ايتا كەتۋ كەرەك, تسيفرلى تەلەۆيزياعا اۋىسۋ حالىقارالىق «جەنەۆا-2006» حالىقارالىق كەلىسىمى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. مەملەكەتتىك باعدارلامانى اتقارۋشى ۇلتتىق وپەراتور – «قازتەلەراديو» اق. بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قالالار مەن ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى اقپاراتتىق تەڭسىزدىكتى ازايتۋ ارقىلى تەلەارنالار سانىن كوبەيتۋ.
وسىلايشا اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق ەل اۋماعىندا وتاندىق تەلەارنالاردى كورۋ اياسىن كەڭەيتۋدىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ جانە جالپى تەلەكونتەنت نارىعىندا وتاندىق تەلەارنالاردىڭ حابار تاراتۋ ۇلەسىن كوبەيتۋدى كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە تۇرعىندارعا جانە تەلەارنالارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ, بەينە جانە دىبىس ساپاسىنىڭ حالىقارالىق تالاپقا ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
باعدارلاما ناتيجەسىندە قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 99,8%-ءى كوپباعدارلامالى تەلەحابار تاراتۋدىڭ جوعارى ساپالى تسيفرلى جەلىسىنە تەگىن قول جەتكىزەتىن بولادى. وسىعان دەيىن حابار تاراتۋدىڭ ۇقساس جەلىلەرىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسى ورتا ەسەپپەن 5 تەلەارنانى عانا كورگەن بولسا, تسيفرلى ەفيرلىك حابار تاراتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا قابىلداناتىن ارنالار سانى ايتارلىقتاي ارتادى. مۇنداعى باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – قازاقستان ترك وبلىستىق حابار تاراتۋ جەلىسىنىڭ جۇمىس جاعدايىن بارىنشا جاقسارتۋ بولماق. تسيفرلى حابار تاراتۋ نەگىزىندە وبلىس ورتالىقتارى 30-عا تارتا تەلەارنانى كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا, ال قامتۋ ايماعى شەگىندەگى ەلدى مەكەندەر 15 تەلەارنانى تاماشالاي الادى. كورەرمەندەر بەينە مەن دىبىستىڭ جاڭا ساپاسىنا قول جەتكىزەدى. ايتالىق ۇقساس جەلىلەردە حابار الۋ كەزىندە بولاتىن ارتىق دىبىستار مەن كەدەرگىلەرگە جول بەرىلمەيدى. تسيفرلى حابار تاراتۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. بۇلاي دەيتىنىمىز, ەرەكشەلىگى باسىم جاڭا باعدارلاما ءمازىرى ەكى تىلدە, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاسالعان. حابارلاردىڭ ەلەكتروندى باعدارلاماسى, جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر جانە پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار تۋرالى تۆ-پوشتا ارقىلى تەلەديدار ەكرانىنا حابارلاما جىبەرىلەتىن بولادى.
تسيفرلى ەفيرلىك تەلەۆيزيانىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالا كەتسەك. ماسەلەن, جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى ارنالاردىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى مۋلتيپلەكسى بويىنشا ابونەنتتىك تولەم الىنبايدى. تەلەەكراندا كومەسكىلىك مۇلدەم بولمايدى. سونىمەن قاتار كورسەتۋ ساپاسى جوعارى تەلەارنالارعا جەكە پاكەت الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. بۇعان قوسا ءداستۇرلى تەلەۆيزيادا تاڭسىق سانالاتىن اقپاراتتىق قىزمەت تۇرلەرى ىسكە قوسىلادى. ياعني توتەنشە جاعدايلار تۋرالى حاباردار ەتۋ جانە تاعى باسقا اقپاراتتار لەزدە بەرىلەدى. قاراپايىم تەلەديداردى DVB-T2/MPEG-4 فورماتتاعى تسيفرلى قۇرىلعىعا جانە دەتسيمەترلىك دياپوزوندى انتەنناعا جالعاۋ ارقىلى تسيفرلى ەفيرلىك تەلەحابار تاراتۋ جەلىسىنە قوسىلۋعا بولادى. حابار تاراتۋدىڭ ۇقساس جەلىلەرى سياقتى تسيفرلى ەفيرلىك تەلەۆيزيا جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى, تەگىن ءارى قوسىلۋى قاراپايىم بولعانىمەن بەينە جانە دىبىستى وتە جوعارى ساپادا ۇسىناتىن بولادى. ەفيرلىك تەلەحابار تاراتۋدىڭ تسيفرلى جەلىسىنىڭ ايرىقشا باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – جيىلىك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى كورسەتىلەتىن ارنالاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىكتىڭ بەرىلۋى. ءبىر جيىلىكتەگى سايكەس باعدارلامانىڭ ورنىنا 15 تسيفرلى ارنالار توپتاماسىنىڭ تولىق پاكەتى (مۋلتيپلەكستەر) ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار ەفيرلىك تەلەحابار تاراتۋدىڭ تسيفرلى جەلىسى نەگىزىندە ازىرگە بالاماسى جوق سانالاتىن (تەلەگيد, تەلەتەكست, سۋبتيتر جانە ت.ب.) ەلەكتروندى قىزمەتتەر قاتارىن ۇسىنۋ ۇيعارىلىپ وتىر. بۇعان قوسىمشا تەلەحابار تاراتۋدى ساپالى دامىتۋ ماقساتىندا (HDTV-جوعارعى ساپاداعى تەلەۆيزيا, ينتەراكتيۆتى تۆ جانە ت.ب.) جاڭا مۇمكىندىكتەردى قولعا الۋ كوزدەلۋدە.
ءبىر ساتكە وتاندىق تەلەۆيزيا تاريحىنا توقتالا كەتسەك, 1958 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا نەگىزى قالانعان قازاق تەلەۆيزياسى 1992 جىلى «قازاق كسر مەملەكەتتىك تەلەراديوسى», «قازاقستان» مەملەكەتتىك تەلەراديوكومپانياسى», دەپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى, ال 1995 جىلى «قازاقستان» رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسى» بولىپ رەسمي اتالدى. تاۋەلسىز قازاقستانعا جاڭا اقپاراتتىق كەڭىستىك قاجەت بولدى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جاڭادان «حابار» اگەنتتىگى قۇرىلدى. 1997 جىلى «حابار» تاۋلىگىنە 14 ساعات حابار تاراتۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. دەسەك تە, قازىرگى زاماننىڭ كورەرمەنى ءۇشىن ءداستۇرلى تەلەارنانىڭ حابار تاراتۋ مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. كابەلدى جانە جەرسەرىكتىك حابار تاراتۋ جەلىسىنىڭ ءداستۇرلى تەلەارنامەن سالىستىرعاندا اياسى كەڭ, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋسىز ەكەنى انىق. كابەلدى تەلەۆيزيا تەحنولوگياسىنىڭ ءمانى كورەرمەندى ساپالى جيىلىكپەن قامتاماسىز ەتۋىندە دەۋگە بولادى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كابەلدى تەلەۆيزيانىڭ لوكالدى برەندى سانالاتىن «الما-تۆ», «سەكاتەل» جانە «قازورتالىق تۆ» الماتى مەن استانا جانە قاراعاندى شاھارلارىنا اياق باستى. ءدال وسى جىلى جەرسەرىكتىك حابار تاراتۋ جەلىسى – «جارىق» قۇرىلىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى «قازاقستان» تەلەارناسىن كورە باستادى. 1995 جىلى ۇلتتىق حابار تاراتۋدى جەرسەرىكتىك حابار تاراتۋعا اۋىستىرۋ تۋرالى جارلىق شىقتى. قازاق ەلى ەكۆاتور ۇستىندە قالىقتاعان عارىشتىق جەرسەرىك بەلگىلەرىن الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. پيراتتىق حابار تاراتۋ كونتەنتىن قاداعالاۋعا يندۋستريا سول كەزدە قاۋقارسىز ەدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ ءتونىپ, ارزانقول جانە ۇرلىقى كونتەنت لوكالدى برەندپەن باسەكەلەستىككە ساي بولا المادى. 2012 جىلى قازاقستان انالوگتى جەلىدەن تسيفرلى حابار تاراتۋعا اۋىستى. وسى ۋاقىت ارالىعىنا دەيىن ەلىمىزدەگى تەلەكورەرمەندەر سانى 2,3 ميلليونعا جەتتى.
2018 جىلدان باستاپ قازاقستاندا تسيفرلى ەفيرلىك حابار تاراتۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى انالوگتى حابار تاراتۋدان تۇبەگەيلى باس تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. تەلە جانە راديو ارنالار تسيفرلى ەفيرلىك حابار تاراتۋ جەلىسىندە تەلەراديوكومپانيالار مەن تەلەحابار تاراتۋ وپەراتورلارى اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس قىزمەت كورسەتەتىن بولادى.
تسيفرلى ەفيرلىك تەلەراديوحابارلارىن تاراتۋعا كوشۋ مەرزىمدەرى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلەتىن بولادى. ماسەلەن, 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى, جەلتوقسان ايىندا جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى قامتىلادى. ال الداعى جىلدارى اتىراۋ, قىزىلوردا, الماتى وبلىستارى قوسىلماق. سونداي-اق شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, قاراعاندى وبلىستارىن قامتۋ دا جوسپاردا بار. بۇدان كەيىنگى كەزەڭ بويىنشا باتىس قازاقستان, اقمولا, اقتوبە وبلىستارى, استانا جانە الماتى قالالارىن قامتۋ كوزدەلىپ وتىر.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, تسيفرلى حابار تاراتۋ – تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت تۇرلەرىنە جول اشۋ ارقىلى جيىلىك سپەكتورىن ۇنەمدى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وتاندىق تەلەارنالاردى تسيفرلى ساپا كومەگىمەن ەفيرلىك تەلەحابار تاراتۋدىڭ ساندىق جەلىسى بويىنشا وبلىس ورتالىقتارىنىڭ تۇرعىندارى 30 تەلەارنانى تسيفرلى ساپادا كورەدى, ال ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى تسيفرلى ساپاداعى 15 تەلەارناعا ابونەنتتىك تولەمسىز قول جەتكىزەتىن بولادى. 2020 جىلعا دەيىن باعدارلاما بويىنشا تسيفرلى جۇيەمەن ەل تۇرعىندارىنىڭ 95%-ءىن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. قالاي دەسەك تە, وتاندىق تەلەۆيزيا سالاسىنىڭ زامان تالابىنا ساي ۇقساس حابار تاراتۋ جيىلىگىن تولىقتىرۋ نەمەسە حابار تاراتۋدىڭ تسيفرلى جۇيەسىمەن تولىقتاي الماستىرۋ – ۋاقىت تالابى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
