۋسىنداۋعا مۇمكىندىك الۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن قازىردەن باستاپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بارلىق باتىرلارىمىزدى ۇلىقتاپ, قۇرمەت-قوشەمەتكە بولەپ, كەڭ اۋقىمدى ناسيحاتتاپ, ەلدىك پەن ەرلىكتى بىرىكتىرە ءبىلۋىمىز قاجەت.
سول سەبەپتى بۇگىن ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ ازاتتىعىمەن, ۇلتىمىزدىڭ اسقاق رۋحىمەن بىرگە بيىكتەي تۇسكەن قاسىم قايسەنوۆتەي باتىرلارىمىزدىڭ الدىندا قازىرگى ۇرپاق اتىنان تىزە بۇگىپ, تاعزىم ەتەمىز.
باقىتبەك سماعۇل,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«Qazaqstan Ardagerleri» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى
