«InDriver» مە, الدە اۆتوبۋس پا؟ وزگە قالاعا جول جۇرۋگە دايىندالعان ءار ادامنىڭ ويىندا وسى سۇراق تۋىندايتىنى راس. دەگەنمەن, ادامداردىڭ باسىم بولىگى تەمىر جول بەكەتى الدىنا شۇبىرىپ جينالاتىن زاڭسىز تاسىمالداۋشىلاردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا بەيىم. ۆوكزال الدىندا ءار قالانىڭ اتىن ايعايلاپ ايتىپ جاتقانداردىڭ داۋسىنان قۇلاق تۇنادى.
قالالىق اۆتوۆوكزال جۇمىسىندا ويلاناتىن جايلار بار. جولاۋشىلار تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كولىكتەر ارنايى كونكۋرس ارقىلى 5 جىل مەرزىمگە ىرىكتەلەدى ەكەن. ياعني اۆتوبۋستار ۆوكزال مەنشىگى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. بۇگىنگى تاڭدا اۆتوۆوكزال 60-قا جۋىق تاسىمالداۋشى كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك ورناتقان. ونىڭ سالماقتى ۇلەسىن جەكە ۇيىمدار قۇرايتىندىقتان, جاڭا اۆتوبۋستارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ءجيى تۋا بەرمەيدى. ءار كومپانيا ءوز تاراپىنان 3-4 اۆتوبۋس ۇسىنىپ, ونىڭ تەحنيكالىق تەكسەرىسىن ءوزى قاداعالايدى. كولىكتەردىڭ ەسكى بولۋىنا دا وسى سەبەپ دەۋگە بولادى.
اۆتوبەكەت بەكىتكەن كەستە بويىنشا, كوكشەتاۋدان كۇن سايىن استانا, پەتروپاۆل, قاراعاندى, پاۆلودار مەن رەسەيدىڭ ومبى, قورعان, ەكاتەرينبۋرگ پەن توبىل قالالارىنا مارشرۋتتار بەلگىلەنگەن. ءار ساپار الدىندا جۇرگىزۋشىلەر دەنساۋلىعىن ارنايى مەديتسينالىق توپ تەكسەرىپ وتىرادى. جىل باسىنان بەرى 2 جۇرگىزۋشى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جولعا شىعا الماي, ولاردىڭ ورنىنا باسقا جۇرگىزۋشىلەر كولىك تىزگىندەگەن بولاتىن. سىيىمدىلىعى 50 ادامدىق اۆتوبۋستار جينالمالى ورىندىقتارمەن, كونديتسيونەرمەن, تەلەديدارمەن جابدىقتالسا دا, ۇزاق ساپار شارتتارىنا تولىق ساي كەلەدى دەپ ايتۋ قيىن.
جىل سايىن جانارماي مەن ديزەل وتىنى, سونىمەن قاتار كولىك بولشەكتەرى مەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ باعاسى كوتەرىلسە دە, بيلەت قۇنى كوتەرىلمەيدى. ءبىر مارشرۋتتىڭ باعاسى 2000-2500 تەڭگەنى قۇرايدى. جەكە ماشينالارعا قاراعاندا, بۇل باعا كورسەتكىشى ايتارلىقتاي تومەن. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۆتوۆوكزال بيلەتتەردى ەلەكتروندى تۇردە ساتۋ مۇمكىندىگىن ۇسىناتىن بولادى. ياعني بيلەتتەردى ارنايى تەرمينالدار ارقىلى نەمەسە ينتەرنەت كومەگىمەن ۇيدە وتىرىپ-اق ساتىپ الۋعا بولادى.
كوكشەتاۋ اۆتوۆوكزالىنىڭ ديرەكتورى سايلاۋ نۇرتازين ء«بىز جىل سايىن ەسكى نەمەسە جابىلعان مارشرۋتتاردى قالپىنا كەلتىرىپ, كەڭەيتىپ وتىرامىز. جولاۋشىلارعا جايلىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۆتوبۋستاردىڭ جاعدايىن دا جاقسارتۋعا تىرىسامىز. بىراق حالىق «InDriver» نەمەسە جەكە تاكسيلەردى تاڭدايدى. ال سالىق پەن ايىپپۇل ماسەلەسىن ءبىز رەتتەۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ونسىز دا از جالاقىسىنىڭ ءبىراز بولىگى دەپ, قىنجىلىسىن ءبىلدىردى.
قازىرگى ۋاقىتتا سالىق ورگاندارىندا ءتيىستى تارتىپپەن تىركەلمەي-اق تاكسي قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن سۋبەكتىلەردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك فاكتورىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى جولاۋشىلاردى زاڭدى تاسىمالداۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋشىلارعا قاتىستى پروكۋراتۋرا مەن مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنا شاعىمدار كوپتەپ تۇسە باستاپتى. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. ويتكەنى رەسمي تاسىمالداۋشىلار سالىق ورگاندارىندا ءتيىستى تارتىپپەن تىركەلىپ, مەملەكەتكە جولاۋشىلار تاسىمالى قىزمەتى ءۇشىن زاڭدى تۇردە سالىق تولەپ تۇرادى. ال سالىق ورگاندارىندا تىركەلمەي, «جابايى» تاكسي قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندەر ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, باسەكەلەستىك تۋدىرۋدا. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى تاراپىنان كاسىپكەرلىكتىڭ مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا ءتيىستى تالاپتار قويىلۋعا ءتيىس.
وسى رەتتە «InDriver» تۋرالى ايتا كەتكىمىز كەلەدى. 2013 جىلى Sineet كومپانيالار توبىنا نەگىزدەلگەن «تاۋەلسىز درايۆەرلەر قوعامداستىعىنىڭ» تاپسىرىستارىن وڭدەۋگە ارنالعان ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ازىرلەنىپ, بۇل «InDriver» دەپ اتالعان. قازىر بارلىق قىزمەت شارتتارى بويىنشا جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلار اراسىنداعى كەلىسىم ناتيجەسىندە جۇمىس جاسايتىن باعدارلامانىڭ 9 ميلليوننان استام قولدانۋشىسى بار. اتالمىش ءموبيلدى قوسىمشا قازاقستان, رەسەي, وزبەكستان, مەكسيكا, كولۋمبيا, گۆاتەمالا, پەرۋ, سالۆادور مەن چيلي مەملەكەتتەرىندە قىزمەت ۇسىنادى. ساپارعا تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن پايدالانۋشى مارشرۋتتىڭ باستالۋ جانە جەتۋ مەكەنجايلارىن ول ساپارعا تولەۋگە دايىن باعانى كورسەتۋ كەرەك. شىن مانىندە جول باعاسىن ءسىز ۇسىنساڭىز دا, جۇرگىزۋشىلەر جوعارى تابىستى كوزدەۋ ماقساتىندا ونى قابىلداماۋى ابدەن مۇمكىن. وسىدان, «ارزان باعا» بار بولعانى كەزەكتى ماركەتينگتىك قۇرال ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. تاپسىرىستى درايۆەرگە تاپسىرعاننان كەيىن, جولاۋشى سمارتفونىنىڭ ەكرانىندا قانداي كولىك جۇرگىزەتىنى, اۆتوكولىك جەتكىزىلىمىنىڭ بولجامدى ۋاقىتى جانە قالالىق كارتاعا تاپسىرىس بەرىلگەن اۆتوكولىكتىڭ بەلسەندى گەومەترياسى تۋرالى اقپارات بەرىلەدى. بىراق جۇرگىزۋشىنىڭ دەرەكتەرى مۇلدە كورسەتىلمەيتىنىن بايقاۋعا بولادى. سوندا جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم كەپىل بولماق دەگەن سۇراق تۋادى.
ەلىمىزدە ادامداردى زاڭسىز تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن جەكە جۇرگىزۋشىلەر تاراپىنان قۇقىق بۇزۋشىلىق جانە قىلمىستىق فاكتىلەر ءجيى تىركەلۋدە. باس پروكۋراتۋرا ۇسىنعان مالىمەتكە زەر سالساق, جىل سايىن قالاارالىق باعدارلار بويىنشا جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن 120 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلەدى ەكەن. وسىنىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى 370 ادام ءتۇرلى دەنە جاراقاتىن السا, 70 ادام مەرت بولعان. ماسەلەن, جۋىردا استانا قالاسىنىڭ «InDriver» كولىگىنە 26 جاستاعى تۇرعىنى تاپسىرىس بەرگەن جۇرگىزۋشىدەن زارداپ شەكتى. ونىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرىنە بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى بويىنشا, جۇرگىزۋشى جولاۋشىنى بالاعاتتاپ, قول جۇمساعان. جۇرگىزۋشىگە قاتىستى اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتقا جىبەرىلدى. بۇل قاقتىعىستان كەيىن جۇرگىزۋشىنىڭ قىزمەتتەن بوساتىلعانى جونىندە «InDriver» قىزمەتىنىڭ وكىلى نادەجدا الەكسەەۆا مالىمدەدى.
وسى تەكتەس وقيعالارعا قاتىستى كوكشەتاۋ اۆتوۆوكزالىنىڭ ديرەكتورى سايلاۋ نۇرتازين: «ەلىمىزدە وسىنداي قىلمىستارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ارنايى شارالار وتكىزىلۋى كەرەك. بەكەتتەر مەن ايالدامالاردىڭ الدىنان شىقپايتىن ليتسەنزياسى جوق ماشينا جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ زاڭسىز جۇمىسىنا تىيىم سالعان ءجون. بىراق بۇل شارالاردى ەشكىم قولعا الماي وتىر», دەيدى.
زاڭناماعا سايكەس, زاڭسىز جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىساتىن جەكە تۇلعالار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ كودەكسىنىڭ 463-بابىنىڭ 1-تارماعى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ياعني جۇرگىزۋشى جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋ كەزىندە ۇستالسا, 15 ايلىق كورسەتكىش (31815 تەڭگە) كولەمىندە ايىپپۇل تولەۋگە ءماجبۇر بولادى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكىنشى مارتە قايتالانعان جاعدايدا سالىناتىن ايىپپۇل سانى ەكى ەسەگە ارتادى. سونىمەن قاتار بۇل باپتا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن م ۇلىكتى تاركىلەۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعانىن ەستە ساقتاعان ءجون.
بوتاكوز امالبەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ ستۋدەنتى
