وسىعان وراي, بىرىنشىدەن, ۇلتتىق رۋحتى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق مادەنيەتتى تانۋ مەن تانىتۋدا سونىڭ ءبىر جولى ءتىل ارقىلى رۋحاني-مادەني مۇرامىزدى ەجەلدەن كەلە جاتقان تاجىريبە نەگىزىندە قورىتىپ, تاريحي قىزمەتىن سارالاپ, قايتا باعالاۋعا باعىتتالعان كەڭ ارنالى تەرەڭ زەرتتەۋلەردىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. مىسالى, كەز كەلگەن ەتنومادەني اتاۋ بەلگىلى ءبىر زاتتى اتاپ قانا قويماي, ۇلتتىڭ وزىنە ءتان دۇنيەتانىمدىق ەرەكشەلىگىنە ساي تۋىنداعان بۇيىمدى دايەكتەيدى.
سەبەبى سول سوزدەردىڭ مازمۇنىندا ايشىقتالعان حالىقتىڭ باسىنان كەشكەن تاريحى, بۇكىل رۋحاني جانە ءدۇنياۋي مادەني بايلىعى, بولمىسى, دۇنيەتانىمى مەن ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسى, ت.ب. ۇلتتىق ۇجىمدا, سول تىلدە سويلەۋشى ورتادا قالىپتاسىپ, تىلىندە ساقتالادى. بىراق ءسوز – زاتتىڭ تۋرا تاڭباسى ەمەس, دۇنيەنىڭ تىكەلەي بەينەسى ەمەس, ادامنىڭ يا بەلگىلى ءبىر ۇلتتىق ۇجىمنىڭ دۇنيەنى تانۋى مەن كۇندەلىكتى تۇرمىس پەن ەڭبەك تاجىريبەسى بارىسىنداعى ارحەتيپتىك تىلدىك ساناسىندا, تىلدىك شىعارماشىلىق پروتسەسس ناتيجەسىندە تۋعان بەينەسى.
ءسوز قازىناسىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىراتىن قىزمەتى قازاق ۇلتىنىڭ ەتنوستىق تابيعاتىنا ساي مادەني-تانىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ, قازاقى شىندىق بولمىستى جيناقتايدى. دەمەك, ءتىل اقيقاتتى سەزىنۋ, قابىلداۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىر ۇجىم مۇشەلەرىن تەك تىلدىك جاعىنان عانا ەمەس, مادەني-تانىمدىق جاعىنان دا ءوزارا جاقىنداستىرادى.
سونىڭ اياسىندا ۇلتتىق سانادا قۇرىلىمدالعان ءداستۇرلى دۇنيەتانىم مەن رۋحانيات جۇيەسى ولاردى تاڭبالاعان تىلدىك بىرلىكتەردىڭ (فرازەولوگيالىق, پارەميولوگيالىق, پرەتسەدەنتتىك تىركەستەردە, ەتنولەكسيكادا, ت.ب.) مازمۇنى كەشەندى زەرتتەۋ نەگىزىندە جاڭعىرىپ, «كىلتى» اشىلادى.
بۇل ارادا ءتىلدىڭ تەك كوممۋنيكاتيۆتىك ەمەس, كۋمۋلياتيۆتىك (مۇراگەرلىك) قىزمەتىنە ساي تۇتاستىرۋشى, ۇلاستىرۋشى, جاڭعىرتۋشى قىزمەتىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سونىڭ نەگىزىندە اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇلتتىق تاربيەنىڭ مۇراتى رەتىندە دارىپتەپ, بەلگىلەگەن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ كەلە جاتقان, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وزەگىن قۇرايتىن قاستەرلى ۇعىمداردى بەلگىلەيتىن زاتتىق مادەنيەت پەن رۋحاني-مادەنيەتتىڭ تۇرلەرى تىلدىك قازىنامىزدا سان ءتۇرلى تىلدىك قۇرالدارمەن ايشىقتالعان. ولاردىڭ مانىنە تەرەڭدەپ, تابيعاتىن تانۋ قازىرگى قوعامدىق سانا مەن مادەنيەتتىڭ بۇگىنگى دەڭگەيىنە ساباقتاستىرۋدى ماقسات ەتەتىن مەملەكەتتىك رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ عىلىمي-تانىمدىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزىن قۇرايدى.
وسىعان وراي, ەل بولامىز دەگەن جۇرتتار ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, ەلدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن وسى تەكتەس ۇلتتىق قۇندىلىقتار دۇنيەسىن تۇگەندەپ, ونىڭ ءمان-مازمۇنىن, قادىر-قاسيەتىن باعالايتىن رۋحاني-تانىمدىق زەرتتەۋلەر مەن الۋان ءتۇرلى ءىس-شارالار جۇرگىزۋدە.
بەلگىلى ءتىلشى-عالىم ن.ءۋاليدىڭ پىكىرىنشە, جاھاندانۋ كەزەڭىنە ءتان جاعىمسىز سيپاتتىڭ ءبىرى رەتىندەگى ۇلتتىق سانا سەزىمىنەن الشاقتاپ, ۇلتسىزدانعان سانا, توبىرلىق مادەني سانا ت.ب. كورىنىسى ءتىل تاربيەسى وسال, ءتىلدى يگەرۋ دەڭگەيى تومەن ورتادا قالىپتاسادى. وسى ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن ەرەكشە ءتۇسىنىپ, ءتىل ارقىلى رۋحاني دۇنيەنى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن قازاق ءتىل بىلىمىندەگى عالىمداردىڭ ىشىندە ن.ءۋالي مەن ز.احمەتجانوۆانىڭ ەڭبەكتەرى جۇيەلىلىگىمەن, عىلىمي-تانىمدىق مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولار قالىپتاستىرعان مەكتەپتىڭ زەرتتەۋلەرى لينگۆومادەني ءبىلىم جۇيەسىندەگى رۋحاني كودتاردى اشۋدا مادەني تانىمدىق قۇزىرەتتىلىگىمەن سيپاتتالادى.
وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى ءتىلدىڭ تەك كوممۋنيكاتيۆتىك قۇرال ەمەس ەكەنىن, تىلدە ەكى ءتۇرلى بىلىمدەر جۇيەسى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, تىلدىك ءبىلىم, ياعني ءتىلدىڭ لەكسيكا-فرازەولوگيالىق جۇيەسىندەگى ماعىنالار. ولار – ەتنومادەني تىلدىك ۇجىمنىڭ ساناسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءبىلىمنىڭ ايرىقشا ءتۇرى.
ەكىنشىسى, تىلدىك ەمەس, ءداستۇرلى بىلىمدەر جۇيەسى (حالىقتىق ءبىلىم).
ءبىلىمنىڭ بۇل ءتۇرى – ەتنوستىڭ (حالىق, ۇلت) ءومىر تاجىريبەسىنەن عاسىرلار بويى جيناقتالعان, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ەتنوس ساناسىنداعى ءداستۇرلى دۇنيەتانىمى. بۇل ءبىلىم تىلدىك ەمەس دەپ اتالعانىمەن, ول ۇجىمدىق سانادا ءتىل ارقىلى ساقتالعان. لينگۆومادەنيەتتانۋشى بۇل جەردە ءتىلدى ەمەس, تىلدىك دەرەك ارقىلى ساقتالعان اقپاراتتى پايدالانادى. دەمەك, ۇلت بولمىسىن تۇتاس تانۋدا لەكسيكا-فرازەولوگيالىق بىرلىكتەردىڭ لينگۆيستيكالىق سيپاتىن اشاتىن جالاڭ تىلدىك ءبىلىم جەتكىلىكسىز بولىپ, ولاردىڭ ماعىناسىنداعى مادەني تانىمدى اشۋدىڭ ماڭىزى ارتادى.
مىسالى, زەرتتەۋشى ن.ءۋالي «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» دەگەن فرازەولوگيالىق تىركەستىڭ مادەني سەمانتيكاسىن بىلايشا اشادى: بۇل بىرىنشىدەن, وبرازبەن شەگەندەلگەن دۇنيەتانىم. ونىڭ تۋرا ماعىناسى ەكونوميكالىق, رۋحاني, ەكولوگيالىق (تابيعات بالانسى ساقتالعان) زامان.
ەكىنشىدەن, ونىڭ سيپاتتاۋشى مازمۇنى: مولشىلىق (اقتىلى قوي, الالى جىلقى, ت.ب.); مامىراجاي تىنىشتىق; داۋ-دامايسىز; (تاۋكە حان زامانىنداعى ءۇش بي – تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي قىزمەتى); بەرەكە-بىرلىك.
جالپى, بەينەلەپ ايتىپ, بەينەلەپ سويلەۋ قازاقتىڭ ءسوز ونەرىندە, سالت-داستۇرىندە, جۇمباقتارىندا, شەشەندىك سوزدەرىندە كەڭىنەن قولدانىلعان ءتاسىل ەكەنى بەلگىلى. وسىمەن بايلانىستى, مىسالى, جاۋگەرشىلىك زامانعا ساي حالىق باسىنداعى قيلى-قيلى حال-احۋالدار مەن حاندىق بيلىك اياسىنداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعداياتتارعا كۋا بولىپ, ورتاسىندا جۇرگەن جىراۋلار پوەزياسىندا استارلاپ ايتۋ, تۇسپالداپ سويلەۋ ءسوز مادەنيەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن. كوشپەندى مادەنيەتتىڭ ورىسىندەگى قورشاعان تابيعاتتىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى, لاندشافتتىڭ ەرەكشەلىگىن وزدەرىنىڭ تانىم كوكجيەگىنە ساي تەڭەپ كەيىپتەۋى تۇتاس كوركەمدىك-رۋحاني الەم كەڭىستىگىن, جۇيەسىن قالىپتاستىردى. بۇل, اينالىپ كەلگەندە, ءوزىن تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سانايتىن كوشپەندى مادەنيەتتىڭ نەگىزگى قاعيداسى.
سوندىقتان قازاق تۇرمىسىن بەينەلەگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىندا ولاردىڭ مادەني كوننوتاتسياسى ءجيى كەزدەسەدى:
ەلبەڭ-ەلبەڭ جۇگىرگەن,
ەبەلەك وتقا سەمىرگەن; نەمەسە,
قۇلادىن قۇستىڭ ق ۇلى ەدى,
تىشقان جەپ ءجۇنىن تۇلەدى, ت.ب.
دەمەك, بۇل اتاۋلاردىڭ ەتنومادەني كودىن اشۋ ءۇشىن ولاردىڭ تەك فيتونيمدىك, ورنيتونيمدىك ت.ب. اقپاراتتارىن, ياعني عىلىمي كودىن اشۋ جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن, مىسالى, «ەبەلەك وتتىڭ سەمىرتەتىنىن», «قۇلادىننىڭ تەكتى قۇس ەمەستىگىن», ت.ب. كۇندەلىكتى تۇرمىس تاجىريبەسىندە تانىعان كاسىبي تانىم دا كەرەك.
تابيعاتپەن استاس ءومىر كەشكەن كوشپەندى مادەنيەتتىڭ وكىلدەرى رەتىندەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىندا, قوعامدىق-الەۋمەتتىك, تاربيەلىك, تاعى باسقا ءسوز قىزمەتىنىڭ ءمانى ەرەكشە بولعانىن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز بەن اسىل قازىنالارىمىزدا ءسوزدى ونەر دەپ تانىعان دۇنيەتانىمدىق پايىمدارىنان كورەمىز: ونەر الدى قىزىل ءتىل; ءسوز سۇيەكتەن وتەدى, تاياق ەتتەن وتەدى; ءسوزدىڭ مايىن تامىزدى; ءسوزدىڭ تيەگىن اعىتتى; ءسوز تاپقانعا قولقا جوق; ءسوزى قامشى بولدى; ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي; ءسوزى تۇيەدەن تۇسكەندەي, ت.ب. ءسوز تىركەستەرى ءسوز قۋاتىن, ءسوز اجارىن, ءسوز قىزمەتىن ايشىقتاپ, سوعان سايكەس ءسوزدىڭ تۇرلەرىن دە جىكتەپ اتاعان: اقتىق ءسوز, اتالى ءسوز, باسالقا ءسوز, بوس ءسوز, ءبىراۋىز ءسوز, جەل ءسوز, جىلى ءسوز, ت.ب.
دەمەك, قازاق تانىمىندا سوزگە (تىلگە) ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ءسوز مازمۇنىنىڭ جان-جاقتى تولىق سيپاتى قازاق ومىرىندە الۋان ءتۇرلى كۇردەلى ىستەردىڭ كۇرمەۋىن شەشكەنىن مادەني-تاريحي مۇرالارىمىز دالەلدەپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بيلەردىڭ, شەشەندەردىڭ سوزدەرىندەگى قازاقتىڭ ءسوز قۇدىرەتىن, ءسوز الەۋەتىن قازاق بولمىسىنان تىس قاراۋعا بولمايتىنى ايقىن كورىنەدى.
سوندىقتان دا جىراۋلار پوەزياسىندا استارلاپ ايتۋ, تۇسپالداپ سويلەۋ, كوشپەندى مادەنيەتتىڭ تانىم كوكجيەگىنە ساي تەڭەپ, كەيىپتەۋى تۇتاس كوركەمدىك رۋحاني كەڭىستىگىن قالىپتاستىرعان:
ەل جاعالاي قونباسا, بەتەگەلى بەل عارىپ; حاندار كيگەن قامقا تون, شۇبەرەك بولار توزعان سوڭ; ساق ەتەر ءتيدى سانىما, ساقسىرىم تولدى قانىما; جۇرگەن اياققا جورگەم ىلىنەر; ايىلىن جيمادى; دونەن قىمىز; بەسىك قۇدا; قانجىعاعا بايلادى; جىعاسى جىعىلدى; جارعاق تون; پۇشپاعى قاناماعان, ت.ب.
وسى سيپاتتاعى لينگۆوكۋلتۋرەمالار مەن ەتنوگرافيزمدەر, ودان تۋىندايتىن تۇراقتى تىركەستەردىڭ ءتۇپ-تامىرى ۇلت ساناسىندا تۇراقتى تۇردە ساقتالىپ, ەتنوماركەرلىك دەڭگەيگە جەتكەن تاڭبالاردان باستاۋ الادى.
ولار (تىلدە قالىپتاسقان سيمۆول, بەينەلى ءسوز, ەپيتەت, مەتافورا, مەتونيميا) اقپاراتتى جەتكىزۋ, ياعني كوممۋنيكاتيۆتىك, اقپاراتتى قابىلداۋ (پراگماتيكالىق), سيپاتتاۋشى, بەلگىلەۋشى, باعالاۋشى, جالپىلاۋشى قىزمەتتەردى اتقارادى.
وسىنداي تىلدىك مۇرا ارقىلى ۇلتتى, ەل مادەنيەتىن بارىنشا تولىق تانىتۋدىڭ نەگىزگى ءبىر تەتىگى – ۇلتتىق الەمنىڭ تىلدىك ۇلگىسىن جاساۋ, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كىلتىن اشۋ.
قازىرگى تاڭداعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەنىن ساراپتاپ, بولاشاعىن باعدارلايتىن ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا سايكەس حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن ماڭگىلىككە ۇلاستىرىپ, جەتىلدىرىپ, كەمەلدەندىرىپ وتىراتىن ءتول مادەنيەتىنىڭ قازىناسىن زاماننان-زامانعا ەتنوتاڭبالىق اقپارات تۇرىندە جەتكىزىپ وتىرعان, رۋحاني-مادەني مۇرا ۇلگىلەرىنىڭ ارقاۋى بولعان ءسوز ونەرى مەن ايشىقتى ءتىلى ارقىلى كوركەم ويلاۋ جۇيەسىنىڭ تانىمدىق دەڭگەيىن يگەرۋ اسا ماڭىزدى.
تاۋەلسىزدىك پەن جاھاندانۋ توعىسقان قازىرگى كۇردەلى زاماندا ەگەمەندى ەلدىڭ ءوسىپ-ونگەن تامىرىن تاۋىپ, ءبىرتۇتاس ەلدىگىن قالىپتاستىرىپ, باسىن بىرىكتىرگەن تۇپقازىعى رەتىندەگى ءتىلدىڭ قىزمەتىن تانۋ – ۇلتتىق سانانىڭ زاماناۋي دامۋ دەڭگەيىنە ساي تۋىنداپ وتىرعان رۋحاني-الەۋمەتتىك مۇددە تالابى.
جامال مانكەەۆا,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
