بۇل ەكى ارالىقتا وسى تامىز ايىندا ماي اۋدانىندا دا وڭىرىمىزدە 1902-1909 جىلدارى مەشىت-مەدرەسەلەر اشىپ, يسلام ءدىنىن تاراتقان اقبالىق حازىرەتكە ارنالعان كەسەنە بوي كوتەرگەن-ءدى. حازىرەت اۋدانداعى تۇندىك وزەنىنىڭ بويىندا جەرلەنىپتى. كەسەنە قۇرىلىسىنا وڭىردەگى ءابۋ حانيفا قورىنىڭ باسشىسى كەنجە كەڭەسباەۆ باستاعان ساپارعالي بايبولاتوۆ, رىمتاي شوكەەۆ, تيتو سىزدىقوۆ, ەرمات بايعۇرمانوۆ, ابىلقاق تۇگەلباەۆ, ناريمان يسەنوۆ, قۋات ەسىمحانوۆ ايتمۇحامبەت قوجابەكوۆ سياقتى كاسىپكەرلەر, ەل اعالارى ۇلەس قوسسا كەرەك. وبلىس اكىمدىگى دە قولداۋ كورسەتىپ, ءتىپتى, بۇل ءىستى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىندا دەپ بىلەدى.
ال, كەسەنە جوباسىنىڭ اۆتورى التىنبەك بايعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر اي ۋاقىتتا بوي كوتەرگەن كەشەن قۇرىلىسىنا ءتىپتى, «ەلىمىزدە تەڭدەسى جوق قۇرىلىس ماتەريالدارى پايدالانىلسا» كەرەك. شارا بارىسىندا حازىرەت تۋرالى كىتاپ تا تانىستىرىلدى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى قارلىعاش قۇسپەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, حازىرەتتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا اۋدان كىتاپحانالارىندا ادەبي-تانىمدىق بۇرىشتار اشىلىپ, ارنايى اقپاراتتىق توپتار قۇرىلىپ, ءتىپتى, اۋىل مەكتەپتەرىندە حازىرەتتىڭ اتىن جاڭعىرتۋ جانە زەرتتەۋ بويىنشا جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ شامشىراعى – اقبالىق حازىرەت», «تۋعان جەردىڭ اڭىزى», «اتى اڭىزعا اينالعان اقبالىق حازىرەت», «حازىرەت اتانعان اقبالىق» اتتى اقپاراتتىق-تاريحي ساعاتتار مەن بۇرىشتارى دايىندالىپ, كەڭىنەن ناسيحاتتالعان.
بۇل ماقسات-وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رىمتاي شوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاھاندانۋ زامانىندا رۋحاني بايلىققا شولدەپ, سالت-داستۇردەن اجىراپ بارا جاتقان ۇرپاققا قالقان بولاتىن ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرادى ەكەن. وتكەندى قاستەرلەپ, ۇلتتىق بولمىستى اشۋ بولاشاققا اشىلعان جول. وسى ارقىلى رۋحاني ءتالىم-تاربيە وزەگىن بەكەمدەپ, ۇلتتىق سانانى كەڭەيتەمىز. ولاردى ۇرپاققا جەتكىزۋ - الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ مىندەتى,-دەيدى.
ايتپاقشى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستاعى كيەلى ورىندار تىزبەسىنە ەنگەن نىسانداردىڭ قاتارىندا وسى اۋدانداعى اقشيمان اۋىلىنداعى قايسا اتا كەسەنەسى بار. قايسا اتامىز باقسى,ەمشى بولعان دەسەدى.
وسى جازدا اققۋلى اۋدانى شوقتال اۋىلى ماڭىندا «سارى بايبىشە» زيراتىنا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, اس بەرىلدى. زيراتقا دەيىنگى جاياۋ ادام جۇرەتىن جولدى اسفالتتاپ, كەلۋشىلەرگە ارنالعان ورىندىقتار مەن تاپشاندار ورناتىپتى. سارى بايبىشە دە بۇرىندارى باقسى, كورىپكەل, ەمشى, جاۋىرىنشى ءارى تىلسىم كۇشتەرمەن تىلدەسەتىن قاسيەتتى ادام بولعان ەكەن. ەكىنشىسى- شوعمان قاجى الدامجار ۇلىنىڭ كەسەنەسى بوي كوتەرىپ, 8 مەتر تەرەڭدىكتە قازىلعان قۇدىققا ءزامزام سۋىن قۇيعان. وبلىستىڭ كيەلى جەرلەرى تىزىمىنە اۋدانداعى سىنىقشى مەرعالىم اتا بەيىتى, سارى بايبىشە بەيىتى, بازىلعازى تاسى ەسكەرتكىشى, تۇزقالا كولى, قامقالى, مالىباي كولدەرى, ابۋباكىر حازىرەت بەيىتى, ءبورلى كولى جانە عيبادوللا عابدىزاكىر ۇلى بەيىتى ەنگەن. بۇل كۇندەرى شارباقتى اۋدانى ەسىلباي اۋىلى جانىندا جەرلەنگەن تەمىرعالى تۇيتە ۇلىنىڭ كەسەنەسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قازىردە جوبا قۇنى بەلگىلى, قۇرىلىسقا كەرەك ءمارمار تاستار ماڭعىستاۋدان جەتكىزىلمەكشى. ال, اۋىلعا قاجەت ماسەلەلەر بولسا, ونسىز دا از ەمەس. شارباقتىداعى «پوبەدا» سەرىكتەستىگى اۋىلدىڭ 50 بالاسى باراتىن بالاباقشاعا 35 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىپ, كۇردەلى جوندەۋىن جۇرگىزىپ بەرىپتى.
شارباقتى دەمەكشى, بۇل اۋداندا 2012 جىلى عابدۋل ۋاحيت حازىرەتتىڭ كەسەنەسى, ال, ەكىباستۇزدىڭ اقكول-جايىلماسىندا ەلىمىزدىڭ «قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» باعدارلاماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كيەلى ورىندار تىزبەسىنە ەنگەن يسابەك يشان كەسەنەسى بار. يسابەك يشان حازىرەت (1792-1871 جج.)– ءحىح عاسىردىڭ ءدىني قىزمەتكەرى, قوجالاردىڭ وكىلى سانالادى.
اق تاستان تۇرعىزىلعان اپپاق ەكى كەسەنە, مەشىت جانە زيارات ەتۋگە كەلۋشىلەرگە ارنالعان ۇيدەن تۇراتىن كەشەن. ءۇش كۇمبەزدى كەسەنەدە يسابەك حازىرەت, ونىڭ جالعىز ۇلى نۇرمۇحامەد جانە ءىنىسى مۇحاممەد نياز جەرلەنگەن. يسابەك يشاننىڭ ۇرپاعى – جانداربەك قوجا جەرلەنگەن جەردە ءبىر كۇمبەزدى كەسەنە سالىندى. يسابەك يشان اشقان مەشىت ورنىنا جاڭا مەشىت تۇرعىزىلدى. داربازا تۇرىندەگى قاقپالار بۇقار ستيلىندە دايىندالعان.
-كەسەنە – رۋحاني ماڭىزدى تاريحي-مادەني مانگە يە كيەلى نىسان. حالقىمىزدىڭ سينكرەتيكالىق تۇسىنىگى بويىنشا, يسابەك يشاننىڭ جەرلەنگەن جەرى حازىرەت ارۋاعى قاسيەتتى جەر سانالادى, - دەپ وي تۇيەدى عالىم قايرات باتتالوۆ.
تاعى ءبىرى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستىڭ كيەلى ورىندارى تىزبەسىنە ەنگەن نىسان ەرتىس اۋدانىنداعى تايماس اۋليە كەسەنەسى. ءوڭىر ولكەتانۋشىلارى م.جامانبالينوۆ پەن ا.بادەلحانوۆتار «تۇگەل باتىر» اتتى جازبالارىندا تايماس جوڭعارعا قارسى قارسى قول باستاعان باتىر دەپ جازعان.
ال, باياناۋىل جايلى ءسوز ءتىپتى, بولەك. قاسيەتتى جەردىڭ اينالاسىنا تۇنىپ تۇرعان تاريح, شەجىرە. توبەدەگى «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرى, جاسىباي باتىر, اۋليەلى ءماشھۇر ءجۇسىپ, ۇكىباي بي, سۇلتانماحمۇت كەسەنەلەرى, ءالى كوپكە بەلگىسىز ءابجالاپ اۋليەنىڭ, لەكەر, ماۋكە قاجىلاردىڭ زيراتتارى بار. كوكدومباق اۋىلىنىڭ جاعىنداعى توبە ۇستىندەگى ۇكىباي بي كەسەنەسى كۇڭىرەنەدى. ۇكىباي بي باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. شوڭ مەن شورمان بيلەردىڭ زامانداسى, ولار ءبيدى قاتتى قادىرلەگەن دەيدى ۇلكەندەر. جاڭاتىلەك اۋىلى اۋماعىندا «قازىبەك ءبيدىڭ سورە تاسى», ءماشھۇر ءجۇسىپ اشقان مەدرەسە ورنى, «ەدىگە ءبيدىڭ بيلىك تاسى», «توتيا انا», مۇستافا, قۇرمانباي, ماستەك ابىزداردىڭ زيراتى جاتىر.
2005 جىلى يننوۆاتسيالىق ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سول كەزدەگى رەكتورى التىنبەك نۇح ۇلى تۋعان جەرى اقكەلىندە, قازىرگى تەڭدىك اۋىلىندا اشىلاتىن “اسىل مۇراسىن اسقاقتاتقان بابالار” اتتى مەموريالدىق كەشەننىڭ بەلگى-قازىعىن ورناتتى. اتا-بابالار رۋحىنا ارناپ, اۋىلىندا اس بەردى. بۇل شاراعا ءبىز دە قاتىسقان بولاتىنبىز.
ءسويتىپ, ارادا ءبىراز جىل وتكەندە بارىپ, وسى قىركۇيەك ايىندا باياناۋىلدىڭ اقكەلىن ءوڭىرى-تەڭدىك اۋىلىندا بابالار رۋحى جاڭعىرىپ, ەلىنىڭ وتكەن شەجىرەسى قايتا ورالعانداي بولدى. ءبىز ماقالا باسىندا جازعانىمىزداي, كەرەكۋ-باياناۋىل جۇرتشىلىعى مۇسا شورمان ۇلىنا ارناپ تۇرعىزىلعان كەسەنەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالدى. كەسەنە جەرگىلىكتى دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن تەڭدىك اۋىلى ماڭىنداعى شورمان اۋلەتىنىڭ قورىمىنان بوي كوتەردى.
ايتسە دە, باياناۋىل باۋرايىنىڭ سۇلۋ تابيعاتى ءوز بويىنداعى اسىلى مەن كيەلىسىن ۇل-قىزدارىنا اياماي-اق دارىتقان عوي. اقكەلىن ءوڭىرى دە شورمان بي, ونىڭ قىزى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اناسى – زەينەپ شورمانوۆا, اكەلى-بالالى مۇسا, سادۋاقاس شورمانوۆتاردى دۇنيەگە اكەلگەن قاسيەتتى جەر. سادۋاقاس شورمانوۆ اعا سۇلتان مۇسا شورمانوۆتىڭ ۇلكەن ۇلى. مۇسا شورمانوۆ قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ناعاشىسى.
ال, زەينەپ شورمانقىزى 17 جاسىندا اقكەلىن ەلىنەن زور سالتاناتپەن اتتانىپ, ءۋاليدىڭ قارا شاڭىراعىنا ءتۇسىپ, شىڭعىسقا اسىل جار بولعان. مۇسا شورمانوۆ باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىن اعا سۇلتان بولىپ, 15 جىل باسقارادى. پولكوۆنيك شەنىن العان. ورىس, فرانتسۋز تىلدەرىن بىلگەن. ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايمەن قادىرمەندى دوستار بولعان. ءوز قارجىسىنا باياناۋىلدا مەشىت سالدىرعان. ال ۇلى سادۋاقاس شورمانوۆ اقىن, بۇكىل ارقاعا بەدەلدى, قادىرلى بولىپتى. ءماديدى تۇرمەدەن بوساتىپ العان دەگەن دەرەكتەر دە بار.
مۇسا شورمان ۇلى باياناۋىلدا مەشىت, مەدرەسە اشقان,ءتىپتى, 1847 – 49 ج. سىبىردەن 60 مىڭداي قازاقتى كوشىرىپ اكەلگەنى دە تاڭقالارلىق, ياعني, بۇگىنگى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سىبىردە شىعىپ تۇراتىن گازەتتەرگە ماتەريالدار ۇسىنىپ, گەوگرافيالىق قوعام ۇيىمداستىرعان كورمەلەر مەن ونىڭ گ. پوتانين, ن. يادرينتسەۆ, ن. كوستىلەتسكي سياقتى مۇشەلەرىنە قازاقتار جونىندە ماتەريالدار دايىنداپ تۇرعان. ورىستىڭ كوپەستەرى كەلە باستاعاندا ولارعا جول كورسەتۋشى قازاقتارعا جەر-سۋ اتتارىن ورىسشالاماۋ جاعىن قاتاڭ تاپسىرعانى جايلى جازىلادى. اقكەلىن قونىسىندا جەرلەنگەن. باياناۋىل ورىستارى ونى «بولشوي گوسپودين», اۋىل قازاقتارى «مۇسا مىرزا» دەپ اتاعان.
-باستىسى, مۇسا شورمان ۇلى اۋىل بالالارىن وقىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولەدى. عىلىمي جۇمىسپەن دە اينالىستى. حالقىمىزدىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى قىزىقتىرۋشى ورىس وقىمىستىلارى مەن شەنەۋنىكتەرى مۇسامەن كەڭەسىپ وتىرعان,-دەيدى التىنبەك نۇح ۇلى.
ء يا, ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى دەيدى قازاق. اباي اتامىز ايتقانداي, ء«اربىر جاقسى ادامنىڭ جاقسىلىق تاپقانىنا راحاتتانىپ كۇلسەڭ, ونىڭ جاقسىلىقتى جاقسىلىعىنان تاپقاندىعىن عيبرات كورىپ كۇل» دەيدى. سوندا ء«اربىر عيبرات الماقتىڭ ءوزى دە ماستىققا جىبەرمەي, ۋاقىتىمەن توقتادى ەكەن.»
جوعارىدا جازعانىمىزداي قازىر وڭىردە جاپپاي كەسەنەلەر تۇرعىزۋ جالعاسۋدا. ءبىر جازدىڭ وزىندە 3-4 كەسەنە بوي كوتەردى. ءار اۋدان, ءار اۋىل ءزاۋلىم, قىمبات كەسەنە تۇرعىزۋدان جارىسقا ءتۇسىپ جاتقانداي. ماڭقىستاۋدىڭ اپپاق ءمارمار تاسىن ارقالاپ جەتكىزبەسەڭ بولمايدى. كەسەنەنىڭ كىرپىشىنىڭ ءوزى «ەش جەردە جوق تەڭدەسسىز دۇنيە» ەكەن. باسەكەگە تۇسكەندەي. بەي-بەرەكەت كەسەنە سالۋ ۇردىسىنە باقىلاۋ دا كەرەك-اق. وعان ەلىمىزدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان رۇحسات بەرىلگەن بە, جوق پا, انىعى دا جوق. قىمباتتى كەسەنەلەردى مۇرا رەتىندە قانداي ورىندار قورعاپ, ساقتايدى دەگەن ماسەلە تاعى بار. اربىردەن سوڭ, كەسەنە قۇرىلىستارىنا بولىنەتىن بىرەۋلەردىڭ قالتاسىنا كەتىپ تە قالار «قىمباتتى» قاراجات-قارجىعا دا ەسەپ كەرەك. جاپپاي كەسەنە سالۋ ۇردىسىنەن وسىنداي سەكەم الۋشىلار دا بار.
ال ەندى وڭىردەگى كەسەنە-كەشەندەردىڭ باسىنا جەتۋ وڭاي ەمەس, ويتكەنى, جول جوق. جارقىراعان كەسەنەلەرى بار قاي اۋىلدىڭ كەلبەتى بولماسىن جۇدەۋ, الەۋمەتتىك سالا جاعىنان ارتتا قالىپ كەلەدى. ايدالادا قىمبات كەسەنە جارقىرايدى. قىمبات كەسەنەلەرى بار ەكىباستۇزدىڭ اقكول اۋىلى, اۋىلداعى ەسكى مەكتەپتىڭ جايى دا ءبىزدى ويلانتا دا بەرمەيدى. اۋىلدىقتار بولسا قانشا جىلدار بويى جول ازابىن تارتىپ شىداپ كەلدى. اقكولدە يشاندارعا ارنالعان قىمباتتى مۋزەي دە اشىلعان, ءىشى جارقىراپ-اق تۇر.
قازىر ءبىزدىڭ وڭىردە كوبىنەسە كەسەنە,ەسكەرتكىش تۇرعىزۋدا وزدەرىن ەل اعالارى سانايتىن بۇرىنعى اۋدان اكىمدەرى, دەپۋتاتتار, قىزمەتتەن بوساعان باسشىلار بەلسەندى, شەتتەرىنەن تۇگەل قاجى بولىپ كەتكەن. رىمتاي اعامىز ايتقانداي «وتكەندى قاستەرلەپ, ۇلتتىق بولمىستى اشۋ, ۇرپاققا جەتكىزۋ- الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ وسىنداي «مىندەتىنە» اينالعانداي.
كەسەنە تۇرعىزۋدى, ونىڭ اشىلۋ كۇنىن كادىمگى ءبىر ويىن-تويعا اينالدىرا باستادىق. الگى اباي اتام ايتقان ء«اربىر عيبرات الماقتىڭ ءوزى دە ماستىققا جىبەرمەي, ۋاقىتىمەن توقتادى ەكەن» دەگەن مىنە, وسى.
ەلباسى ءبىر جيىندا بۇل ماسەلە جايلى ايتتى: «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەندە مەن سەندەرگە نىسان ىزدەپ, كەسەنە تۇرعىزىڭدار دەگەنىم جوق» دەپ. شىنىنىدا دا, «رۋحاني جاڭعرىۋ» ماقالاسىن دەن قويىپ, تالداپ ءمان بەرىپ وقۋ كەرەك.
ايتپەگەندە,ءتىپتى, جوعارىدا جازعانىمىزداي: «حازىرەتتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا اۋدان كىتاپحانالارىندا ادەبي-تانىمدىق بۇرىشتار اشىلىپ, ارنايى اقپاراتتىق توپتار قۇرىلىپ, ءتىپتى, اۋىل مەكتەپتەرىندە حازىرەتتىڭ اتىن جاڭعىرتۋ جانە زەرتتەۋ بويىنشا جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق-تاريحي ساعاتتار مەن بۇرىشتارى دايىندالىپ, كەڭىنەن ناسيحاتتالۋدا».
رىمتاي اعامىز ايتقانداي, «رۋحاني بايلىققا شولدەپ, سالت-داستۇردەن اجىراپ بارا جاتقان ۇرپاققا قالقان بولاتىن ۇلتتىق يدەولوگيانى كەسەنەلەرى تۇرعىزىلعان «عۇلامالار» عانا قالىپتاستىراتىن بولىپ شىعار.
قاپتاعان حازىرەت, قوجالار, باقسى, ەمشى, كورىپكەلدەر جايلى اقپاراتتىق توپتار قۇرىپ, ولار جايلى ساباقتار وتكىزەتىن بولعانىمىز دا ءبىرتۇرلى. ەشكىمدە ولاردىڭ قاسيەتتەرىن جوققا شىعارمايدى, بىراق, ەلدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ وزىندىك رۋحاني تانىمدىق جولى بار.
ال, ءبىزدىڭ ۇرپاققا وقىپ, ءبىلىپ, ءتالىم-تاربيە الاتىن تاريحي-تانىمدىق ساباقتار قاجەت. ء بىر اۋىلدىڭ باسقى-بالگەرىنىڭ ءومىربايانىن, ونىڭ قالاي قۇسپەن سويلەسكەنىن, قالاي قوناقتىڭ كەلەتىنىن ءبىلىپ وتىراتىن جايلى اڭىز-اڭگىمەلەرىن ەمەس, بالالاردى جەكە اۋىلدىق ەمەس, ەلدىك بيىك ورتاق ماقسات-مۇددە تۇرعىسىنان وقىتىپ, تاربيەلەگەندە عانا ۇلتتىق يدەولوگيانى بەرىك قالىپتاستىرا الامىز.
ەكىنشىدەن, جالپى ءوزى قازاق ۇعىمىندا كونە زيراتتاردى, مولانى جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ جامان ىرىم سانالادى. قانشاما قارجىعا تۇرعىزىلعان قىمباتتى كەسەنەلەر جارقىرايدى. ءتىپتى, ءدىن قىزمەتكەرلەرى قۇلپىتاستارعا مارقۇمنىڭ بەينەسىن سالۋ, ءمۇسىنىن قاشاپ قويۋعا بولمايدى, قابىرلەردىڭ ۇستىنە كەسەنە ورناتۋ, باسقا قۇرىلىستار سالۋ – جاعىمسىز ءىس دەيدى.
ال, كەيبىر يسلام عالىمدارىنىڭ پىكىرى بويىنشا عۇلاما-عالىمنىڭ, ەل بيلەگەن حان-سۇلتانداردىڭ, بي-باتىرلاردىڭ كەسەنەسىن كوتەرۋگە رۇقسات بەرىلگەنى دە جازىلادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مۇسا شورمان ۇلى دا وسى سيپاتقا لايىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.
ايتسە دە, كەسەنە تۇرعىزۋ –زەردەلەپ, زەرتتەۋدى, قاجەتتى, قاجەتتسىزىن ەلەپ-ەكشەۋ ءۇشىن قاجەت. وسىندايدا جاياۋ مۇسانىڭ اتاقتى «اق سيسا» ءانىن تىڭداپ-اق, ءبىر ءسات ويلانىپ قالارىڭىز دا ءسوزسىز.
مىسالى, مەنىڭ زايسانداعى اۋىلىمدا كىشكەنە كۇنىمىزدەن كوز ۇيرەنگەن بۇرىنعى كونە كەسەنەلەر از ەمەس. كادىمگى ساز بالشىقتان سوعىلعان. قانشا عاسىر بويى تۇر. جەرگىلىكتى حالىق قازىرگى كەسەنەلەرگە توپىرلاپ كىرىپ-شىعاتىنداي ەمەس, ادەت-عۇرىپ سالتىن قاتاڭ ۇستانىپ, كەسەنەنىڭ سىرتىنا كەلىپ ءتاۋ ەتىپ, بەت سيپايدى. ەشكىم زيرات جاڭارتىپ, بەگىمحان, تۇسىپبەك, بىقاي اۋلەتتەرى تۇرىكپەن قوجالار ەكەن دەپ جارىسىپ كەسەنە تۇرعىزىپ جاتقان دا جوق. قايتا كونە زيرات, كەسەنەلەردى ەشكىمگە بۇلدىرتپەي سول قالپىندا ساقتاي ءبىلدى. ساقتاي ءبىلۋدى ۇيرەتتى. عيبراتى وسى. اباي اتام ايتقانداي, «يمان ساقتاۋعا قورىقپاس جۇرەك, اينىماس كوڭىل, بوسانباس بۋىن كەرەك»
ال, كەسەنەسىن تۇرعىزعان مۇسا شورماننىڭ اۋىلى اقكەلىن بولىستىعى كەڭەس بيلەگەن تۇستا تەڭدىك دەپ اتالدى. كىشكەنتاي عانا اۋىلدىڭ ۇلىلىعى سونداي- بۇل اۋىلدان شورمان بي, ونىڭ اۋلەتى, مۇسا مىرزا, ۇكىباي بي, ابىكەي, قانىش ساتباەۆتار, «التىن ادامدى» تاپقان كەمەل اقىشەۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالار شىققان.
اۋىل بۇگىن دە امان-ەسەن. ەندى مىنە, جارقىراعان كەسەنەسى دە بار. ارينە, اۋدان ورتالىعى باياناۋىلدان 80, وبلىس ورتالىعىنان 300 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ساتباەۆ اۋىلدىق اۋماعىنا قاراستى تەڭدىك اۋىلىنا اكىمدىكتەر تاراپىنان الەۋمەتتىك قولداۋ قاجەت. ءۇش اۋىلدا بار-جوعى 1235 ادام قالىپتى. جىل دا تاسقىن سۋ وتىندە قالادى.
ماسەلە, مۇسا شورمانوۆ اتىنداعى اۋىل دەپ وزگەرتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, اۋىلدى ساقتاپ قالۋعا, تۇرعىندارىنا لايىقتى جاعداي جاساۋدى قولعا العاندارى كەرەك دەيمىز. اۋىلعا توي كۇنگىدەي كۇندە ۇشاقتارمەن بيىكتەن شاشۋ دا شاشىلا بەرمەيدى. ايتپاقشى, مۇسا مىرزانىڭ رۋحىنا راحمەت, كەسەنە اشىلعان كۇنى عانا اۋىلدا بالەنباي جىل بولماعان مادەنيەت ءۇيى دە ەسىك اشتى.
ەندىگى ماسەلە تەڭدىك اۋىلىنىڭ اتىن مۇسا شورمانوۆ اتىنداعى اۋىل دەپ وزگەرتۋ كەرەك ەكەن. رەكتور التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مۇسا شورمان ۇلىنىڭ دا باستى ارمانى – اۋىل بالالارىنىڭ وقىپ, ءبىلىم الۋى ەدى. مىرزانىڭ اعاش ۇيىندە شوقان ءۋاليحانوۆ بىرنەشە رەت بولعان. ال, سادۋاقاس شورمانوۆ سالدىرعان مەكتەپتە قانىش ساتباەۆ وقىعان جانە كەيىننەن سول مەكتەپتە ساباق تا بەرگەن اقكەلىندەگى شورمانوۆتار مەكتەبى سول كەزدەگى مادەنيەتتىڭ وزىق ۇلگىسى بولسا, مۇسا مىرزانىڭ عيبراتتى جولىن يمانتاي ءساتباي ۇلى مەن سادۋاقاس شورمانوۆتاردىڭ جالعاستىرعا, اقكەلىن بولىسىندا 1903 جىلى باستاۋىش قازاق-ورىس ورتا مەكتەبىنىڭ اشىلادى. قانىش ساتباەۆ 1909-1911 جىلدارى وسى مەكتەپتە وقيدى, ال 20-شى جىلدارى اقكەلىن باستاۋىش مەكتەبىندە مۇعالىم بولعان.
ارينە, عيبراتى مول وتكەنگە تاعزىم–ساۋاپتى جانعا مىندەت. تۇسىنگەن ادامعا مىندەت جۇگى اۋىر. ءسوز سوڭىندا: بولات باقاۋوۆ باسقاراتىن وبلىس اكىمدىگى مەن باياناۋىل اۋدانى جۇرتشىلىعى, اقساقالدارى جانە «كەرەكۋ-بايان تاريحي تۇلعالارى قوعامدىق قورى» قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, رەكتور التىنبەك نۋح ۇلى باستاعان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى مۇسا شورمانوۆتىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويدىڭ وتۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى دەيمىز. قور قيىن-ۋاقىتتاردا مۇسا مىرزا بەيىتىنە قويىلعان تاستى ساقتاپ قالىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن باياناۋىلدىق اقساقالدارعا العىس ايتادى.
سونىمەن بىرگە , رۋحاني تانىمدىق مادەني شاراعا ەلىمىزدەگى ءدىني باسقارما توراعاسى, باس ءمۇفتي سەرىكباي قاجى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ازات پەرۋاشەۆ, ەرلان بارلىباەۆ, بەرىك دۇيسەنبينوۆ, مەتسەنات عابباس بەكتۇروۆ, ەلىمىزدىڭ بولگارياداعى ەلشىسى تەمىرتاي ءىزباستين, باسقا دا ەلگە بەلگىلى ادامدار قاتىستى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
اقكەلىن-تەڭدىك اۋىلى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن رۇستەمبەك تەكجانوۆ
