2016 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى تاراپتارىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا قول قويىلعان پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاعان بولاتىن. ال پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاعان ەلدەر پارنيك گازىن شىعارۋ كولەمىن بارىنشا ازايتۋعا ۇلەس قوسىپ, وسىعان قاتىستى ءتيىستى مىندەتتەمەلەردى ورىنداپ, قول جەتكىزگەن ناتيجەلەر تۋرالى بەس جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرۋعا ءتيىس.
– رەسپۋبليكامىز پارنيك گازىن شىعارۋدى 2030 جىلعا قاراي 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 15 پروتسەنتكە دەيىن ازايتۋ تۋرالى مىندەتتەمە الدى. 1990 جىلى ونىڭ كولەمى 389 CO2-ەكۆيۆالەنتتى قۇراسا, 2015 جىلى كورسەتكىش 301 ميلليون تونناعا تومەندەدى. 2030 جىلعا قاراي قازاقستان شىعارىلاتىن CO2 كولەمىن 330 ميلليون توننادان اسىرماۋى كەرەك. وسى مىندەتتەمەنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە پارنيك گازدارىن شىعارۋدى ازايتۋعا ىقپال ەتەتىن جوبالاردى قولداۋ, قالدىقتار شىعارۋعا كۆوتانى ساتۋ, «جاسىل» قارجى نارىعىن دامىتۋ سىندى شارالار قولعا الىنۋدا. ەۋروپالىق تاجىريبەنى نازارعا الا وتىرىپ, 2013 جىلى قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق كومىرتەگى نارىعىن – قالدىقتاردى ساۋدالاۋ جۇيەسىن جولعا قويدى. بۇل جۇيە پارنيك گازدارىن شىعارۋدى رەتتەپ وتىرۋعا جانە كومىرتەگى از شىعاتىن تەحنولوگيالاردى دامىتۋدى قولداۋعا, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ.
2016 جىلى وسى جۇيەنىڭ تەتىكتەرىن 2018 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. بىلتىر ەنەرگەتيكا, مۇناي جانە ءوندىرىس سالالارىنا ارنالعان پارنيك گازدارىن شىعارۋدىڭ 52 دەربەس كوەففيتسيەنتى بەكىتىلدى. قالدىقتار شىعارۋعا كۆوتانى رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوسپارى دا بەكىتىلدى.
پاريج كەلىسىمى بويىنشا, دامىعان ەلدەردىڭ تەحنولوگيالارىن دامۋشى ەلدەرگە تاراتۋ – كليماتتىق وزگەرىستەرمەن كۇرەسۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى سانالادى. بۇل حالىقارالىق قۇجاتتا قول قويىلعانعا دەيىن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «جاسىل كوپىر» ارىپتەستىك باعدارلاماسىن قۇرۋ جونىندەگى باعدارلاماسى بۇۇ تۇراقتى دامۋ جونىندەگى ريو-20 كونفەرەنتسياسىندا قولداۋ تاۋىپ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىندا قابىلدانعان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا 16 مەملەكەت پەن 16 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم «جاسىل كوپىر» ارىپتەستىك باعدارلاماسى جونىندەگى حارتيانىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 3 جىل ىشىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيا, قالدىقتاردى باسقارۋ, ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن ترانسفەرتتەۋگە بايلانىستى 70-تەن استام مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
– «جاسىل كوپىر» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە ساراپشىلىق توپ ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ مۇرالارىن وتاندىق ەكونوميكاعا ەنگىزۋ ءۇشىن 105 شەتەلدىك جانە 28 وتاندىق جوبانى ىرىكتەپ الدى, ءساۋىر ايىندا حالىقارالىق «جاسىل» تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعى قۇرىلدى. بۇل ورتالىق «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋگە, ەلىمىزدە كومىرتەگى از بولىنەتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بايلانىس ورناتادى. بۇگىنگى تاڭدا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, اقش, ءباا, قىتاي جانە باسقا دا ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكە ۇيىمدارىمەن ارادا بەلسەندى ىنتىماقتاستىق جانە بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى,– دەيدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بالاما جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جۇمىستارى تابىستى جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى قولداۋ تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانعان, وعان قول جەتكىزۋدىڭ ناقتى ماقساتتى ينديكاتورلارى مەن اتقارىلاتىن شارالار ايقىندالعان. قازاقستاننىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ كونۆەنتسياسىندا كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدىڭ ەنەرگيالىق بالانسىنداعى بالاما ەنەرگيانىڭ ۇلەسى 2020 جىلعا قاراي 3 پروتسەنتكە, 2030 جىلى – 30, 2050 جىلى 50 پروتسەنتكە جەتۋى كەرەك.
قازىر قازاقستاندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا وندىرەتىن 65 نىسان, ناقتى ايتقاندا 12 جەل ستانساسى, 19 كۇن ستانساسى, 33 گيدروەلەكترستانسا, 1 بيوگاز قوندىرعىسى جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىڭ ارقاسىندا پاريج كەلىسىمى بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا كوز جۇگىرتسەك, پايدالانىلعان ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ 68 پروتسەنتتەن استامى كومىردەن, 20 پروتسەنتتەن استامى گازدان الىنىپتى. گيدروەلەكترستانسالاردان الىنعان ەنەرگيانىڭ ۇلەسى 10 پروتسەنت شاماسىندا.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جوبالارىنىڭ بارلىعى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ زايمدارى ەسەبىنەن, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە جەكە قاراجات كوزدەرىنەن قارجىلاندىرىلادى. مەملەكەت جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنەن الىنعان ەلەكتر ەنەرگياسىن تاريف بويىنشا نەمەسە اۋكتسيونداعى باعا بويىنشا ساتىپ الۋعا كەپىلدىك بەرەدى. 2009 جىلى «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى بۇل سەكتورعا 58,5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن.
قازاقستان كومىر قورىنىڭ كولەمى بويىنشا قىتاي, رەسەي, اۋستراليا سىندى مەملەكەتتەرمەن بىرگە دۇنيە جۇزىندە العاشقى وندىققا كىرەتىنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوندىرۋشى كاسىپورىندار بارلىعى 2,3 ميلليارد تونناعا جۋىق قاتتى وتىن ءوندىرىپ, ونىڭ 600 ميلليون توننادان استامى ەكسپورتقا شىعارىلىپتى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە 106,7 ميلليون توننا كومىر ءوندىرىلىپ, 2016 جىلعى كورسەتكىش 8,3 پروتسەنتكە ارتىعىمەن ورىندالعان. قىسقاسى, ەلىمىزدە كومىر قورى جەتكىلىكتى, جۇزدەگەن جىلعا ەركىن جەتەتىن قور بار. دەگەنمەن بۇگىنگى تاڭدا كومىردى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ, ساپاسىن سۇرانىسقا ساي كوتەرۋ, نارىقتاعى باعاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ەڭ باستىسى, كومىر حيمياسى سەكتورىن دامىتۋعا باسا كوڭىل بولىنبەك. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ق.بوزىمباەۆ:
– ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن جانە ەنەرگيا ءوندىرۋشى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ ەنەرگيا كوزدەرىن گازعا كوشىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدا. بيىل ەلوردانى, ورتالىق جانە سولتۇستىك ايماقتاردى گازداندىرۋ ءۇشىن «سارىارقا» گاز قۇبىرىن سالۋ جۇمىستارى باستالادى, – دەيدى.
سوعان وراي, تاياۋ بولاشاقتا ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلعىلارى گازتەكتەس وتىنداردى جاعۋعا كوشەتىن بولادى. ماسەلەن, استانادا جاڭا نىسانداردى جوبالاۋ مەن سالۋ كەزىندە قاتتى وتىنمەن جۇمىس ىستەيتىن اۆتونومدى قازاندىقتارعا
تىيىم سالىنادى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار تابيعي نەمەسە ىلەسپە گازعا كوشەدى.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋگە بايلانىستى قانداي ناقتى قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق شارالار قابىلداندى؟ بۇل ساۋالعا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى:
– پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمىمەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى سەكتورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جونىندەگى ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى, قارجى مينيسترلىگى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ امەريكانىڭ قازاقستانداعى ساۋدا پالاتاسىمەن, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن, ازيا دامۋ بانكىمەن بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزىلدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بارلىق ۇسىنىستاردى قابىلداپ, ونى ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتى قۇجاتتارعا ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر, – دەپ جاۋاپ بەردى.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن 2020 جىلعا قاراي 3 پروتسەنتكە جەتكىزۋ ءىرى جوبالارعا قاتىسىپ جاتقان ينۆەستورلاردىڭ وسىنداي قۋات كوزدەرىنەن الىنعان ەنەرگيانى ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت-
تارىنىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. قازىرگى تاڭدا مۇنداي نىسانداردىڭ جالپى قۋاتى 2 مىڭ مۆت-تى قۇرايدى.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ 2009 جىلى قابىلدانعان زاڭنامادا بەكىتىلگەن. اتالعان قۇجاتتا وسى سەكتورعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان.
بۇعان دەيىن جاسىل كليمات قورى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ءتيىستى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قازاقستانداعى جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىن دامىتۋ جوبالارىنا 110 ميلليون دوللار قاراجات بولگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ەل ۇكىمەتى ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ جانە مينەرالدى رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن, General Electric جانە Eni سىندى الپاۋىت كومپانيالارمەن اراداعى مەموراندۋم اياسىندا قازاقستان اۋماعىندا «جاسىل» جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋدا.
– جوسپارلانعان جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاقستان «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق ماقساتىنا قول جەتكىزەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەيدى ق.بوزىمباەۆ.
باسقا دا دامۋشى ەلدەر سياقتى قازاقستان بەرتىنگە دەيىن نەگىزىنەن ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنە يەك ارتقان, ەنەرگيا تاسىمالداۋشى شيكىزاتتاردى ەكسپورتتاۋمەن اينالىسقان ەل ەكەنى بەلگىلى. الايدا بولاشاق الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تۇسىنە وتىرىپ, ەلىمىز «جاسىل» ەكونوميكانى مەملەكەتتىك دامۋ ستراتەگياسى رەتىندە ايقىندادى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان شارالار ەلىمىزدىڭ پاريج كەلىسىمىنىڭ اياسىنداعى پارنيكتىك گازداردى شىعارۋ كولەمىن ازايتۋ جانە شەكتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋىنا جول اشۋعا ءتيىس.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
