بۇعان دەيىنگى بىرنەشە مىسالدى تىلگە تيەك ەتەيىك. 2016 جىلدىڭ سوڭىندا ۇلتتىق بانك «قازينۆەستبانكتى» ليتسەنزياسىنان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. ارادا ءبىر جىل وتپەي جاتىپ قاراشا ايىندا سوت شەشىمى بويىنشا Delta Bank-ءتىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. بۇل ەكى بانكتىڭ سالىمشىلارىنا وتەماقى تولەۋ جۇمىستارى قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنا (قدكبق) جۇكتەلدى. بيىل جازدا قدكبق ءباسپاسوز قىزمەتى «قازينۆەستبانك» سالىمشىلارىنا وتەماقى بەرۋ اياقتالعانىن حابارلاعان-دى. ال Delta Bank سالىمشىلارىنىڭ اعىمداعى ەسەپشوتتاعى جانە تولەم كارتوچكالارىنداعى سالىمدارىن قايتارىپ الۋ قازىر جالعاسىپ جاتىر. تەڭگەمەن سالىم جاساعاندار – 10 ميلليون تەڭگەگە دەيىن, ال شەتەلدىك ۆاليۋتامەن سالىم جاساعاندار – 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى قارجىسىنا قول جەتكىزۋدە.
بيىل مامىر ايىندا ۇلتتىق بانكتىڭ قاۋلىسىمەن تاعى ءبىر بانكتىڭ ليتسەنزياسى توقتاتىلدى, استانا بانكىنىڭ دەپوزيت قابىلداۋىنا جانە بانكتەن ەسەپشوت اشۋىنا تىيىم سالىندى. ميلليونداعان قاراجاتىن قايتارا الماعان سالىمشىلاردىڭ داۋ-دامايى سودان بەرى تولاستاعان ەمەس.
تامىز ايىنىڭ سوڭىندا Qazaq Banki مەن ەكسيمبانك باعالى قاعازدار نارىعىندا قانداي دا ءبىر وپەراتسيا جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ليتسەنزيادان ايىرىلدى. ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل ەكى قارجى ۇيىمىنىڭ ءىرى اكتسيونەرلەرى قوسىمشا كاپيتالداندىرۋ تۋرالى تالاپتاردى ورىنداماعاندىقتان جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى جۇيەلى تۇردە بۇزعاندىقتان سوتقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلگەن.
ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, وتاندىق بانك سەكتورىنداعى Qazaq Banki مەن ەكسيمبانكتىڭ جالپى اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەرىنىڭ كولەمى 0,8 جانە 0,2 پروتسەنتتى قۇرايدى ەكەن. ياعني باسقا قارجى ۇيىمدارى ءۇشىن بۇل ەكەۋىنىڭ ليتسەنزيادان ايىرىلعانى قانداي دا ءبىر قاۋىپ توندىرمەۋگە ءتيىس. ەكەۋى دە مىندەتتى كەپىلدەندىرىلگەن دەپوزيتتەر جۇيەسىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, سالىمشىلاردىڭ كەپىلدى سومالارى قايتارىلۋعا ءتيىس.
بەلگىلى ەكونوميست جانكەلدى شىمشىقوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بىرقاتار شاعىن بانكتەردىڭ جابىلىپ جاتقانى – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس ءجۇرىپ جاتقان قالىپتى تابيعي پروتسەسس. بانك ەكونوميكانى قارجىمەن قاناعاتتاندىرۋعا قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس. كاسىپورىندار بارلىق قاراجاتىن بانكتە ۇستايتىنى بەلگىلى, بانك ونى قاراجاتقا ءزارۋ ەكىنشى ءبىر كاسىپورىنعا ۇسىنۋى كەرەك.
– بانكتەردىڭ وتاندىق ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى وتە تومەن. قارجى ۇيىمدارى كوپ جاعدايدا شىنايى ەكونوميكانى دامىتۋعا ارەكەت جاسامايدى, ءتۇرلى دەلدالدىق جۇمىستارمەن پايدا تابۋعا تىرىسادى. مىسالى, كوممۋنالدىق تولەمدەر, باسقا دا تولەم تۇرلەرىنەن, تۇتىنۋشى نەسيەلەردەن عانا تابىس ءتۇسىرۋدى ءجون كورەدى. اكتيۆىن ۇلعايتۋدى كوزدەگەن بانكتەر تولەم قابىلەتى تومەن ادامدارعا بىلە تۇرا قاراجات بەرەدى. قالاي بولعاندا دا اكتيۆىن ۇلعايتا بەرۋدى كوزدەگەن بانكتەردىڭ ەشقانداي كەپىلدىكسىز, تومەن تالاپپەن نەسيە ۇسىنعان جارنامالارىن كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. بىزدەگى جابىلىپ قالعان بانكتەردىڭ ءبىرازى وسىنداي جولمەن اكتيۆتەرىن كوبەيتىپ, تاماشا جۇمىس ىستەپ جاتقانداي اسەر قالدىرعان-دى. الايدا پروبلەمالىق نەسيەلەرى كوبەيگەن سايىن ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ جاعدايى ناشارلاي بەردى. اينالىپ كەلگەندە, نەسيە الۋشىلارىنىڭ 30 پروتسەنتىنە دەيىن تولەم قابىلەتىنەن ايىرىلىپ, ءبىرتالاي قارجى ۇيىمىنىڭ جاعدايى مۇشكىل بولۋعا اينالدى. Qazaq Banki مەن ەكسيمبانكتىڭ جاعدايىن وسىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى, – دەيدى ج.شىمشىقوۆ.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايتقانداي, مۇنداي بانكتەر اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورىنا دا, ونەركاسىپكە دە جارىتىپ قاراجات سالعان ەمەس. نەگىزىنەن تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىن وتەۋدى عانا ماقسات تۇتتى. ياعني حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى تومەندەگەن كەزدە ولاردىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەنىنە تاڭعالاتىن تۇك تە جوق.
جانكەلدى شىمشىقوۆ شىنايى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيتىن بانكتەردىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلسە, وندا قوبالجۋعا بولاتىندىعىن ايتادى. ال تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە عانا سەنەتىن, ءتۇرلى تولەمدەردەن عانا تابىس الۋدى كوزدەيتىن بانكتەر بىرتىندەپ ازايۋعا ءتيىس. بانكتەردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك كەزىندە ومىرشەڭ ءىرى جوبالارمەن ءتيىمدى اينالىسقان ۇيىمدار عانا جەڭىسكە جەتەدى, قالعاندارىنىڭ جۇمىسى ەرتە مە, كەش پە توقتايتىنى تۇسىنىكتى. «بۇعان دەيىن ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى دەگەن بانكتەردى داعدارىس كەزىندە ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان قاراجات اۋدارىلعانىن بىلەسىزدەر. سونىڭ سالدارىنان بانكتەر «ۇكىمەت دالادا تاستامايدى» دەپ سانايتىن بولدى. قارجى سەكتورى قۇلدىراسا, تۇتاس ەلدىڭ قارجىلىق جۇيەسىنە نۇقسان كەلەدى. ال ەكونوميكا قارجى سەكتورىمەن تىعىز بايلانىستا داميدى. الەۋمەتتىك احۋالدىڭ ۋشىقپاۋىن ويلاعان مەملەكەت بانكتەرگە ءاردايىم كومەكتەسەتىنى وسىعان بايلانىستى. اسىرەسە قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ءتورت بانكتىڭ جاعدايىن مەملەكەت تىكەلەي باقىلايدى. ال Qazaq Banki, ەكسيمبانك سياقتىلارىنا مەملەكەت كومەكتەسە بەرمەيدى. ونداي قارجى ۇيىمدارىنىڭ جابىلۋ پروتسەسى الدا ءالى دە جالعاسادى دەپ ويلايمىن. جالپى, 18 ميلليون حالقى بار ەل ءۇشىن 30 بانك تىم كوپ. شىنايى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيتىن 10 بانك سۇرانىستى تولىق قاناعاتتاندىرادى دەپ ويلايمىن. ءالسىز قارجى ۇيىمدارى جابىلىپ, ەكونوميكا ءۇشىن ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن بانكتەر قالىپ, اينالىپ كەلگەندە بىرتىندەپ بانك سەكتورى ۇتىمدى دەڭگەيگە كەلەدى دەپ سانايمىن, – دەيدى قارجىگەر.
بيىل جاز ايىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆتى قابىلداعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بانكتەردىڭ تىم كوبەيىپ كەتۋىنە جول بەرۋگە بولمايتىنىن ايتقانى بەلگىلى. كەيبىر بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرى الەۋەتسىز كليەنتتەرگە بىلە تۇرا نەسيە بەرەتىنىن ايتقان پرەزيدەنت «بانكتەر دەگەنىمىز – قارجى, قارجى – ەكونوميكا, ال ەكونوميكا – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى» ەكەنىن ايتا كەلىپ, بانك سەكتورىندا جاۋاپسىزدىققا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتكەن.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
