اقش-تىڭ بۇگىنگى تاڭدا قاي تۇرعىدان بولماسىن الەمدەگى ەڭ الپاۋىت دەرجاۆا ەكەنىنە ەشكىم شەك كەلتىرە المايدى. ويتكەنى بۇل – شىندىق. سوسىن الگى شىندىقتى كۇللى الەم مويىندايدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس جانە مۇنىڭ دالەلدەرى جەتىپ ارتىلادى جانە ولاردىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي.
الەمگە ايگىلى اعىلشىن ءتىلدى «The Economist» جۋرنالى «ريم يمپەرياسىنان بەرگى زاماندا امەريكا قۇراما شتاتتارى سەكىلدى بىردە-ءبىر مەملەكەت وزگەلەرگە شەكەدەن قاراعان ەمەس جانە بۇل اقش-تىڭ وكتەمدىگى تەك بيزنەس سالاسىندا عانا ەمەس, ساۋدا-ساتتىق, كوممۋنيكاتسيا, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىندا دا, ءتىپتى اسكەري سالا مەن حالىقارالىق ديپلوماتيا سالاسىندا دا بەلەڭ الىپ وتىر», دەپ اتاپ وتسە, فرانتسيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى – گۋبەرت ۆەدرين (Hubert Vedrine) 1999 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ XX عاسىرداعى بولمىسىن بىلايشا سيپاتتاپتى: «اقش-تىڭ بۇگىنگى باسىمدىعى مەن مىقتىلىعى ونىڭ الپاۋىت ەكونوميكاسىنان دا, قارجى سالاسىنان دا, قارۋلى كۇشتەر سالاسىنان دا, ءومىر سالتى مەن تىلىنەن دە, ءتىپتى مادەنيەت سالاسىنان دا مەنمۇندالاپ تۇر. بۇل شىندىقتى بۇگىندە ونىڭ دوستارى عانا ەمەس, جاۋلارى دا جاپپاي مويىندايدى». ال گەرمانيانىڭ جاڭالىقتار تاراتاتىن كۇللى الەمگە ايگىلى «Der Spiegel» جۋرنالى جوعارىداعىلاردان دا اسىپ ءتۇسىپ, «امەريكا يدولدارى مەن يكوندارى كاتماندۋدان كينشاساعا دەيىن, ءتىپتى كايردەن كاراكاسقا دەيىنگى الەمدى تۇگەل جاۋلاپ العان. سوسىن جاھاندانۋدىڭ بۇگىنگى بەلگىسى «امەريكادا جاسالعان» دەگەن ەمبلەمامەن ايشىقتالادى», – دەپتى.
ارينە سولايى سولاي بولعانمەن, ساۋەگەي عالىمداردىڭ جانە ءبىر توبى: «اقش-تىڭ سىڭارپوليارلىق باسىمدىعى تەك كەڭەس وداعى كۇيرەپ قالعان سوڭ عانا پايدا بولدى جانە بۇل باسىمدىقتىڭ عۇمىرى الىسقا ۇزامايدى», دەگەن كەرەعار پىكىر بىلدىرگەن.
دجوزەف ناي سوڭعى پىكىرمەن ساناسۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. سەبەبى ول بۇگىنگى تاڭداعى زاماناۋي اقپارات تەحنولوگيالارى مەن جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى تەك اقش-تى عانا كۇشەيتىپ وتىرعان جوق, سونىمەن قاتار جاپونيا, قىتاي, رەسەي جانە ءۇندىستان سياقتى ىرگەلى مەملەكەتتەردىڭ الەۋەتتەرىن دە قوسا نىعايتىپ, حالىقارالىق نارىقتا سوڭعىلاردىڭ اقش-پەن باسەكەگە تۇسە الاتىنىن جوققا شىعارمايدى. سويتە تۇرا, دجوزەف ناي كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ساياسي بيلىگىنىڭ قۋاتتىلىعى, ەڭ الدىمەن ونداعى حالىق سانىنىڭ مولدىعىمەن, تەرريتورياسىنىڭ كولەمدىلىگىمەن, تابيعي رەسۋرستارىنىڭ بايلىعىمەن, سونداي-اق ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ بيىكتىگىمەن, قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تەگەۋرىندىگىمەن جانە ساياسي بيلىك جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىمەن ايقىندالاتىنىن كولدەنەڭ تارتا كەلىپ, كادىمگى كارتا ويىنىنداعى سەكىلدى, كىمنىڭ قولى كۇشتى بولسا, سونىڭ مىسى باساتىنىن ەسكەرتەدى. ارينە بۇل تۇستا عالىمنىڭ بۇيرەگىنىڭ قاي مەملەكەتكە بۇرىلىپ تۇرعانىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.
دەگەنمەن, دجوزەف ناي كەز كەلگەن مەملەكەت قۋاتىنىڭ جانە ءبىر ماڭىزدى قىرىنا جەتە ءمان بەرەدى. عالىم بىلاي دەيدى: «XXI عاسىرداعى مەملەكەت قۋاتتىلىعى ءۇش ىرگەتاسقا نەگىزدەلەدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – قۋاتتى قارۋلى كۇش; ەكىنشىسى – قۋاتتى ەكونوميكا; ءۇشىنشىسى – قۋاتتى جۇمساق كۇش, ياعني مادەني, ادامي جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق قۇندىلىقتار. ەگەر بىزدەر بۇگىنگى تاڭدا جوعارىداعىلاردىڭ تەك ءبىر ولشەمىنە عانا باسىمدىق بەرىپ, تەك قارۋلى كۇشتەرگە عانا يەك ارتاتىن بولساق, ەڭ ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىناتىنىمىز ءسوزسىز. ويتكەنى بىزدەر قۋاتتىلىعىمىزدى تەك قارۋلى كۇش نەمەسە يادرولىق قارۋ عانا قامتاماسىز ەتە المايتىنىن مويىنداۋىمىز قاجەت».
تۋىندى اۆتورىنىڭ بۇل پايىمىمەن تولىق كەلىسۋگە بولادى. ويتكەنى ول دانا حالقىمىزدىڭ «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەگەن اتالى ءسوزىن قايتالاپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
دجوزەف ناي ودان ءارى قۋاتىنىڭ ءۇش ىرگەتاسى تۇرعىسىنان, XXI عاسىردا اقش-قا باسەكە تۋدىرۋى مۇمكىن قىتاي, جاپونيا, رەسەي, ءۇندىستان جانە ەۋروپا وداعىنىڭ اسكەري, ەكونوميكالىق جانە مادەني (جۇمساق كۇش) الەۋەتتەرىنە دە سىندارلى تالداۋ جاسايدى. سونىمەن قاتار عالىم ۇستىمىزدەگى عاسىرعا ءتان اقپارات داۋىرىندەگى مەملەكەتتەر قۋاتىنىڭ اۋقىمىن سيپاتتايتىن ستاتيستيكالىق ساراپتاماعا دا سىلتەمە جاسايدى. وندا اقش, جاپونيا, گەرمانيا, فرانتسيا, بريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە ءۇندىستان سىندى مەملەكەتتەردىڭ جەر كولەمى, حالقىنىڭ سانى, حالىقتىڭ ساۋاتتىلىعى, قارۋلى كۇشتەرى (يادرولىق وقتۇمسىقتار سانى, اسكەري بيۋدجەتتىڭ كولەمى, قارۋلى اسكەر سانى), ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى (ىشكى جالپى ءونىم, جان باسىنا شاققانداعى ىشكى ءونىم, ءوندىرىس ونىمدەرىنىڭ جالپى قۇنى, جوعارى تەحنولوگيالار ەكسپورتى, مىڭ ادامعا شاققانداعى جەكە كومپيۋتەرلەر سانى) سياقتى ناقتى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرگە سىلتەمە جاسايدى. وندا اۆتور اقش-تىڭ اسكەري بيۋدجەتىنىڭ وزىنەن كەيىنگى سەگىز مەملەكەتتىڭ جيىنتىق بيۋدجەتىنەن دە اسىپ تۇسەتىنىن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ وزگەلەردى شاڭ قاپتىراتىن تسيفرلى تەحنولوگيالارمەن جاراقتانعان اسكەري سالاداعى باسىمدىعىن; ەكونوميكالىق تۇرعىدان, الەمدىك جيىنتىق ءونىمنىڭ 27%-ءى, الەمدەگى 100 الپاۋىت كومپانيانىڭ 59-ى, سول سياقتى, الەمدەگى 500 جاھاندىق كومپانيانىڭ 219-ى, سونداي-اق بريتانيامەن سالىستىرعاندا اقش-تىڭ الەم ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ ەكى ەسە ارتىق ەكەنىن, سول سياقتى الەمدەگى ەڭ قۋاتتى 10 ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ دە اقش-قا تيەسىلى ەكەنىن, الپاۋىت مەملەكەتتىڭ جۇمساق كۇشىنىڭ دە وزگە مەملەكەتتەردەن وق بويى وزىق تۇرعانىن سيپاتتاپ وتەدى.
اقپارات رەۆوليۋتسياسىنىڭ بۇگىنگى ەكپىندى ديناميكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, دجوزەف ناي وسىدان ءتورت عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن بريتاندىق فيلوسوف فرەنسيس بەكوننىڭ «اقپارات – بيلىك» دەگەن قاناتتى سوزىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, XXI عاسىردا الەم حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەل ىشىندە عانا ەمەس, سىرتىندا, ياعني شالعايدا جۇرسە دە الگى اقپارات-بيلىككە يەلىك ەتىپ وتىرعانىن كولدەنەڭ تارتادى. سونىمەن قاتار عالىم بۇگىنگى اقپارات رەۆوليۋتسياسىنىڭ اسا قۋاتتى تەحنيكالىق جابدىقپەن, ناقتىراق ايتقاندا, زاماناۋي كومپيۋتەرلەرمەن جاراقتانىپ وتىرعانىن جانە بۇل ۇدەرىستىڭ اقپاراتقا كەتەتىن شىعىن مولشەرىن سونشالىقتى ارزانداتىپ جىبەرگەنىن, سونداي-اق 1954 جىلدان بەرى قاراي, جاڭا كومپيۋتەرلەردىڭ باعاسىنىڭ ءار جىل سايىن 20%-كە ارزانداپ كەلە جاتقانىن دا, سونىمەن قاتار اقش-تا اقپارات تەحنولوگيالارىنا بولىنەتىن ينۆەستيتسيانىڭ 7%-تەن 50%-كە دەيىن ءوسىپ كەتكەنىن, سونداي-اق كومپيۋتەر قۋاتىنىڭ سوڭعى 30 جىل بويى ءاربىر 18 ايدا ەكى ەسەگە ارتىپ وتىراتىنىن, ال تاياۋ بولاشاقتا بۇل ۇدەرىستىڭ ودان دا جىلدام وسەتىنىن جانە سونىڭ ارقاسىندا 1970 جىلدارى اقپارات الماسۋ شىعىندارىنىڭ ءبىر عانا پروتسەنتتى قۇراعانىن, سوسىن 1993 جىلى كۇللى الەمدە 50-اق عالامتور بولسا, 2000 جىلدىڭ باسىندا ولاردىڭ سانىنىڭ بەس ميلليونعا جەتكەنىن دە تىلگە تيەك ەتەدى.
ەڭ عاجابى 1980 جىلدارى تەلەفوننىڭ مىس سىمدارىنىڭ قاۋقارى ءبىر سەكۋندتا بار بولعانى ءبىر بەتكە سياتىن عانا اقپارات وتكىزە السا, بۇگىنگى تاڭدا وپتيكالىق تالشىقتار تەحنولوگياسى ءبىر سەكۋندتا 90000 بەتكە تەڭ اقپارات وتكىزە الاتىنىن جانە 1930 جىلدارى تەلەفونمەن ءۇش مينۋتتىق اقپارات الماسۋ 250 دوللارعا تۇسسە, 2000 جىلى ول شىعىننىڭ ءبىر دوللاردان اسپايتىنىنا تاڭعالادى. سونداي-اق 1980 جىلدارى ءبىر گيگابايت اقپاراتتى ساقتاۋ ءۇشىن باقانداي ءبىر بولمەگە تەڭ كەڭىستىك كەرەك بولسا, بۇگىنگى تاڭدا قالتاعا سالىپ قوياتىن كرەديت كارتاسىنىڭ كولەمىندەي عانا كەڭىستىك قاجەت ەكەنىنە دە نازار اۋدارادى. مۇنىڭ سىرتىندا ءاربىر ادامنىڭ قالتاسىندا جۇرگەن زاماناۋي ۇيالى تەلەفونداردىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن دە العا تارتادى. سوسىن كەيبىر عالىمداردىڭ جوعارىدا اتالعان اقپارات رەۆوليۋتسياسىن ء«ۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا» تەڭەپ جۇرگەنىنىڭ مۇلدە نەگىزسىز ەمەس ەكەنىنە دە نازار اۋدارادى.
يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا دەمەكشى, تۋىندى اۆتورى ادامزات وركەنيەتى XVIII عاسىردان بەرمەن قاراي باسىنان ءۇش يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانى وتكىزىپ, ەندى تورتىنشىسىنە دە اياق باسىپ وتىرعانىنا سىلتەمە جاسايدى.
اۆتور تۋىندىسىنان كەزىندە قيراپ قالعان ريم يمپەرياسىنىڭ تاعدىر-تالايى دا تىس قالماعان. دجوزەف ناي امەريكا قۇراما شتاتتارىن ريم يمپەرياسىمەن بىرنەشە رەت سالىستىرا كەلىپ, سول يمپەريانىڭ سونشالىقتى مىقتى بولعانىنا قاراماستان, كەشىرىلمەس قاتەلىكتەرگە بوي الدىرىپ, سونىڭ سالدارىنان مۇلدە جويىلىپ كەتكەنىنە سانالى تۇردە سىلتەمە جاسايدى.
ايتسا ايتقانداي-اق, ريم يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋىنە نەگىز بولعان سەبەپتەر از بولماپتى. اسىرەسە ۇلى يمپەريانىڭ ءوز ىشىندە ورىن العان شيەلەنىستەر مەن قايشىلىقتار ونداعى ساياسي-ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق جانە ءدىني بىرلىكتىڭ نەگىزىن شايقاپ, الاپات داعدارىسقا ۇشىراۋىنا اكەلىپ سوققان. «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەمەكشى, ريم يمپەرياسىن ىرىتكەن سىرتتان كەلگەن جاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, يمپەراتورلاردىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ وسالدىعى بولعان.
ەكىنشىدەن, الىپ يمپەريانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق بيلىك جۇيەسى ءارى ءالسىز, ءارى تۇراقسىز بولعاندىقتان, تەك يمپەراتورلار عانا ەمەس, ۇلان-بايتاق يمپەريانىڭ الىس-جاقىن ايماقتارى مەن پروۆينتسيالارىنىڭ باسشىلارى دا ءجيى-ءجيى الماسىپ وتىرعان.
ۇشىنشىدەن, يمپەريا اۋماعىنداعى كوپۇلتتى جانە پوليەتنوستى حالىقتاردىڭ مادەني دەڭگەيى مەن ءبىلىم ساۋاتى تومەن بولعاندىقتان, ولاردىڭ اراسىنان جاساقتالعان ارميانىڭ قۋاتى دا تومەن بولعان.
تورتىنشىدەن, اتالعان كەمشىلىكتەردىڭ سالدارىنان السىرەپ, تيتىقتاعان يمپەريا حالقىنىڭ دەموگرافيالىق الەۋەتى دە كۇرت تومەندەپ كەتكەن.
بەسىنشىدەن, ريم يمپەرياسىنىڭ كۇيرەپ قالۋىنا سول داۋىردەگى قۇل يەلەنۋشىلىك قوعام دا تىكەلەي سەبەپ بولعان. مۇنىڭ سالدارى, ءوز كەزەگىندە, كۇللى يمپەريانىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياسي جۇيەسىنىڭ شەكسىز قۇلدىراۋىنا جانە ىدىراۋىنا اكەلىپ سوققان.
التىنشىدان, كۇش-قۋاتى كەمىگەن مەملەكەت وسى تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن, حالىقتان الىناتىن سالىقتىڭ مولشەرىن شامادان تىس شارىقتاتىپ جىبەرگەن. ءوز كەزەگىندە مۇنىڭ سالدارى ينفلياتسيانى مولايتىپ, كۇللى حالىقتىڭ يمپەريا بيلىگىنە دەگەن نارازىلىعىن ءورشىتىپ, توڭكەرىسكە تىكەلەي جول اشقان.
جەتىنشىدەن, يمپەريا اۋماعىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانى شامادان تىس كوبەيىپ, كۇللى قوعامدى بيۋروكراتيا مەن جەمقورلىق جايلاپ كەتكەن.
سەگىزىنشىدەن, جوعارىدا اتالعان سەبەپتەردىڭ سالدارىنان مادەنيەت اتاۋلى جاپپاي كەرى كەتىپ, ونەر, ءبىلىم, ادەبيەت, ارحيتەكتۋرا تۇگەلدەي داعدارىسقا ۇشىراعان.
توعىزىنشىدان, ريم يمپەرياسىنىڭ ءبىرجولاتا كۇيرەۋىنە ءدىني قايشىلىقتاردان تۋىنداعان ىشكى شيەلەنىستەردىڭ جيىلەپ كەتۋى دە ۇلكەن سەبەپ بولعان.
اككى ساياساتكەر دجوزەف نايدىڭ جوعارىدا اتالعان سىناقتاردى تىزبەكتەپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. ويتكەنى بۇگىنگى الەمنىڭ تەڭدەسى جوق الپاۋىتى – اقش ەندىگى جەردە قۇردىمعا كەتكەن ريم يمپەرياسى عانا ەمەس وزگە يمپەريالاردىڭ تاعدىر-تالايىنان ەشبىر ساباق الماسا, يا بولماسا الەمدىك حالىقارالىق ارەنادا وزگە مەملەكەتتەرمەن تارازى باسىن تەڭ ۇستاپ, ولارمەن سىندارلى ساياسات جۇرگىزبەيتىن بولسا, تەك ريم يمپەرياسىنىڭ عانا ەمەس, تاريح قويناۋىندا كۇيرەپ قالعان وزگە دە يمپەريالاردىڭ كەبىن كيۋى دە ابدەن مۇمكىن دەگەن پايىمدى تۇسپالداپ وتىر.
سونىمەن قاتار اۆتور اقش-تىڭ رەسپۋبليكالىق پارتياسى بولسىن, دەموكراتيالىق پارتياسى بولسىن ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا كوبىرەك باسىمدىق بەرىپ, حالىقارالىق قاتىناستار مەن سىرتقى ساياساتقا مۇلدە نەمقۇرايدى قارايتىنىن, سونىڭ سالدارىنان اقش كونگرەسىنىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە سانكتسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدار شىعارۋعا تىم اۋەستەنىپ وتىرعانىن جانە سونىڭ سالدارىنان كەيىنگى كەزدەردە ونداعان حالىقارالىق كونۆەنتسيالار مەن كەلىسىمشارتتاردى راتيفيكاتسيالاۋدان باس تارتىپ, ءتىپتى بۇۇ مەن وزگە دە حالىقارالىق ينستيتۋتتارعا جىل سايىن تولەنەتىن مىندەتتى جارنالاردىڭ دا كولەمىن ءجونسىز قىسقارتىپ تاستاعانىن ادىلەتتى سىناققا الادى. سوسىن بۇل ورايدا اۆتور ءوزىنىڭ جالعىز ەمەس ەكەنىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, مۇنىڭ ناقتى دالەلدەرىنە دە دايەكتى سىلتەمەلەر جاسايدى.
ەلباسى ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قولعا الىنىپ, اۋدارىلعان العاشقى ەڭبەكتەر بۇگىندە وقىرمان قولىنا تيگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ۇلتتىق اۋدارما ورتالىعى اقش-تىڭ ححI عاسىرداعى گەوساياساتىن تەرەڭ دە تۇبەگەيلى زەرتتەگەن امەريكالىق عالىم دجوزەف س.نايدىڭ (Joseph S. Nye) «وكسفورد» باسپاسىنان 2002 جىلى جارىق كورگەن «امەريكا بيلىگىنىڭ وعاش سىرى» («The Paradox of American Power») اتتى باعالى مونوگرافياسىن دا اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىپ, حالىقارالىق قاتىناستار جانە ديپلوماتيا ماماندىقتارىن تاڭداعان جاستارعا حرەستوماتيا رەتىندە ۇسىنسا, ارتىق بولماس ەدى دەگەن وي تۋادى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
