تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ شەكاراسى رەسمي تۇردە شەگەندەلىپ, ىرگەدەگى كورشىلەردىڭ تاراپىنان مويىندالعانى بەلگىلى. ەلدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ, نىعايتۋ جۇمىستارى ءالى دە توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇعان بيىل پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن بۇرىنعى نارىنقول اۋدانىنىڭ قايتا اشىلعانى دالەل بولسا كەرەك.
1920-1970 جىلدارى سالىنعان زاستاۆالار دا بار
شەكارا تۋرالى بەكەرگە ءسوز قوزعاپ وتىرعانىمىز جوق. بۇگىندە ەلىمىزدە شەكارانى قورعاۋ, ونداعى نىسانداردى نىعايتۋ باعىتىندا مەملەكەت تاراپىنان اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتقانى ءمالىم. دەسەك تە, بۇل تاراپتا شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان ءتۇيىندى ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. وسى ماسەلەلەردىڭ بىرقاتارى جاقىندا پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ جانە وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن كۇرشىم اۋدانىنداعى كۇرشىم وتريادىندا وتكەن وتىرىستا جان-جاقتى ءسوز بولدى.
جيىندا شەكارالىق ايماقتارداعى جابىلىپ نەمەسە قىسقارتىلىپ جاتقان مەكتەپتەردىڭ جايى دا قوزعالدى. قوعام قايراتكەرى, سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆكە شەكاراداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
«4 قىركۇيەكتە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «مارقاكولدىكتەردىڭ مۇڭى» دەگەن ماقالا شىعىپتى. بۇل ماقالادا تەك شىعىس قازاقستانعا عانا ەمەس, الماتى وبلىسىنا دا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلگەن. كەيىنگى 5 جىلدا ءبىر عانا كۇرشىم اۋدانىندا 5 مەكتەپ امالدىڭ جوقتىعىنان جابىلعانى ايتىلىپتى. مۇنداي شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەر ەلىمىزدىڭ شەكارالىق ايماقتارىنىڭ بارىندە جابىلىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇعان ۇكىمەتتىڭ №1256 قاۋلىسى دا سەبەپ بولىپ وتىرعان سەكىلدى. جازى قىسقا, قىسى 6-7 ايعا سوزىلاتىن وسى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى ۇكىمەتتىڭ وسى قاۋلىسىن وزگەرتىپ, 11 جىلدىق مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى كەم دەگەندە 81 ەمەس, 60, ال 9 جىلدىق مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى 41 ەمەس, 25-30 وقۋشى بولسا دەگەن ۇسىنىس ايتادى. بۇعان بيۋدجەتتىڭ كوپ قارجىسى كەتپەس دەپ ويلايمىز. وبلىس اكىمىنىڭ ءوزى دە مۇنداي الەۋمەتتىك جوبالاردى قولداۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. سوندا الىستاعى, شەكارالىق اۋدانداردا مال باعىپ وتىرعان, قىستىڭ كوزى قىراۋدا ءارلى-بەرلى شىعا المايتىن ەلدى مەكەندەردەگى مەكتەپتەر جابىلماس ەدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا قازاقستان بويىنشا 348 مەكتەپ اشىلدى. وسىنداي جاعدايدا اسىرەسە, قىتايمەن شەكتەس اۋداندارداعى مەكتەپتەردىڭ جابىلۋىنا جول بەرگەنىمىز دۇرىس بولماس», – دەيدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
سەناتور كوتەرگەن ماسەلەگە دانيال احمەتوۆ سول جەردە ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, شەكارالىق ايماقتاردىڭ 11 جىلدىق مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلار سانىن 60-قا ەمەس, 40-قا دەيىن تۇسىرسە دە ارتىق بولمايتىنىن ايتىپ, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىن وزگەرتپەي-اق بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلاتىنىن مالىمدەدى.
وتىرىستا اسكەريلەردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى دا تىلگە تيەك ەتىلدى. ءبىز تەك شىعىس قازاقستانعا قاتىستى ماسەلەلەرگە توقتالامىز. وسى وتىرىستا شاعىن بايانداما جاساعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى دارحان ءدىلمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا 1 مىڭ 189 شاقىرىمدى قۇرايدى. شىعىس باعىتىندا 101 اسكەري قۇرىلىمدار (شەكارا زاستاۆالارى مەن شەكارا كومەنداتۋرالارى) بار بولسا, وسىنىڭ 51-ءى ءبىزدىڭ وبلىستا ورىن تەپكەن ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردە ءۇش شەكارا قىزمەتى (كۇرشىم, زايسان جانە ءۇرجار (ماقانشى) اۋداندارى) جۇمىس ىستەيدى.
«ەلدىڭ شەبىن قورعاۋ قانشالىقتى ماڭىزعا يە ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الايدا سوڭعى 5 جىل كولەمىندە شەكاراداعى نىسانداردى قارجىلاندىرۋعا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي وتىر. ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن كەشەندى جوسپار ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي كەلەدى. جوعارىدا اتالعان شىعىس قازاقستانداعى 51 شەكارا زاستاۆالارىنىڭ كوپشىلىگى 1920-1970-جىلدارى سالىنعان. ماسەلەن, كۇرشىم اۋدانىنداعى شەكارا جاساعى 1969 جىلى قۇرىلعان. عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. شەكارا زاستاۆالارىن سۋمەن قامتۋ, ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ تۇرعىسىندا دا ماسەلەلەر بار. شەكاراداعى اسكەري بولىمدەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىمىزدى ازىرلەپ, 2019-2020 جىلدارعا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەرگەنبىز. بىراق ازىرگە قولداۋ تاپپاي وتىر. وسىعان ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلۋىن سۇرايمىز», – دەيدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
شىعىسقا كوشىپ كەلگەندەرگە باسپانا بەرىلەدى
بۇگىندە ەلىمىزدە شەكارادا ورنالاسقان اۋداندارعا بىرتىندەپ بولسىن كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. شىعىس قازاقستاندا دا بۇل تاراپتا العا جىلجۋ بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولماس. پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا باستاعان سەناتورلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كوشپەلى وتىرىستا ءوڭىردىڭ شەكارالىق ايماقتارىندا ورنالاسقان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا, ولاردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى جاقسى-جاقسى ۇسىنىستار ايتىلدى. وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ ءوڭىردىڭ شەكارالىق ايماقتارىن دامىتۋ ءۇشىن ارنايى جوسپار جاسالىپ, ۇكىمەتكە بىرقاتار ۇسىنىس جولدانعانىن جەتكىزدى.
ء«بىز ءوز ۇسىنىستارىمىزدى رەسەيدىڭ شەكارالىق ايماقتارىنىڭ ۇلگىسىندە ازىرلەدىك. اتاپ ايتار بولساق, شەكارالىق ايماقتارداعى قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارىن 25-تەن 75 پروتسەنتكە دەيىن كوتەرۋ, جاس ماماندارعا بەرىلەتىن كوتەرمەاقىنى ەكى ەسەگە ۇلعايتۋ, جاس انالارعا كورسەتىلەتىن اي سايىنعى الەۋمەتتىك كومەك كولەمىن ءوسىرۋ, قالادان اۋىلعا كوشىپ كەلەتىن ادامداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ جونىندە ۇسىنىستار دايىندادىق. قازىر ەلىمىزدە شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋعا ارنالعان ارنايى سالالىق باعدارلاما جوق بولعاندىقتان, شەكاراداعى تۇرعىندارعا مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى جاردەمدەسسەك پە دەگەن ويىمىز بار. وبلىستاعى شەكارالىق اۋدانداردىڭ اكىمدەرىنە بوس جەرلەردى انىقتاپ, ساراپتاما جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەردىم. ءبىز ۇكىمەتتىڭ قارجىسىن كۇتپەي-اق ۇيلەردى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كوشىپ كەلەتىندەردى سوندا ورنالاستىراتىن بولامىز. مۇنىمەن قاتار جەر وڭدەيمىن, كوكونىس وسىرەمىن, مال ۇستايمىن دەۋشىلەرگە دە ءتيىستى جاعداي جاسايمىز», – دەگەن ءوڭىر باسشىسى شەكارالىق ايماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن زايسان مەن كاتونقاراعايداعى ەسكى اۋەجايلاردى قايتادان جاڭارتىپ, ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن دا جەتكىزدى.
جيىندا داريعا نازارباەۆا ءوڭىر باسشىسىنا شىعىس قازاقستانداعى شەكارا زاستاۆالارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا جانە اۋىز سۋ, ەلەكتر قۋاتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە كومەك كورسەتۋدى ۇسىنىس رەتىندە ايتىپ, كوپتەن بەرى سالىنادى دەپ جوسپارلانىپ جۇرگەن بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى وتەتىن كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جايىن سۇرادى. د.احمەتوۆ بۇقتىرما سۋ قويماسىنا سالىناتىن كوپىردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى ازىرلەنگەنىمەن, ينۆەستور تابىلماي وتىرعانىن, شەتەلدىك ينۆەستورلار ۆاليۋتا باعامىنىڭ ايىرماشىلىعىنان سەسكەنىپ, جوبانى قولعا الۋدان تارتىنىپ وتىرعانىن ايتتى. پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ەگەر شەتەلدىك ينۆەستورلار كەلىسپەسە, بۇل ىسكە جەرگىلىكتى ينۆەستورلاردى تارتۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. داريعا نازارباەۆا كوشپەلى وتىرىستا كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلە نازاردان تىس قالمايتىنىن, ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
