راسىندا, ويىل اۋدانىنان شىعىپ, ءداندى-داقىلدان دۇنيەجۇزىلىك رەكورد قورعاعان جالعىز ادام بار, ول شىعاناق بەرسيەۆ ەدى. ونىڭ رەكوردتىق گەكتارىنداعى ءاربىر ساباقتا قانشا ءدان بولاتىنىن, ونىڭ سالماعى قانشا ەكەنىن جەردى باپتاۋى, تاعى باسقا دا كورسەتكىشتەرىن ماسكەۋدىڭ اكادەميگى ليسەنكو باسقاراتىن عالىمدارى ءبىراز كۇن زەرتتەپ, دالەلدەپ, رەكوردتىق گەكتاردان 202 تسەنتنەر ءونىم العانىن الەمگە جار سالدى. ويىل وزەنىنىڭ بويىندا سول جىلدارى ونداعان تارى ءوسىرۋشى زۆەنو شىعاناق وسىرگەن تارىنىڭ تۇقىمىنان 80-100 تسەنتنەرگە دەيىن استىق جيناپ ءجۇردى. شىعاناقتىڭ تالاي ءىزباسارلارى وداققا تانىمال اتاندى. عاسىردان عاسىرعا وزعان تارى وسىرۋشىلەردىڭ ەرلىگى ەستەن شىعۋعا ءتيىستى ەمەس ەدى. ول كەزدە ويىل وزەنىنىڭ ارناسى جىل سايىن تاسىپ, حالىقتى بەرەكەگە بولەپ جاتاتىن.
ەسىمى كوزىنىڭ تىرىسىندە اڭىزعا اينالعان شىعاناق بەرسيەۆتىڭ ومىرىندە تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەر ءوتتى. ويىل اۋدانىنان سوعىس جىلدارىندا ستالين قابىلداعان ءبىر ادام وسى شىعاناق بەرسيەۆ ەدى. ول ءوزىنىڭ جيعان-تەرگەن قارجىسىن ءبىر تانك جاساۋعا اۋدارىپ, ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ال وسى كەزدە بەريا قول قويعان اقتوبە وبلىسىنىڭ نكۆد-سىنە تۇسكەن ليميتتە بۇكىل وداققا جانە شەتەلگە تانىمال ادامدى تۇتقىنداۋ ايتىلعان بولاتىن. سودان نكۆد باسشىلىعى ەرتەڭ شىعاناق بەرسيەۆتى تۇتقىندايمىز دەپ دايىندالىپ جاتقان, تاڭەرتەڭگىلىك ماسكەۋدىڭ راديو حابارىنان شىعاناق بەرسيەۆتى ءستاليننىڭ قابىلداعانى ايتىلعاننان كەيىن, نكۆد دارمەنسىزدىك تانىتىپ تىندى. كوزى تىرىسىندە شىعاناق بەرسيەۆتىڭ اجالدان بۇرىن ولۋىنەن ساقتاعان بۇل وقيعا بولسا, ەكىنشىدەن سول جىلدارى شىعاناق ەس-تۇسىنەن ايىرىلىپ, اۋىرىپ جاتادى. وسىنى ەستىگەن ءبىر ازامات ۇيىنە كەلىپ, شىعاناقتىڭ اياعىن سيپاپ, جىلاماي ما.
سول داۋىستان شىعاناق: «مەندە ۇل دا بار, قىز دا بار, قايسىسىڭ جىلاپ جاتقان» دەپ باسىن كوتەرەدى. سودان الگى جىگىت: «اعا, مەنىڭ جانۇيامداعى جەتى ادام اشتان ولگەلى جاتقاندا ازىق بەرىپ, تىرلىگىمىزدى جالعاستىردىڭ عوي» دەپ كوز جاسىن تىيمايدى. راسىندا, سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىندا دا ەلدە اشتىق بولدى, اۋرۋ-سىرقاۋ, ءتۇرلى مۇگەدەكتەر جانە ويىل اۋدانىنداعى جەتىم بالالار ۇيىندەگى ونداعان ۇرپاقتى شىعاناق بەرسيەۆ ءوزىنىڭ جەكە ۋچاسكەسىندەگى استىقپەن باعىپ-ءوسىردى. ول ۇمىتىلا ما؟
بۇگىنگى وكىنەتىنىمىز – شىعاناق بەرسيەۆتىڭ داڭقتى جىلدارىندا ويىل وزەنىنىڭ تاسقىن سۋى تارتىلىپ كورمەگەن-ءدى. ورال تاۋىنان باسىن الاتىن اق وزەن, قارا وزەن, قىزىل وزەندەردىڭ تارماقتارى قىزىلتاۋعا دەيىن جەتىپ جىعىلادى, ونىڭ كەيبىر سالالارى ويىل وزەنى باسىن الاتىن مۇعالجار تاۋىنداعى بۇلاق كوزى اۋدان حالقىنىڭ قاجەتىنە تولىق جارادى. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن اق تارى وسىرۋشىلەردىڭ سۋدان تارىقپاۋى جۇزدەگەن شاقىرىمداپ, ەلدى مەكەندەردى باسىپ وتەتىن وزەن ءجونسىز بوگەسىنگە ۇشىراماعان ەدى. بۇل دا اق تارىنىڭ اتاسى بولعان شىعاناق بەرسيەۆ داڭقىنىڭ مارتەبەسى بولاتىن. ويىل تارىشىلارى سوعىس جىلدارىندا توننالاعان استىقتى قىزىل كەرۋەن اتاندىرىپ, وتان قويماسىنا ءۇستى-ۇستىنە جونەلتىپ جاتتى. تارىنىڭ بوتقاسىن سۇراپىل سوعىستا جۇرگەن تالاي جاۋىنگەرلەر جەگەنى انىق.
بۇگىندە الەمگە ويىل دەگەن وزەننىڭ اتىمەن تانىلعان اۋداندا وزەن-كولدەردى ساقتاۋ قولعا الىناتىن ءتۇرى جوق.
ويىل وزەنى بۇگىن دە ءۇزىلىپ-ءۇزىلىپ ءبىرجولا كەبۋگە تاياپ قالعان. اۋدانداعى ونداعان كولدەر كەۋىپ بىتكەلى قاشان, ول كولدەرگە سالامەنەن جىل سايىن سۋ قۇياتىن وزەن تارتىلعاسىن نە شارا. كورشىلەس رەسەيدە وزەن-كولدەردى اۋىق-اۋىق تازارتادى. بىزدە ول جوق.
ارىندى ويىل وزەنى كەزىندە جولشىباي كولدەردى تولتىرىپ, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن باسىپ ءوتىپ, جايىق وزەنىنە قۇياتىن ەدى. وزەن جاعالاي شىعاناق بەرسيەۆتىڭ اقتارىشىلارى الەمدىك رەكورد جاساپ, ويىل وزەنىنىڭ بايلىعىن جۇمىر جەرگە تانىتىپ ەدى. بۇگىندە ويىل وزەنى جايىققا قۇيماق تۇگىلى, تاسشاعىل كەڭشارىنىڭ ىرگەسىنە بارىپ توقتايدى. وزەگى تالمايتىن وزەن جاعالاعانداردىڭ بۇگىندە قايعى-مۇڭى سۋدىڭ تاسىماي قالۋى دەسەك, اقىن ايتقان ءبىر قايعىنى قوزعاساڭ, مىڭ قايعىنى قوزعايدى بولىپ شىعادى.
ۋفا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ورال تاۋىنان جىل سايىن قارا وزەن, اق وزەن, قىزىل وزەن ارقىلى تاسقىن سۋ رەسەيدىڭ ەلدى مەكەندەرىمەن قاتار, ور قالاسىنا ءتيىپ تۇرعان قىزىلتاۋعا كەلىپ توقتايدى. وسى وزەننەن ءبىر سالالارى اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار تاۋىنداعى بۇلاققا قوسىلىپ, ويىل وزەنىن بۇرىن تاسىتىپ جاتاتىن, قازىر ورعا كەلگەن تاسقىندى سۋدى سۋ ماماندارى توعاندار مەن وزدەرىنىڭ كولدەرىنە, سۋ قويمالارىنا جىبەرىپ تىنادى. وسىنداي وقيعانى وزەن-كولدىڭ جاعدايىن ويىل اۋدانىنا اكىمنىڭ ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ جاتسا دا كوڭىل اۋدارىپ, زەرتتەگەن جوق.
جىل سايىن توتەنشە جاعدايلارعا ءبولىنىپ جاتاتىن قارجى وزەن-كولدەردى جاڭارتىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتىلسا, بايلىق-مۇرات بولار ەدى. ايتپاقشى, ۆيتسە-پرەمەر-اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ءو.شۇكەەۆ رەسپۋبليكامىزداعى وزەن-كولدەردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ, ءتۇرلى جۇمىستاردى اتقارماسا, تالاي وزەن-كولدەن ايىرىلىپ قالاتىن قاۋىپ بەلگىلى بولىپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وتكەن تاريحىمىزدا بولعان وداققا, شەتەلگە تانىمال بولعان دالا ەڭبەگى ەرلەرىنىڭ داڭقىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ماقساتىندا دا تالاي جۇمىستار اتقارۋعا ءتيىستى.
تابىل ق ۇلىياس,
ساتيريك, جازۋشى
