ءشوپ ەكەش ءشوپ تە ەركىندىكتى اڭسايدى. قالىڭ قارا ءاسفالتتىڭ ءوزىن تەسىپ شىققان قياق ءشوپتى كورىپ ءجۇرمىز عوي. سول اڭساۋ. كۇننىڭ كوزىن اڭساۋ.
ال, سوندا قانداي حالىق تاۋەلسىز بولۋدى اڭسامايدى؟ كىم ءوز ەركىمەن قۇلدىقتا, ەزگىدە جۇرگىسى كەلەدى؟ الدەبىر ماڭگۇرتتەر بولماسا, ونداي حالىق تا, ونداي ادام دا جوق.
تاۋەلدى دەگەن ۇعىمدى تۋدىرعان كۇشتىلەر مەن وزبىرلار. يمپەريا اتاۋلىنىڭ ءبارى سونداي. يمپەريا وزىنەن السىزدەردى باعىندىرىپ, باسىپ الىپ, بيلەپ-توستەۋگە داعدىلانعان. ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ, شىڭعىس حاننىڭ, ناپولەوننىڭ يمپەريالارى سونداي. ريم, ۆيزانتيا يمپەريالارى سونداي. بىراق ءبارىنىڭ اقىرى بىرەۋ: كۇندەردىڭ كۇنىندە يمپەريا قۇلايدى...
1982 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا يسپانيا مەن امەريكا مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلدەرى كولۋمبتىڭ امەريكانى اشقانىنا 1992 جىلى 500 جىل تولۋىن تويلاۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. باياعىدا دۇنيەنى دۇرىلدەتكەن يمپەريالاردىڭ بۇگىنگى پىسىقاي ۇرپاقتارى سول تويدىڭ قامىن ون جىل بۇرىن الدىن-الا ويلاپ قويىپتى.
وتارلاۋ تويى. كولونياليزم تويى. ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان, مۇراعا قالعان پسيحولوگيا. راس, وتارشىل ۇرپاقتاردىڭ بۇل ۇسىنىسىنا قاسارىسا قارسى شىققاندار دا تابىلدى. ولار — وتارلانعان, اتا-بابالارى وتارلاۋدان ميلليونداپ قىرىلعان, جەر-سۋىنان, اتا-مەكەنىنەن ايىرىلعان بەيباقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەدى.
ءسويتىپ ايتىس — ايتىس كۇيىندە, تارتىس — تارتىس كۇيىندە تۇر. ال, وتارلاۋدىڭ تويلاناتىن جىلى —1992 جىل بولسا, انە-مىنە دەپ كەلىپ تە قالدى. اقش, كانادا, مەكسيكا, برازيليا, ارگەنتينا, پەرۋ, پاراگۆاي, ۋرۋگۆاي, كولۋمبيا, تاعى باسقالارى بۇل جىلدى, ياعني وتارلاۋدىڭ 500 جىلدىعىن شىنىمەن اتاپ ءوتىپ, ۇلان-اسىر توي جاساي ما, جوق پا — ءالى بەلگىسىزدەۋ. دەگەنمەن دايىندىقسىز دا ەمەس سياقتى.
ونداي توي قوس امەريكا قۇرلىعىندا وتە قالسا, وندا ول مىڭ-ميلليونداپ قىرىلعان «قىزىل تەرىلى» ۇندىستەردىڭ الدەقاشان قۋراپ قالعان سۇيەكتەرىنىڭ ۇستىنە جايىلعان قۇلا-دالا داستارقاننىڭ باسىندا وتەدى. سول داستارقاننىڭ سالماعىنان ارۋاقتاردىڭ سۇيەگى سىرقىرايدى, رۋحى شىرىلدايدى. سوندا تىرىلەر ارۋاقتى سىيلايدى, قۇرمەتتەيدى دەيتىن ءسوز بوس ساندىراق بولىپ قالادى.
ال ەندى وسىعان «اتتەگەن-اي, وبال بولدى-اۋ» دەيتىن بىزدە بەت بار ما؟ كۇنى كەشە عانا ءبىز قازاقستاننىڭ رەسەيگە «ءوز ەركىمەن» قوسىلعانىنىڭ 250 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە تويلاپ, ءماز-ءمايرام بولىپ, ماسايراعان جوق پا ەدىك؟! ال, قازاقتار سول 250 جىلدىڭ ىشىندە ۇندىستەردەن كەم قىرىلعان جوق. ءتىپتى بۇل قىرعىن الگى 250 جىلدان الدەقاشان بۇرىن, سوناۋ قاراقشى اتامان ەرماك زامانىنان باستالعان.
انگلو-ساكستەر مەن يسپان باسقىنشىلارى نەبارى ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە ۇندىستەردىڭ تەك اتستەك (استەك) دەيتىن رۋىنان جيىرما ميلليون ادامدى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەردى. ال, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وزبىرلىعىنان, وجارلىعىنان قىرىلعان قازاقتاردىڭ ەسەبىن العان كىم بار؟ بۇل جونىندە بىزدە جۇيەلى عىلىم بار ما؟ كۇماندىلەۋ.
وتارلاۋشىلار تاسمانيا ارالىندا جەكسەنبى كۇندەرى ابوريگەندەردى ء(تول حالىقتى) اڭ اۋلاعانداي اۋلاپ, اتىپ, سەيىل قۇرىپ, كوڭىل كوتەرەدى ەكەن. جەكسەنبى كۇنى — يسۋس حريستوستىڭ, ياعني وتارلاۋشىلاردىڭ قۇدايىنىڭ ءولىپ-تىرىلگەن كۇنى عوي, يسۋس حريستوس: «ولتىرمە!» دەپ وسيەت قالدىرسا دا, ونى قۇداي سانايتىندار وزىنەن السىزدەردى ولتىرە بەرگەن. ال, ولاردىڭ رەسەيدەگى تۋىستارى ولاردان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسپەگەن,
بىرەۋدى ولتىرمەك تۇرماق, شەكەسىنەن شەرتىپ, ياكي مۇرنىن قاناتساڭ — سوتتايتىن زاڭ بار. ال, ميلليون ادامدى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرسەڭ — سوتتايتىن زاڭ جوق. دۇنيەدەگى ادىلەتسىزدىكتىڭ ەڭ زورى وسى. سوندىقتان دا دۇنيە استان-كەستەن توڭكەرىلە بەرەدى. دۇنيەنى قۇدىرەت كەرەمەت قيۋلاستىرىپ جاراتۋىن جاراتسا دا, كۇشتىلەر مەن السىزدەر اراسىنداعى ادىلەتسىزدىك — سول دۇنيەنىڭ سۇلۋ مۇسىنىندەگى سۇيكىمسىز سۇيەل.
سونىمەن ءبىز ءتىرى جۇرسەك, الداعى 1992 جىلى ادىلەتتىك سالتانات قۇرا ما, جوق پا; باياعى وتارلاۋشىلاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى كولۋمب دەگەننىڭ امەريكانى «اشقانىنا», ياعني جاۋلاپ العانىنا 500 جىل تولۋىن تويلاي ما, تويلاماي ما — ءبىز سونىڭ كۋاسى بولامىز. امەريكانى كولۋمبتان مىڭ جىل بۇرىن تالاي ادامدار اشقان. ۇندىستەردىڭ تۇركى تەكتەس ەكەنىن دالەلدەپ جاتقان عالىمدار بار. ەندەشە 1992 جىل امەريكانىڭ ەجەلگى ءتول حالقىنىڭ جاپپاي قىرعىنى باستالعانىنا 500 جىل تولعان امەريكا ءۇشىن ازالى جىل بولۋى كەرەك شىعار.
* * *
تاياۋدا عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇل ءوزى باسى اشىق نارسە عوي, ايتىس-تارتىس بولا قويماس. بۇرىنعى وداقتاعى رەسپۋبليكالاردىڭ ءبارى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ الدى. جالعىز قازاقستان قالدى. زاڭ تەز قابىلداناتىن شىعار دەپ سەنگەنبىز.
سويتسەك, كوپ ەكەن كورگەنىڭنەن كورمەگەنىڭ دەگەندەي, داۋ-دامايدىڭ كوكەسى الدا تۇر ەكەن. ءا دەگەننەن وسى زاڭ كەرەك پە ءوزى؟ — دەپ دەپۋتات چەرنىشەۆ شىقتى.— بۇرىنعىداي يمپەريا جوق, سوندا قازاقستان كىمنەن تاۋەلسىز بولعىسى كەلەدى؟ بۇل اڭگىمەنى قوزعاماي-اق قويايىق. دەپۋتات كوزلوۆ: مۇنى بۇكىل حالىق شەشسىن, رەفەرەندۋمعا قويايىق, دەدى. دەپۋتات ۆودولازوۆ: اسىقپايىق, دەدى. دەپۋتات پوتاپوۆ: مەملەكەتتىك تىلدەر قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلى بولسىن, دەدى. دەپۋتات جاۆورونكوۆا: مەملەكەتتىك ءتىل ۇشەۋ بولسىن — قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرى, دەدى. دەپۋتات سۋحوۆ: قايدا شاپقىلاپ بارامىز, دەدى. دەدى, دەدى, دەدى...
تىڭداپ وتىراسىڭ — قايران قالاسىڭ. جاعاڭدى ۇستايسىڭ. و, توبا — دەيسىڭ. سابىر-سابىر دەيسىڭ, قانىڭ تاسي باستايدى. ساپ-ساپ دەيسىڭ, قانىڭ قىزا باستايدى...
جەلتوقساننىڭ ون تورتىندە باستالعان ايتىس ون التىسىندا تاعى جالعاسادى. دەپۋتات بەليك: قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قۇرىلسىن, دەيدى. ياعني ۇلتتىق سيپات جوعالسىن دەگەن ءسوز. اقش سونداي دەيدى. ونى دەپۋتات فيلارەتوۆا قىزۋلانا قولدايدى. بۇل نەعىلعان جانتالاس. باستارىنا نە كۇن تۋدى؟ ولاردى قازاقستاننان كىم قۋدى؟ وۋ, وتكەن كۇزدە عانا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانباپ پا ەدى؟ سوندا دا وسىنداي تالاس تۋىپ, اقىرى باتۋاعا كەلمەپ پە ەدىك؟ ەندى سول ەسكى ماسەلەنى قايتادان قوزدىرىپ جاتقان نە جاعداي؟
كەشەگى وتارشىل ەلدىڭ وكىلى وتار بولعان, تاۋەلدى بولىپ, باسىنا نوقتا تۇسكەن ەلدىڭ جاعدايىن تۇسىنە بەرمەيدى, تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى. ول قورلىقتى, زورلىقتى ءوز باسىنان كەشپەگەن; ول كۇن كورۋ ءۇشىن, وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن, قىزمەتكە تۇرۋ ءۇشىن قازاق ياكي قىرعىز ءتىلىن قالاسا دا, قالاماسا دا وقىپ ۇيرەنگەن ەمەس. سوندىقتان دا ءومىر بويى قازاقستاندا تۇرىپ جاتسا دا ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا سويلەۋدى كەرەك دەپ ساناماعان. ءتىپتى ءتىل ەكەن دەپ مەنسىنبەگەن. قازاق تىلىندە سويلەۋدى قورلىق كورۋى دە ىقتيمال. يمپەريا سونداي پسيحولوگيا قالىپتاستىرعان.
ال, ەندى ولاردى ورىسپىسىڭ دەگەن عوي دەيىك. قىلىعى ورىستاردان اسىپ كەتەتىن ءوزىمىزدىڭ اعايىندارعا نە داۋا. وسى جەردە اق پاتشانىڭ باياعى «ستەپنوي كراي» دەپ اتالاتىن ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ن. ا. سۋحوملينوۆتىڭ مىنا ءبىر قۇپيا حاتىن ءوز تىلىندە كەلتىرگەندى ءجون كوردىم. ورىسشادان تالاي كىتاپ اۋدارسام دا ءدال وسىنى ءوز نۇسقاسىندا ۇسىنعىم كەلدى. گەنەرال-گۋبەرناتور بۇل حاتتى وزىنەن دارەجەسى تومەن گۋبەرناتورلارعا, ويازدارعا جولداسا كەرەك.
«س سۆوەي ستورونى رەكومەندۋيۋ وتنيۋد نە ۋپۋسكات يز ۆيدۋ نەوبحوديموستي بىت ۆسەگدا نا پوچۆە زاكونا پو وتنوشەنيۋ كو ۆسەم وبىۆاتەليام, بەز رازليچيا ناتسيونالنوستەي, بىت ۆسەگدا وسوبو تۆەردىم ۆ سنوشەنياح س تۋزەمتسامي (قازاقتار دەپ وقىڭىز — ش. م.) پومنيا چتو ۆسەگدا ي ۆو ۆسەم رۋسسكوە يميا ي رۋسسكيە ينتەرەسى دولجنى گلاۆەنستۆوۆات. ۆ وبلاستي ۋ ناس نا پەرۆوم پلانە دولجنى بىت كازاكي ي س نيمي كرەستيانە ي مەششانە, ا نا ۆتوروم پلانە — تۋزەمتسى, يبو حوتيا ۆسە راۆنى,– كاك چلەنى ودنوي ۆەليكوي سەمي, نو ي ۆ سەمە ەست براتيا ستارشيە ي ملادشيە. ۆ پروگراممۋ ۆووبششە ناشەي ۆسەي سلۋجەبنوي رابوتى سلەدۋەت پولوجيت توت پروستوي ۆزگلياد, چتو مى جيۆەم نە ۆ ازي, گدە رۋسسكي ەلەمەنت ەششە سلاب ي ليش ناچيناەت ۆودۆورياتسيا, ۆ رۋسسكوي وبلاستي, گدە ۆرەمەننو ەششە دوجيۆايۋت ستارىە ازياتسكيە وبىچاي ي نراۆى, سۋدبا كويح موجەت بىت تولكو ودنا: يلي سليتسيا س وبششەيمپەرسكوي گراجدانستۆەننوستيۋ, يلي يسچەزنۋت. تۋزەمتسى ناس دولجنى ينتەرەسوۆات تولكو كاك ماتەريال يز كوەگو ۆ بليزكوم بۋدۋششەم ي دولجنى ۆىراباتىۆاتسيا وبىچنىە رۋسسكيە كرەستيانە, حوتيا ي مۋسۋلمانسكوگو ۆەرويسپوۆەدوۆانيا. پوەتومۋ يح ي نادو ۆۆەستي ۆ دۋح ستروجايشەگو ۋۆاجەنيا كو ۆسەمۋ رۋسسكومۋ. تە يز نيح, كتو ۆزدۋماەت ەتومۋ نە پودچينيتسيا, يسپىتايۋت نەسومنەننو پەچالنۋيۋ سۋدبۋ: وني يلي وستانۋتسيا بەززەمەلنىمي ي نيششيمي ي پەرەمرۋت, يلي روسسيا س نيمي راسستانەتسيا».
گەنەرال-گۋبەرناتور بۇل حاتىن ورىس اكىمشىلىگى قازاقستانعا تامىرىن ەندى-ەندى تەرەڭدەتە باستاعان كەزدە جازعان عوي. ودان بەرى قازاقستان نە كورمەدى. ستالين مەن حرۋششەۆتار قازاقستاندى ورىستاندىرۋ ساياساتىن سۋحوملينوۆتەن ون ەسە, ءجۇز ەسە اسىرىپ جىبەردى. سوندىقتان ءتۇرى قازاق, ءدىلى مەن ءتىلى ورىس بولىپ كەتكەندەردىڭ ءتىپتى لاۋازىمدىلار اراسىندا دا كەزدەسەتىنىنە تاڭعالاتىن نە بار. شوۆينيستەردەن دە گورى ۇلتتىق نيگيليستەر قاۋىپتى ەكەنى شىندىق قوي.
يمپەريا تەك قازاقتاردى عانا قاناپ, ازايتىپ قويعان جوق. يمپەريا ۇلت رەتىندە, ەتنوس رەتىندە جۇتىپ جىبەرگەن نيۆحتەرگە, ايندارعا, ەدەگەيلەرگە, ەۆەندەرگە, ۆوگۋلدارعا, چەرەميستەرگە, يتەلمەندەرگە, يۋكاگيرلەرگە... حاقاستارعا قاراعاندا قازاقتاردىڭ تاعدىرىنا تاۋبە-تاۋبە دەسەك كەرەك. حاقاستار دەمەكشى, ەنەسەي بويىن ەجەلدەن مەكەندەگەن وسى ءبىر ءبىزدىڭ تۋىستارىمىز 1910 جىلى ءوز جەرىندە حالىقتىڭ 98,3 پروتسەنتىن قۇرايدى ەكەن, ال كازىر سول حاقاستار ءوز جەرىندە 11-اق پروتسەنت. («يزۆەستيا», 1991 جىل, 21 جەلتوقسان). تىلدەن, مەكتەپتەن, ۇلتتىق باي داستۇردەن, سالت-سانادان جۇرداي بولعان.
مىنە, وسىلاردىڭ كەبىنىن كيمەس ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولسىن دەدىك. مۇنى, بۇل ىزگى تالاپتى, ادال نيەتتى دەپۋتاتتار تۇگەل تۇسىنەدى, قولدايدى دەپ ۇمىتتەندىك. وبالى نە كەرەك, دەپۋتات كنياگينين سياقتى تۇسىنگەندەرى دە بار. ال, بىراق وسى باسى اشىق تالاسسىز اقيقات دودالى كوكپارعا اينالادى دەپ كىم ويلاعان.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا, قاسارىسا, قارسى شىققاندار قازاق حالقىنىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىپ كەلە جاتقانىن شىننان بىلمەي مە ەكەن. سوناۋ سىرىم دات ۇلى, يساتاي-ماحامبەت, كەنەسارى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, 1986 جىلعى جەلتوقسان تولقۋى نە ءۇشىن بولعان؟ ءاي, وسى قازاق نە كورمەدى, ەندى ەركىندىك اڭساعان ەلدىڭ الدىنا كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتىپ المايىق تا دەگەن وي جەڭسە قايتەدى؟ وزگە ەلدىڭ باعىن بايلاعان وكتەم ەل دە باقىتتى بولا المايدى. وزگەنىڭ باقىتسىزدىعىنان باقىت تاۋىپ, بەرەكە تاپپايسىڭ. كەيىن الدىڭنان شىعادى.
ال, ەندى الگىندەي پيعىلداعى ادام ءدال قاسىڭدا, پارلامەنتتە وتىرسا قايتەرسىڭ؟ قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە: دەپۋتات كوزلوۆ: ءما, ساعان تاۋەلسىزدىك! دەگەندەي رەسپۋبليكالىق گازەتكە ماقالا جازادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى تەك قازاق بولسىن دەگەن نە ءسوز دەپ جەر تەپسىنەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنىڭ بالام, بالام بولماسا نەمەرەم قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى بولادى دەپ شىرەنەدى. قازاقستان ەندى ەشقاشان دا جەكە ۇلتتىق مەملەكەت بولا المايدى دەپ ساۋەگەيلىك ايتادى.
نيەتى تۇسىنىكتى. سەن وسپەيسىڭ, سەن كوبەيمەيسىڭ دەپ وتىر. ال سوندا قاي قازاقتىڭ ءوسىپ-ءونىپ, وركەن جايعىسى كەلمەيدى؟ اراعا وت سالىپ, ءازازىل ارالاسىپ, قان توگىلمەسىن دەپ تىلەڭىز. قازاقتى ءتاڭىرىم ەندى قىرعىننان ساقتاسا — وسەدى. وسكەندە دە ءوز جەرىندە, ءوز اتا مەكەنىندە وركەندەيدى. ونىڭ قۇلاش جاياتىن باسقا وتانى جوق. ونىڭ وتانى — قازاقستان. قازاق جەرىندە باسقا حالىقتاردىڭ دا وكىلدەرى وسە بەرسىن, وركەندەسىن. بىراق ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە ءوز اتامەكەنى, ءوز وتانى بار. ءستاليننىڭ زۇلماتىمەن قازاقستانعا جاپپاي جەر اۋدارىلعان كەڭەس نەمىستەرى قازاق جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ, ميلليونعا جەتتى. ەندى ولار ءوز اتا-بابا ەلى — گەرمانياعا كوشىپ جاتىر. گرەكتەر — گرەكياعا, ەۆرەيلەر — يزرايلگە كەتىپ جاتىر.
كەزىندە تاعدىر بيداي قۋىرعانداي ەتىپ ارالاستىرىپ جىبەرگەن حالىقتار ءوز تەگىن تاۋىپ جاتىر.
ال, بىزدەگى كەيبىر دەپۋتاتتار سول بازباياعى گەنەرال-گۋبەرناتور سۋحوملينوۆتىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويعان. وي جۇيەسى, پايىم-تۇسىنىگى, پەيىل-نيەتى, پيعىلى سول مارقۇم گەنەرال-گۋبەرناتور وسيەت ەتىپ قالدىرعان قالىپتان اۋماي قالعانداي.
جۇزدەگەن جىلدار بويى ازاتتىقتى اڭساعان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تولعاعى تىم ۇزاققا سوزىلىپ, الاپات ازاپپەن كەلدى. سول قيىندىقتىڭ ءبارى لايىم ارتتا قالىپ, ەندى الدان اقجارىلقاپ كۇن تۋسا ەكەن.
شەرحان مۇرتازا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق دەپۋتاتى
26 جەلتوقسان 1991 جىل
تاۋەلدى دەگەن ۇعىمدى تۋدىرعان كۇشتىلەر مەن وزبىرلار. يمپەريا اتاۋلىنىڭ ءبارى سونداي. يمپەريا وزىنەن السىزدەردى باعىندىرىپ, باسىپ الىپ, بيلەپ-توستەۋگە داعدىلانعان. ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ, شىڭعىس حاننىڭ, ناپولەوننىڭ يمپەريالارى سونداي. ريم, ۆيزانتيا يمپەريالارى سونداي. بىراق ءبارىنىڭ اقىرى بىرەۋ: كۇندەردىڭ كۇنىندە يمپەريا قۇلايدى...
1982 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا يسپانيا مەن امەريكا مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلدەرى كولۋمبتىڭ امەريكانى اشقانىنا 1992 جىلى 500 جىل تولۋىن تويلاۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. باياعىدا دۇنيەنى دۇرىلدەتكەن يمپەريالاردىڭ بۇگىنگى پىسىقاي ۇرپاقتارى سول تويدىڭ قامىن ون جىل بۇرىن الدىن-الا ويلاپ قويىپتى.
وتارلاۋ تويى. كولونياليزم تويى. ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان, مۇراعا قالعان پسيحولوگيا. راس, وتارشىل ۇرپاقتاردىڭ بۇل ۇسىنىسىنا قاسارىسا قارسى شىققاندار دا تابىلدى. ولار — وتارلانعان, اتا-بابالارى وتارلاۋدان ميلليونداپ قىرىلعان, جەر-سۋىنان, اتا-مەكەنىنەن ايىرىلعان بەيباقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەدى.
ءسويتىپ ايتىس — ايتىس كۇيىندە, تارتىس — تارتىس كۇيىندە تۇر. ال, وتارلاۋدىڭ تويلاناتىن جىلى —1992 جىل بولسا, انە-مىنە دەپ كەلىپ تە قالدى. اقش, كانادا, مەكسيكا, برازيليا, ارگەنتينا, پەرۋ, پاراگۆاي, ۋرۋگۆاي, كولۋمبيا, تاعى باسقالارى بۇل جىلدى, ياعني وتارلاۋدىڭ 500 جىلدىعىن شىنىمەن اتاپ ءوتىپ, ۇلان-اسىر توي جاساي ما, جوق پا — ءالى بەلگىسىزدەۋ. دەگەنمەن دايىندىقسىز دا ەمەس سياقتى.
ونداي توي قوس امەريكا قۇرلىعىندا وتە قالسا, وندا ول مىڭ-ميلليونداپ قىرىلعان «قىزىل تەرىلى» ۇندىستەردىڭ الدەقاشان قۋراپ قالعان سۇيەكتەرىنىڭ ۇستىنە جايىلعان قۇلا-دالا داستارقاننىڭ باسىندا وتەدى. سول داستارقاننىڭ سالماعىنان ارۋاقتاردىڭ سۇيەگى سىرقىرايدى, رۋحى شىرىلدايدى. سوندا تىرىلەر ارۋاقتى سىيلايدى, قۇرمەتتەيدى دەيتىن ءسوز بوس ساندىراق بولىپ قالادى.
ال ەندى وسىعان «اتتەگەن-اي, وبال بولدى-اۋ» دەيتىن بىزدە بەت بار ما؟ كۇنى كەشە عانا ءبىز قازاقستاننىڭ رەسەيگە «ءوز ەركىمەن» قوسىلعانىنىڭ 250 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە تويلاپ, ءماز-ءمايرام بولىپ, ماسايراعان جوق پا ەدىك؟! ال, قازاقتار سول 250 جىلدىڭ ىشىندە ۇندىستەردەن كەم قىرىلعان جوق. ءتىپتى بۇل قىرعىن الگى 250 جىلدان الدەقاشان بۇرىن, سوناۋ قاراقشى اتامان ەرماك زامانىنان باستالعان.
انگلو-ساكستەر مەن يسپان باسقىنشىلارى نەبارى ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە ۇندىستەردىڭ تەك اتستەك (استەك) دەيتىن رۋىنان جيىرما ميلليون ادامدى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەردى. ال, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وزبىرلىعىنان, وجارلىعىنان قىرىلعان قازاقتاردىڭ ەسەبىن العان كىم بار؟ بۇل جونىندە بىزدە جۇيەلى عىلىم بار ما؟ كۇماندىلەۋ.
وتارلاۋشىلار تاسمانيا ارالىندا جەكسەنبى كۇندەرى ابوريگەندەردى ء(تول حالىقتى) اڭ اۋلاعانداي اۋلاپ, اتىپ, سەيىل قۇرىپ, كوڭىل كوتەرەدى ەكەن. جەكسەنبى كۇنى — يسۋس حريستوستىڭ, ياعني وتارلاۋشىلاردىڭ قۇدايىنىڭ ءولىپ-تىرىلگەن كۇنى عوي, يسۋس حريستوس: «ولتىرمە!» دەپ وسيەت قالدىرسا دا, ونى قۇداي سانايتىندار وزىنەن السىزدەردى ولتىرە بەرگەن. ال, ولاردىڭ رەسەيدەگى تۋىستارى ولاردان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسپەگەن,
بىرەۋدى ولتىرمەك تۇرماق, شەكەسىنەن شەرتىپ, ياكي مۇرنىن قاناتساڭ — سوتتايتىن زاڭ بار. ال, ميلليون ادامدى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرسەڭ — سوتتايتىن زاڭ جوق. دۇنيەدەگى ادىلەتسىزدىكتىڭ ەڭ زورى وسى. سوندىقتان دا دۇنيە استان-كەستەن توڭكەرىلە بەرەدى. دۇنيەنى قۇدىرەت كەرەمەت قيۋلاستىرىپ جاراتۋىن جاراتسا دا, كۇشتىلەر مەن السىزدەر اراسىنداعى ادىلەتسىزدىك — سول دۇنيەنىڭ سۇلۋ مۇسىنىندەگى سۇيكىمسىز سۇيەل.
سونىمەن ءبىز ءتىرى جۇرسەك, الداعى 1992 جىلى ادىلەتتىك سالتانات قۇرا ما, جوق پا; باياعى وتارلاۋشىلاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى كولۋمب دەگەننىڭ امەريكانى «اشقانىنا», ياعني جاۋلاپ العانىنا 500 جىل تولۋىن تويلاي ما, تويلاماي ما — ءبىز سونىڭ كۋاسى بولامىز. امەريكانى كولۋمبتان مىڭ جىل بۇرىن تالاي ادامدار اشقان. ۇندىستەردىڭ تۇركى تەكتەس ەكەنىن دالەلدەپ جاتقان عالىمدار بار. ەندەشە 1992 جىل امەريكانىڭ ەجەلگى ءتول حالقىنىڭ جاپپاي قىرعىنى باستالعانىنا 500 جىل تولعان امەريكا ءۇشىن ازالى جىل بولۋى كەرەك شىعار.
* * *
تاياۋدا عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇل ءوزى باسى اشىق نارسە عوي, ايتىس-تارتىس بولا قويماس. بۇرىنعى وداقتاعى رەسپۋبليكالاردىڭ ءبارى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ الدى. جالعىز قازاقستان قالدى. زاڭ تەز قابىلداناتىن شىعار دەپ سەنگەنبىز.
سويتسەك, كوپ ەكەن كورگەنىڭنەن كورمەگەنىڭ دەگەندەي, داۋ-دامايدىڭ كوكەسى الدا تۇر ەكەن. ءا دەگەننەن وسى زاڭ كەرەك پە ءوزى؟ — دەپ دەپۋتات چەرنىشەۆ شىقتى.— بۇرىنعىداي يمپەريا جوق, سوندا قازاقستان كىمنەن تاۋەلسىز بولعىسى كەلەدى؟ بۇل اڭگىمەنى قوزعاماي-اق قويايىق. دەپۋتات كوزلوۆ: مۇنى بۇكىل حالىق شەشسىن, رەفەرەندۋمعا قويايىق, دەدى. دەپۋتات ۆودولازوۆ: اسىقپايىق, دەدى. دەپۋتات پوتاپوۆ: مەملەكەتتىك تىلدەر قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلى بولسىن, دەدى. دەپۋتات جاۆورونكوۆا: مەملەكەتتىك ءتىل ۇشەۋ بولسىن — قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرى, دەدى. دەپۋتات سۋحوۆ: قايدا شاپقىلاپ بارامىز, دەدى. دەدى, دەدى, دەدى...
تىڭداپ وتىراسىڭ — قايران قالاسىڭ. جاعاڭدى ۇستايسىڭ. و, توبا — دەيسىڭ. سابىر-سابىر دەيسىڭ, قانىڭ تاسي باستايدى. ساپ-ساپ دەيسىڭ, قانىڭ قىزا باستايدى...
جەلتوقساننىڭ ون تورتىندە باستالعان ايتىس ون التىسىندا تاعى جالعاسادى. دەپۋتات بەليك: قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قۇرىلسىن, دەيدى. ياعني ۇلتتىق سيپات جوعالسىن دەگەن ءسوز. اقش سونداي دەيدى. ونى دەپۋتات فيلارەتوۆا قىزۋلانا قولدايدى. بۇل نەعىلعان جانتالاس. باستارىنا نە كۇن تۋدى؟ ولاردى قازاقستاننان كىم قۋدى؟ وۋ, وتكەن كۇزدە عانا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانباپ پا ەدى؟ سوندا دا وسىنداي تالاس تۋىپ, اقىرى باتۋاعا كەلمەپ پە ەدىك؟ ەندى سول ەسكى ماسەلەنى قايتادان قوزدىرىپ جاتقان نە جاعداي؟
كەشەگى وتارشىل ەلدىڭ وكىلى وتار بولعان, تاۋەلدى بولىپ, باسىنا نوقتا تۇسكەن ەلدىڭ جاعدايىن تۇسىنە بەرمەيدى, تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى. ول قورلىقتى, زورلىقتى ءوز باسىنان كەشپەگەن; ول كۇن كورۋ ءۇشىن, وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن, قىزمەتكە تۇرۋ ءۇشىن قازاق ياكي قىرعىز ءتىلىن قالاسا دا, قالاماسا دا وقىپ ۇيرەنگەن ەمەس. سوندىقتان دا ءومىر بويى قازاقستاندا تۇرىپ جاتسا دا ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا سويلەۋدى كەرەك دەپ ساناماعان. ءتىپتى ءتىل ەكەن دەپ مەنسىنبەگەن. قازاق تىلىندە سويلەۋدى قورلىق كورۋى دە ىقتيمال. يمپەريا سونداي پسيحولوگيا قالىپتاستىرعان.
ال, ەندى ولاردى ورىسپىسىڭ دەگەن عوي دەيىك. قىلىعى ورىستاردان اسىپ كەتەتىن ءوزىمىزدىڭ اعايىندارعا نە داۋا. وسى جەردە اق پاتشانىڭ باياعى «ستەپنوي كراي» دەپ اتالاتىن ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ن. ا. سۋحوملينوۆتىڭ مىنا ءبىر قۇپيا حاتىن ءوز تىلىندە كەلتىرگەندى ءجون كوردىم. ورىسشادان تالاي كىتاپ اۋدارسام دا ءدال وسىنى ءوز نۇسقاسىندا ۇسىنعىم كەلدى. گەنەرال-گۋبەرناتور بۇل حاتتى وزىنەن دارەجەسى تومەن گۋبەرناتورلارعا, ويازدارعا جولداسا كەرەك.
«س سۆوەي ستورونى رەكومەندۋيۋ وتنيۋد نە ۋپۋسكات يز ۆيدۋ نەوبحوديموستي بىت ۆسەگدا نا پوچۆە زاكونا پو وتنوشەنيۋ كو ۆسەم وبىۆاتەليام, بەز رازليچيا ناتسيونالنوستەي, بىت ۆسەگدا وسوبو تۆەردىم ۆ سنوشەنياح س تۋزەمتسامي (قازاقتار دەپ وقىڭىز — ش. م.) پومنيا چتو ۆسەگدا ي ۆو ۆسەم رۋسسكوە يميا ي رۋسسكيە ينتەرەسى دولجنى گلاۆەنستۆوۆات. ۆ وبلاستي ۋ ناس نا پەرۆوم پلانە دولجنى بىت كازاكي ي س نيمي كرەستيانە ي مەششانە, ا نا ۆتوروم پلانە — تۋزەمتسى, يبو حوتيا ۆسە راۆنى,– كاك چلەنى ودنوي ۆەليكوي سەمي, نو ي ۆ سەمە ەست براتيا ستارشيە ي ملادشيە. ۆ پروگراممۋ ۆووبششە ناشەي ۆسەي سلۋجەبنوي رابوتى سلەدۋەت پولوجيت توت پروستوي ۆزگلياد, چتو مى جيۆەم نە ۆ ازي, گدە رۋسسكي ەلەمەنت ەششە سلاب ي ليش ناچيناەت ۆودۆورياتسيا, ۆ رۋسسكوي وبلاستي, گدە ۆرەمەننو ەششە دوجيۆايۋت ستارىە ازياتسكيە وبىچاي ي نراۆى, سۋدبا كويح موجەت بىت تولكو ودنا: يلي سليتسيا س وبششەيمپەرسكوي گراجدانستۆەننوستيۋ, يلي يسچەزنۋت. تۋزەمتسى ناس دولجنى ينتەرەسوۆات تولكو كاك ماتەريال يز كوەگو ۆ بليزكوم بۋدۋششەم ي دولجنى ۆىراباتىۆاتسيا وبىچنىە رۋسسكيە كرەستيانە, حوتيا ي مۋسۋلمانسكوگو ۆەرويسپوۆەدوۆانيا. پوەتومۋ يح ي نادو ۆۆەستي ۆ دۋح ستروجايشەگو ۋۆاجەنيا كو ۆسەمۋ رۋسسكومۋ. تە يز نيح, كتو ۆزدۋماەت ەتومۋ نە پودچينيتسيا, يسپىتايۋت نەسومنەننو پەچالنۋيۋ سۋدبۋ: وني يلي وستانۋتسيا بەززەمەلنىمي ي نيششيمي ي پەرەمرۋت, يلي روسسيا س نيمي راسستانەتسيا».
گەنەرال-گۋبەرناتور بۇل حاتىن ورىس اكىمشىلىگى قازاقستانعا تامىرىن ەندى-ەندى تەرەڭدەتە باستاعان كەزدە جازعان عوي. ودان بەرى قازاقستان نە كورمەدى. ستالين مەن حرۋششەۆتار قازاقستاندى ورىستاندىرۋ ساياساتىن سۋحوملينوۆتەن ون ەسە, ءجۇز ەسە اسىرىپ جىبەردى. سوندىقتان ءتۇرى قازاق, ءدىلى مەن ءتىلى ورىس بولىپ كەتكەندەردىڭ ءتىپتى لاۋازىمدىلار اراسىندا دا كەزدەسەتىنىنە تاڭعالاتىن نە بار. شوۆينيستەردەن دە گورى ۇلتتىق نيگيليستەر قاۋىپتى ەكەنى شىندىق قوي.
يمپەريا تەك قازاقتاردى عانا قاناپ, ازايتىپ قويعان جوق. يمپەريا ۇلت رەتىندە, ەتنوس رەتىندە جۇتىپ جىبەرگەن نيۆحتەرگە, ايندارعا, ەدەگەيلەرگە, ەۆەندەرگە, ۆوگۋلدارعا, چەرەميستەرگە, يتەلمەندەرگە, يۋكاگيرلەرگە... حاقاستارعا قاراعاندا قازاقتاردىڭ تاعدىرىنا تاۋبە-تاۋبە دەسەك كەرەك. حاقاستار دەمەكشى, ەنەسەي بويىن ەجەلدەن مەكەندەگەن وسى ءبىر ءبىزدىڭ تۋىستارىمىز 1910 جىلى ءوز جەرىندە حالىقتىڭ 98,3 پروتسەنتىن قۇرايدى ەكەن, ال كازىر سول حاقاستار ءوز جەرىندە 11-اق پروتسەنت. («يزۆەستيا», 1991 جىل, 21 جەلتوقسان). تىلدەن, مەكتەپتەن, ۇلتتىق باي داستۇردەن, سالت-سانادان جۇرداي بولعان.
مىنە, وسىلاردىڭ كەبىنىن كيمەس ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولسىن دەدىك. مۇنى, بۇل ىزگى تالاپتى, ادال نيەتتى دەپۋتاتتار تۇگەل تۇسىنەدى, قولدايدى دەپ ۇمىتتەندىك. وبالى نە كەرەك, دەپۋتات كنياگينين سياقتى تۇسىنگەندەرى دە بار. ال, بىراق وسى باسى اشىق تالاسسىز اقيقات دودالى كوكپارعا اينالادى دەپ كىم ويلاعان.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا, قاسارىسا, قارسى شىققاندار قازاق حالقىنىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىپ كەلە جاتقانىن شىننان بىلمەي مە ەكەن. سوناۋ سىرىم دات ۇلى, يساتاي-ماحامبەت, كەنەسارى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, 1986 جىلعى جەلتوقسان تولقۋى نە ءۇشىن بولعان؟ ءاي, وسى قازاق نە كورمەدى, ەندى ەركىندىك اڭساعان ەلدىڭ الدىنا كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتىپ المايىق تا دەگەن وي جەڭسە قايتەدى؟ وزگە ەلدىڭ باعىن بايلاعان وكتەم ەل دە باقىتتى بولا المايدى. وزگەنىڭ باقىتسىزدىعىنان باقىت تاۋىپ, بەرەكە تاپپايسىڭ. كەيىن الدىڭنان شىعادى.
ال, ەندى الگىندەي پيعىلداعى ادام ءدال قاسىڭدا, پارلامەنتتە وتىرسا قايتەرسىڭ؟ قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە: دەپۋتات كوزلوۆ: ءما, ساعان تاۋەلسىزدىك! دەگەندەي رەسپۋبليكالىق گازەتكە ماقالا جازادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى تەك قازاق بولسىن دەگەن نە ءسوز دەپ جەر تەپسىنەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنىڭ بالام, بالام بولماسا نەمەرەم قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى بولادى دەپ شىرەنەدى. قازاقستان ەندى ەشقاشان دا جەكە ۇلتتىق مەملەكەت بولا المايدى دەپ ساۋەگەيلىك ايتادى.
نيەتى تۇسىنىكتى. سەن وسپەيسىڭ, سەن كوبەيمەيسىڭ دەپ وتىر. ال سوندا قاي قازاقتىڭ ءوسىپ-ءونىپ, وركەن جايعىسى كەلمەيدى؟ اراعا وت سالىپ, ءازازىل ارالاسىپ, قان توگىلمەسىن دەپ تىلەڭىز. قازاقتى ءتاڭىرىم ەندى قىرعىننان ساقتاسا — وسەدى. وسكەندە دە ءوز جەرىندە, ءوز اتا مەكەنىندە وركەندەيدى. ونىڭ قۇلاش جاياتىن باسقا وتانى جوق. ونىڭ وتانى — قازاقستان. قازاق جەرىندە باسقا حالىقتاردىڭ دا وكىلدەرى وسە بەرسىن, وركەندەسىن. بىراق ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە ءوز اتامەكەنى, ءوز وتانى بار. ءستاليننىڭ زۇلماتىمەن قازاقستانعا جاپپاي جەر اۋدارىلعان كەڭەس نەمىستەرى قازاق جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ, ميلليونعا جەتتى. ەندى ولار ءوز اتا-بابا ەلى — گەرمانياعا كوشىپ جاتىر. گرەكتەر — گرەكياعا, ەۆرەيلەر — يزرايلگە كەتىپ جاتىر.
كەزىندە تاعدىر بيداي قۋىرعانداي ەتىپ ارالاستىرىپ جىبەرگەن حالىقتار ءوز تەگىن تاۋىپ جاتىر.
ال, بىزدەگى كەيبىر دەپۋتاتتار سول بازباياعى گەنەرال-گۋبەرناتور سۋحوملينوۆتىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويعان. وي جۇيەسى, پايىم-تۇسىنىگى, پەيىل-نيەتى, پيعىلى سول مارقۇم گەنەرال-گۋبەرناتور وسيەت ەتىپ قالدىرعان قالىپتان اۋماي قالعانداي.
جۇزدەگەن جىلدار بويى ازاتتىقتى اڭساعان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تولعاعى تىم ۇزاققا سوزىلىپ, الاپات ازاپپەن كەلدى. سول قيىندىقتىڭ ءبارى لايىم ارتتا قالىپ, ەندى الدان اقجارىلقاپ كۇن تۋسا ەكەن.
شەرحان مۇرتازا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق دەپۋتاتى
26 جەلتوقسان 1991 جىل
