«جۇرت مەنى قاتال دەيدى...»
سوناۋ 1972 جىلى ارمان ارقالاپ, الماتىعا كەلىپ, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان كەزىمىز. ءوزىڭ ۇناتقان ماماندىعىڭ بويىنشا ءبىلىم الۋ دەگەننىڭ قانداي باقىت ەكەنىن كۇن ساناپ تۇيسىنە تۇسكەندەيمىز. فاكۋلتەت جانىندا م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك جۇمىس ىستەيتىن. وتىرىستارىنا ۇلكەن ىجداھاتپەن قاتىسۋشى ەدىك. بىرلەستىك نەگىزىنەن كورنەكتى, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرادى. سونىمەن قاتار, فاكۋلتەتىمىزدەگى تالانتتى جاستاردىڭ شىعارمالارىن دا تالقىلايتىن. كىمدەردى شاقىراتىندارىن, داۋىسقا سالىپ, ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى انىقتايدى. سونداي ءبىر وتىرىس كەزىندە «بىرەر اپتادان سوڭ اقىن اپالارىمىز فاريزا وڭعارسىنوۆا مەن كۇلاش احمەتوۆانى شاقىرامىز» دەپ شەشىستى.
– قوس اقىن تۋرالى ەكى بايانداما جاسالۋى كەرەك. فاريزا اپاي جايلى باياندامانى كىم جاساعىسى كەلەدى؟ –دەدى بىرلەستىكتىڭ سول كەزدەگى توراعاسى بوپ جۇرگەن بەسىنشى كۋرس ستۋدەنتى. ستۋدەنتتەر ءبىر ءسات ويلانىپ قالدى.
– فاريزا اپايدىڭ پوەزياسى جايلى باياندامانى مەن جاساسام بولا ما؟ – دەپ قولىمدى كوتەرىپ قانا قويماي, ورنىمنان قالاي تۇرىپ كەتكەنىمدى بىلمەي دە قالىپپىن. تالاي جىرلارى ءجۇرەگىمدە جاتتاۋلى بولعاندىقتان ءسويتتىم-اۋ دەيمىن. جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرى اڭىرىپ ماعان قاراپ قاپتى.
– قاي كۋرستانسىڭ؟
– ءبىرىنشى كۋرستانمىن.
– اپايدىڭ جىرلارى كۇردەلى عوي. ول كىسىگە ۇناماي قاپ جۇرسە... وداندا جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە بەرەيىك, – دەستى قاۋىپ ويلاعاندارى.
– السا السىن, – دەدى توراعا, – دەگەنمەن سەن بۇل باياندامانىڭ سالماعى اۋىر ەكەنىن, جاۋاپكەرشىلىگىن بىلەسىڭ بە؟
– بىلەمىن, – دەيمىن تايسالماستان.
كۇلاش احمەتوۆا جىرلارى تۋرالى كەلەسى ءبىر ستۋدەنت بايانداما ازىرلەيتىن بوپ تاراستىق. سودان نە كەرەك, فاريزا اپايدىڭ مەكتەپتە وقىعان جىر جيناقتارىن قايتا جاستانىپ, نەبىر سەزىم كۇيلەرىن كەشىپ, وي ەلەگىمنەن وتكىزۋدەمىن.
ايتۋلى كۇن دە كەلىپ جەتتى. ۇمىتپاسام, 1973-ءتىڭ كوكتەمى بولاتىن. ات شاپتىرىم زال تولا ستۋدەنت قاۋىمى كوزىمىز جاۋدىرەپ, قوس اقىندى كۇتۋدەمىز. ءبىر كەزدە اۋديتورياعا اقىن قىزدار كىرىپ كەلە جاتتى. جىرلارى ارقىلى كوڭىل تورىمدە ءوزىم ورنەكتەپ العان قوس اقىننىڭ بەينەلەرى ولاردىڭ ومىردەگى شىنايى بولمىسىمەن ءدوپ كەلىپ جاتقانداي كورىنگەن ەدى ماعان سول ءسات. اسىرەسە, فاريزا اپايدىڭ تىكتەپ بارىپ, ءسال-ءپال ارتقا قايىرا تاراعان قايراتتى شاشتارى اقىننىڭ:
«مەن قورىقپايمىن
سۇستى تۇلعالارىڭنان اسقارلارىم,
جانارتاۋلاردان لاپىلداپ شاشقان جالىن.
كوڭىل سۇڭقار ەمەس پە, كەلەدى ىلعي
اسقارلاردان دا ءارى اسىپ, اسپانداعىم.
ءورشىپ قايتا جانىما وت الماسام,
مەن ايتەۋىر قۇزداردان جاسقانبادىم,»
– دەگەن جىر جولدارىن ويىما ورالتقانداي ەدى. ۇستازدارىمىز باستاپ, ستۋدەنتتەر قوشتاپ, قوس اقىندى قارسى الۋ, تورگە جايعاستىرىپ, كىرىسپە ءسوز سويلەۋ سياقتى راسىمدەر ءوتىپ جاتقان تۇستا اپالارىما الما كەزەك كوز سالعان كۇيىمدە ول كىسىلەردىڭ جىرلارىن ىشتەي وقۋمەن بولدىم.«مەن جاستىقپىن.
وت العام
قاراڭعى تۇنگى نايزاعاي جارقىلدارىنان,
قاسيەتتى دالامنىڭ بال قۇنداعىنان.
ەرلىك پەن ورلىك دەگەندى قاتال مەزگىلدىڭ
قاسىرەتتەرىمەن شىڭدالعان حالقىمنان ۇعام.
قايسارلىق سىڭگەن جانىما بابالارىمنىڭ
دۇشپان الدىندا ءمىز باقپاس سالقىن قانىنان,» – دەيدى «جاستىق شاق جىرلارى» وي-سانامدا اتويلاپ. ءسال عانا ساتتەن كەيىن جاسايتىن باياندامامدا دا توقتالماق جىرىمنىڭ ءبىرى وسى بولاتىن. قوشەمەتشى قاۋىمعا باس يزەپ, جىلى ۇشىراعانىنىڭ وزىندە كەرەمەت قايسارلىق, ءورشىل رۋح تۇرعانداي كورىندى ماعان. ءوز سەزىم كەشۋلەرىممەن ءوزىم اۋرە بولىپ, وسىلاي وتىرا بەرسەم كەرەك. ءبىر كەزدە العاشقى باياندامانىڭ تاقىرىبى اتالىپ, توراعا مەنى مىنبەگە شاقىردى. شىنىن ايتسام, اۋادا قالقىپ بارعانداي كۇيدە, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا مىنبەگە كوتەرىلدىم. بالكىم, ول كىسىنىڭ جىرلارىن بايشەشەك كەزىمنەن باستاپ جاتتاپ وسپەگەن بولسام, بۇلايشا تولقىماس پا ەدىم, كىم ءبىلسىن! ابىروي بولعاندا باياندامامنىڭ تولىق ءماتىنى قولىمدا ەدى. سوعان ءبىر قاراپ الىپ, اندا-ساندا ماتىننەن شىعىپ كەتىپ, وزىمشە ەركىن سويلەپ قويام. سودان نە كەرەك, ءسوزىمدى ءتامامداپ, ورنىما كەپ جايعاستىم. بەتىم دۋىلداپ بارادى. «ءبىتتى. ءبارى دە ءبىتتى. باياندامام ءساتسىز شىقتى. نەم بار ەدى قولىمنان كەلمەيتىن ىسكە ۇمتىلىپ. وسىنداي دارا اقىن تۋرالى پىكىر ايتاتىنداي باتىلدىق قايدان پايدا بولدى ماعان؟ انەۋ كۇنى «باياندامانى جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرى جاساسىن» دەگەندە كەلىسۋىم كەرەك ەدى. فاريزا اپاي مەنىڭ شاتپاقتارىما قاتتى رەنجۋلى شىعار. ەندى نە دە بولسا, كەزدەسۋ بىتىسىمەن كوزگە تۇسپەستەن كەتۋىم كەرەك» دەگەن شەشىمگە كەلىپ قويعانمىن. ايتقانداي-اق, ستۋدەنتتەر كەزدەسۋ اياقتالىسىمەن قولتاڭبا الماققا قوس اقىندى قورشادى دا الدى. ءدال وسى وڭتايلى ءساتتى پايدالاندىم دا, سىرتقا بەتتەدىم. سويتكەنىمشە بولعان جوق, ءبىر كۋرستاسىم سوڭىمنان ايعاي سالدى. – نۇرلىتاي, سەنى فاريزا اپاي شاقىرىپ جاتىر. تەز كەل! جۇرەگىم توقتاپ قالا جازدادى. «ۇرساتىن شىعار» دەگەن وي قىلاڭ بەردى. جاي باسىپ, قاسىنا جاقىندادىم. «وي, اينالايىن!» دەپ قولىمدى الىپ, جىلى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ءوز قۇلاعىما ءوزىم سەنەر ەمەسپىن. اپاي سول جىلدارى رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولاتىن. «بىزگە مىندەتتى تۇردە كەل!» دەگەنى ەسىمدە. سودان اي ارتىنان اي ءوتىپ جاتتى. ءبىر كۇنى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينوللا اعا قابدولوۆ مەنى كورە سالا: – ءا-ءا-ءا, نۇرلىتاي, سەن ءوزى پوەزيانى جاقسى تۇسىنەدى دەيدى عوي. كەشە ءبىر جيىلىستا كورىپ قالعان ەدىم. فاريزا اپاڭ سالەم ايتتى. جۇمىس جاعىنا كەلسىن دەپ جاتىر. سەن جايلى ەداۋىر جاقسى پىكىرلەر ءبىلدىردى, – دەدى. ىڭعايسىزدانىپ, تومەن قارادىم. وڭاشا ويعا قالدىم. «ونداي ۇلكەن كىسىلەردىڭ مازاسىن العانىم قالاي بولماق؟ انانداي جىرلار جازىپ, جانىمدى بايىتقانى جاساعان ەڭ ۇلكەن جاقسىلىعى عوي. سول دا جەتپەي مە ماعان!؟ مەن سياقتىلار تىرپىلداپ بارا بەرىپ, ۋاقىتىن الا بەرسە, نە بولعانى؟ ولەڭ جازاتىن ۋاقىتىن ۇرلامايىن. اۋرەلەمەيىن ول كىسىنى». ىشتەي وسى توقتامىما ودان ءارى بەكي ءتۇستىم. تاعى دا ارادا اي ارتىنان تالاي ايلار ءوتتى. تاعى دا زەينوللا اعا مەنى توقتاتىپ الىپ: – قاراعىم-اۋ, سەن ءالى فاريزا اپاڭا بارماعانسىڭ با؟ مۇنىڭ نە سەنىڭ؟ سونداي ۇلكەن كىسى شاقىرعاندا بالسىنگەندەي بولعانىڭ قالاي؟ ەندى مىندەتتى تۇردە بار! – دەپ ەداۋىر رەنىشىن ءبىلدىردى. ول كەزدە اعا بىزگە ادەبيەت تەورياسىنان ءدارىس وقيتىن ەدى. پوەزياسىن قاتتى قۇرمەتتەگەندىكتەن دە اقىن اپاما بارا الماي ءجۇرۋىمنىڭ سىرىن پروفەسسورىما اقىرى ايتا المادىم. سودان بەس جىل دا سىرعىپ وتە شىعىپ, قولىما ديپلومىمدى الدىم. «جۇمىس تابىلىپ قالسا جاقسى. تابىلماسا, ەلگە كەتەر الدىندا قوشتاسىپ شىعايىن» دەگەن نيەتپەن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە, فاريزا اپايعا باردىم. «شاقىرعانىمدا نەگە كەلمەدىڭ؟» دەپ رەنجىمەدى. كوڭىل قۇشاعىن جايا قارسى الدى. – «پروپيسكا» جاسات. الماتىدا قالۋعا تىرىس. گازەتتەرگە ماقالا جاز. كورىن. ەلگە بارعان سوڭ قايتىپ شىعۋىڭ قيىن بوپ قالادى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ باستاعانىڭ دا ءجون بولار ەدى. ءالى دە كور. كەش ەمەس, – دەپ, اقىل-كەڭەسىن ايتتى. سونىڭ وزىنە مارقايىپ قالدىم. «گازەتىڭىزگە جۇمىسقا الىڭىزشى» دەپ اۋرە ەتكىم كەلمەدى. «ونسىز دا ءبىر باسىندا مىڭ شارۋاسى بار كىسى عوي» دەپ ۇندەمەدىم. بىراق كەڭەسى ويىمدا قالدى. قالالىق «ءبىلىم» قوعامىنا جۇمىسقا تۇردىم دا, رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنە ماقالالار جازا باستادىم. كەزىندە ۋنيۆەرسيتەتتە سىن جانرىنان ساباق بەرگەن ۇستازىم, سىنشى ساعات اعا اشىمباەۆ گازەتتە باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدى. ماقالالارىما ءبىراز باس-كوز بولدى. رەدكوللەگيا مۇشەلەرى «قالام قارىمى بەلگىلى بولدى» دەدى-اۋ دەيمىن, جەتى ايدان كەيىن «لەنينشىل جاسقا» جۇمىسقا تۇردىم. سودان باستاپ فاريزا اپايمەن ارامىزدا رۋحاني باۋىرمالدىق ودان ءارى بەكي تۇسكەندەي كورىنەدى ماعان. مەنىڭ ويىمشا, رۋحاني سىيلاستىق دەگەن ادامداردىڭ كۇندەلىكتى, كۇيكى تىرلىكتە ءجيى-ءجيى ارالاسۋى ەمەس, سيرەك تە بولسا جۇزدەسكەن ساتتەرىندە ءبىر-بىرىنە شۋاق شاشىپ, ءبىرىن-ءبىرى رۋحاني جاعىنان بايىتىپ, تىلەكتەستىكتە بولۋلارى. وتكەن كۇندەرىمە شولۋ جاساپ قاراسام, جالپى ەشكىمگە دە ارتىق شارۋا ايتىپ, اۋرەلەمەۋگە تىرىسقان ەكەنمىن. اللانىڭ بەرگەن نىعمەتى عوي! ءبىر قىزمەتتەن ەكىنشىسىنە شاقىرتۋلار, ارنايى ۇسىنىستار ارقىلى اۋىسىپ وتىرىپپىن. ءبىراز باسشىلىق قىزمەتتەردەن باس تارتىپ ءجۇردىم دەگەندەي... ەستەلىك ىسپەتتى بۇل دۇنيەمدە اقىننىڭ ادامي قىرلارىنا توقتالماققا نيەت ەتۋدەمىن. «جۇرت مەنى قاتال دەيدى, نايزاعايداي مىنەزى شاتىرلاعان...» – دەپ اپايدىڭ ءوزى ايتقانداي, اينالاسى سولاي قابىلدار, مۇمكىن. سونداي ساتتەرىنە كۋا بولعان جايلارىمىز دا بار. دەگەنمەن, اقىننىڭ جايشىلىقتا كوزگە ۇرىپ تۇرمايتىن نازىك قىرلارى دا جەتەرلىك. ەندى سول ويىمىزعا دالەل رەتىندە جەكەلەگەن مىسالدارعا كوشسەك.اقيقاتتىڭ اۋىلىن ىزدەپ...
ءبىرلى-جارىم شىعارماشىلىق دۇنيەلەرىمە بايلانىستى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, فاريزا اپاي ءسوز كومەگىن دە بەرىپ ءجۇردى. شىعارماشىلىق دەمەكشى, ءبىر جاعدايدىڭ ويىما ورالىپ وتىرعانى... باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋعان شاقتا عانا ادامدار بولمىسىندا شوقتىعى بيىكتەپ, ايرىقشا كورىنەتىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى, ەرلىكتەرى جايلى كەڭەس ءداۋىرىندە جازعان ءبىر توپ ەسسەلەرىمدى ب.بۇلقىشەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق جاستار سىيلىعىنا ۇسىنعان ەدىم. بىرنەشە تۋردان تۇراتىن ساراپتامالار بارىسىندا جازبالارىم وزىق شىقتى. ورتالىق كوميتەت ارقىلى حاباردار بولعاندار «سىيلىق قۇتتى بولسىن» دەپ حابارلاسىپ تا قويعان. سەبەبى, ءوزىم ەشكىمگە ايتا قويماعان ەدىم. ارتىنشا: «سىيلىق بيىل ەشكىمگە بەرىلمەيتىن بوپتى» دەگەن حابار جەتتى. العاشقى بوپ تاڭعالعانداردىڭ, قينالعانداردىڭ قاتارىندا قوس اپام بولدى. بۇل جاعداي جونىندە ەشكىمگە شاعىنىپ, رەنىش بىلدىرمەگەن ەدىم. فاريزا اپاي: – نۇرلاش, بۇل نە جاعداي؟ سەبەبى ايتىلدى ما؟ – دەدى قينالا. – ايتىلعان جوق. سۇرامادىم دا. بۇيىرماعان شىعار, – دەدىم. جانى تىنشىماستان اپاي كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنە بارىپ: «بۇل قالاي؟» – دەپ ءتيىستى ادامداردان سۇراعان عوي. ءتىپتى سەبەبىنىڭ انىق-قانىعىنا دا جەتىپتى دەسەم, ومىردە ەش ارالاسىم جوق, قولىنا قالام ۇستاعان, مەنەن ءسال عانا ۇلكەن ءبىر اپايىم شاماسى جەتىپ, ءوزى كىرە الاتىن ەمەن ەسىكتەردى جاعالاپ, مەنىڭ جازبالارىمدى جامانداي بەرگەن ەكەن. «كەيىپكەرلەرىنىڭ تەك رۋحاني مىقتىلىقتارىن عانا اشقان, ال ولاردى ەمدەگەن ءدارىگەرلەردىڭ سالعىرتتىقتارى, قوعامداعى كەدەرگىلەر جايلى ايتپاعان» دەگەن ايىپتاۋلارىن كولدەنەڭ تارتا بەرگەن ەكەن. – ءبىر وبەكتىگە شىعارماشىلىق ءجۇز ءتۇرلى تۇرعىدان, سان قىرىنان كەلۋگە بولادى عوي. مەديتسينا جاعىنان كەلەر بولسام, ول وندا مۇلدەم باسقا ماقالاعا اينالار ەدى. ادامدار بولمىسىندا جايشىلىقتا جاسىرىنىپ جاتاتىن, تەك سىن ساعاتتاردا عانا كورىنىس بەرەتىن رۋحاني جانارتاۋلار جايلى ايتقىم كەلگەن ەدى, – دەيمىن اڭىرىپ وتىرعان اپاما قاراپ. – ادامدار كەيدە وسىنداي قاتال كەلەدى, نۇرلاش, – دەپ فاريزا اپايدىڭ قاتتى كۇيىنگەن ءساتى دە ەستە. ارينە, وسىنداي ۇلكەن كىسىنىڭ, حالىق ادامىنىڭ, مەن ءتىس جارىپ ەشنارسە دەمەسەم دە, «بۇلارى ادىلەتسىزدىك بولدى-اۋ» دەپ, ءادىل ءسوزدى ىزدەپ, نامىسىمدى قورعاپ, ءسوزىمدى سويلەگەنىنە ىشتەي ايرىقشا ريزا بولعانىمدى نەسىنە جاسىرايىن.اس ۇيدەگى وڭعارسىنوۆا
باس رەداكتور وڭعارسىنوۆا باسقاراتىن «اق جەلكەن» جۋرنالى توعىز قاباتتى گازەت-جۋرنال عيماراتىنىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا. «لەنينشىل جاس» بولسا جەتىنشى قاباتتا. ۇزاقتاۋ كورمەي, ساعىنا قالسام, سالەم بەرىپ قويامىن. ءبىر كۇنى اپاي ۇيىنە تۇسكى اسقا شاقىردى. بۇرىندارى ءبىر توپ قوناقتارمەن بىرگە ۇيىندە ءبىردى-ەكىلى رەت بولعانىمدا داستارقان مازىرىنە كەلىندەرى مەن قىزدارى جۇگىرىپ جۇرگەن ەدى. بۇل جولى ۇيدە ەكەۋمىز عانا. ءبىر كەزدە اپاي الدىن-الا جايىلىپ قويىلعان قامىردى وراپ الدى دا ونى شاشتاي ەتىپ كەسە جونەلسىن. قولى قولىنا جۇقپايدى. ءاپ ساتتە الدىمدا ءدامى ءتىل ۇيىرەر قازاقتىڭ كەرەمەت كەسپەسى تۇردى. «جىگىت مونولوگىن» جازعان وڭعارسىنوۆادان مۇنداي قىلىقتى كۇتپەگەن بايعۇس باسىم ءتىل- اۋزىم بايلانىپ قاتىپپىن دا قالىپپىن. مەنىڭ ۇعىمىمدا فاريزا اقىن تىك ءجۇرىپ, تىك تۇراتىن. تەك ءازىر استى عانا ءىشىپ, ءۇي-ىشىلىك تىرلىككە ارالاسپايتىن, ەركەك مىنەزدى جان بولاتىن. ءتۇس كورگەندەي بوپ, ءوز-وزىمە ءالى دە كەلە الماي وتىردىم. – نۇرلاش, كەسپەنى ىستىقتاي ىشسەڭ عانا ءدامدى بولادى, – دەگەن سوزدەن كەيىن عانا قاسىعىما قول سوزدىم. ءدامدىلىگىندە ءسوز جوق... – اپاي, وسى كەسپەنى باسىنان باستاپ ءوزىڭىز ىستەدىڭىز بە؟ – ەندى كىم بولسىن!؟ جالپى مەن كەشكە جۇمىستان كەلە ساپ, قازاننىڭ قۇلاعىنا جاڭادان جارماساتىنداردى تۇسىنبەيمىن. ءوزىم تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرامىن دا, ەتتى بابىنا كەلتىرە ءپىسىرىپ قويامىن. قامىردى جايىپ, بۇركەپ كەتەم. تۇستە كەلىسىمەن باسقا ۇساق-تۇيەك مازىرلەرىن سالامىن. بالالار وقۋلارىنان كەلگەندە – تاماق دايىن. – شىنىن ايتسام, سىزدەن مۇندايدى كۇتپەپ ەم. – ول كىسى كۇلدى دە قويدى. تاعى ءبىر جولى تۇسكى اسقا بارعانىمىزدا ەتتىڭ قامىرىن ءوزى سالدى. ناننىڭ ءاربىر جاپىراعى بۇكتەلگەن قاعازداي ەدى. بۇل جولى تاڭ قالمادىم.«قىز جولداستىڭ» كورىمدىگى
ايتپاقشى, ازاماتتاردىڭ حال اكتىسىن تىركەۋ قۇجاتىندا مەنىڭ «قىز جولداسىم» رەتىندە قول قويعان جان – فاريزا وڭعارسىنوۆا! مەن مۇنى ماقتانىشپەن ايتا الامىن. وقيعا بىلاي بولعان ەدى. جۇبايىم قالدار وسپانمەن نەكەمىز ەلدە قيىلىپ, سوندا تويىمىز بولعاندىقتان, سول كەزدىڭ تىلىمەن ايتقاندا «زاگس»-تەن الىناتىن قۇجاتقا «فورمالنوست» رەتىندە قاراعانىمىز راس. الماتى قالاسىنىڭ سول كەزدەگى سوۆەت اۋدانىنا قاراستى احاج-دا جەڭگەم تاسبيكە ۇشبايكەلىنىنىڭ قۇربىسى ءلاززات بايدۇيسەنوۆا جۇمىس ىستەيتىن ەدى. – نەكە كۋالىگىن ۇيگە اكەپ بەرسەڭىز جاقسى بولار ەدى. ايتپاقشى, پالەن كۇنى ۇيدە اقىن-جازۋشى اعا-اپكەلەرىم بولاتىن ەدى. سول داستارقاننان كەلىپ ءدام تاتىڭىز, – دەدىم. سودان توننىڭ ىشكى باۋىنداي سىرلاسۋعا تولى ءبىر جىلى وتىرىس ءجۇرىپ جاتتى. باسىندا تانىستىرعانىم بولماسا, ءلاززات سۇلەيمەنقىزىنىڭ نە ءۇشىن كەلگەنى دە ەسىمنەن شىعىپ كەتكەن ەكەن. ءبىر كەزدە اياق جازۋعا تۇرعان ۇزىلىستە ءلاززاتتىڭ ساڭق ەتكەن ءۇنى كەلدى قۇلاققا. – ماعان جاقىنىراق جينالىڭىزدارشى, – دەدى دە ول ودان ءارى ءوزىنىڭ رەسمي قىزمەتىن باستادى دا كەتتى. ءسويتتى دە نەكەگە تۇرۋعا ريزالىعىمىزدى راستاۋ ءۇشىن اۋەلى ءبىزدى قول قويۋعا شاقىردى. ءبىرتۇرلى قوبالجىپ تۇرىپ قول قويدىق. ۇدەرىس ءاپ-ساتتە كوڭىل تولقىتارلىق سالتاناتتى شاراعا اينالىپ جۇرە بەردى. «قۋانىشتىڭ يەسى ءوزىم بولعاندىقتان, ماعان وسىلاي اسەر ەتىپ جاتقان شىعار» دەپ ويلادىم. – ازاماتشا فاريزا وڭعارسىنوۆا كۋا رەتىندە قولىڭىزدى قويۋىڭىزدى سۇرايمىز! – دەيدى «زاگس» وكىلى. اقىن اپام تىلالعىش وقۋشى سياقتى ابىرجي بارىپ, تولقي تۇرا قولىن قويدى. اپايدىڭ سولاي قوبالجىعانىن بۇرىن ەشقاشان كورمەگەن ەدىم. – ازامات باقىتجان مومىش ۇلى, ەندى ءسىز... – دەپ اعانى شاقىردى قول قويۋعا. ول كىسىنىڭ تولقىعانى سونشا, قۇددى ءبىر بوزبالا سياقتى الابۇرتا, قولى دىرىلدەي تۇرىپ, ءتيىستى جۋرنالعا جىگىت جولداس رەتىندە قول قويدى. ءوزىمىز بايقاماستان ءبارىمىز دە رومانتيكالىق ءبىر كۇيگە تۇسكەندەيمىز. – اينالايىن ءلاززاتجان, تالاي نەكە قيۋ راسىمدەرىنە قاتىسقان سياقتى ەك. بىراق مىنانداي ەرەكشە ۇدەرىستى كورمەپپىن. بۇگىن سەن ءبىزدى قاتتى تولقىتتىڭ. ءوزى ءتۇس كورگەندەي بوپ قالدىق. اينالايىن, كەلگەن قادامىڭ قۇتتى بوپ, قالەكەڭ, نۇرلاشتار باقىتتى بولسىن. مىنا تاپسىرىپ وتىرعان نەكە كۋالىگىنىڭ كورىمدىگى بولسىن, قاراعىم! – دەي كەلىپ, فاريزا اپاي لاززاتقا اقشا ۇسىندى. باقىتجان اعا بولسا, تولقىعانىنان ءتىپتى ءوزىنىڭ تەرلەپ كەتكەنىن دە ايتىپ جاتىر. ايتپاقشى, ءلاززات سۇلەيمەنقىزى كەيىن ءبىر جولىققانىمىزدا: – فاريزا اپايدىڭ سول كورىمدىككە بەرگەن اقشاسىن بىرازعا دەيىن ساقتاپ ءجۇردىم دە, كەيىننەن جۇمساپ جىبەرگەن ەدىم. ونى ەستىپ, مەنىڭ تۋعان اپكەم: «اشتان قالىپ بارا جاتقان جوق ەدىڭ عوي. فاريزاداي كىسىنىڭ كورىمدىگىن راماعا سالىپ, ۇيىڭە ءىلىپ قويمادىڭ با؟» – دەپ رەنجىدى, – دەگەنى بار.وقىرمان «قارا شال»
اقىن اپامىز كەيدە بالا قۇساپ, ادامداردى وقىس قىلىقتارىمەن تاڭعالدىرعاندى دا جاقسى كورۋشى ەدى. ءتۇستەن كەيىن جۇمىسىما ۇيدەگىلەر حابارلاستى. تۇسكى اۆتوبۋسپەن اۋىلدان كەلگەن اكە-شەشەم ۇلدارىنىڭ ءۇيىنە كەلەسى كۇنى بارماقشى بوپ, اۋەلى اتباسىن ءبىزدىڭ ءۇيگە بۇرعان ەكەن. ءبىر-ەكى ساعات ەرتەرەك سۇرانىپ, ۇيگە قاراي اسىعىپ بارام. شىعار ەسىكتە فاريزا اپاي كەزىگىپ قالدى: – ءيا, نۇرلاش, اسىعىسسىڭ عوي. – جاڭا عانا اۋىلدان اكە-شەشەم كەلگەن ەكەن, – دەپ سەبەبىن ءتۇسىندىردىم. سودان وتباسى مۇشەلەرىمىز جابىلىپ ءجۇرىپ, ۇلكەن كىسىلەردىڭ بابىن جاساپ, قازانعا سىباعالارىن سالىپ, دەمىمىزدى الىپ وتىرعانىمىز سول ەدى. ەسىك شىرىلدادى. «كورشىلەردىڭ ءبىرى بولار» دەپ, قاپەرسىز بارىپ اشىپ قالسا-ا-ام... فاريزا اپاي تۇر جىميىپ. تالىپ قالا جازدادىم. ارنايى ازىرلىكپەن عانا شاقىرىلۋى ءتيىس وسىنداي ۇلكەن كىسىنىڭ, حالىق ادامىنىڭ مىنا كەلىسى مەنى قايران قالدىردى, ارينە. – كۇتپەدىڭ بە, نۇرلاش!؟ – دەپ مەنى ساستىرعان قىلىعىنا ءوزى ريزا كۇيدە ءماز بوپ تۇر. – اعاعا سالەم بەرگەلى كەلدىم! – تورلەتىڭىز, اپاي. شىنىن ايتسام, سۇلاتا جازدادىڭىز, – دەپ جاتىرمىن مەن دە ەس جيا ك ۇلىپ. اكەم توردە دەمالىپ جاتقان ەدى. اپاي قاسىنا باردى دا: – اعا, امانسىز با؟ – دەپ قولىن ۇسىنىپ امانداستى. اكەم جالما-جان جاستىقتان باسىن كوتەردى دە: – بۇل قاي بالا؟ – دەدى ول كىسىنىڭ جۇزىنە باجايلاي قاراپ. – بۇل كىسى فاريزا وڭعارسىنوۆا دەگەن اقىن قارىنداسىڭىز بولادى. سىزگە سالەم بەرگەلى كەلىپتى, – دەدىم اكەمە باسقا انىقتاۋىش سوزدەردى قوسپاستان. سول-اق ەكەن اكەم فاريزا اپايدىڭ قولىن قوس قولداپ ۇستاپ تۇرىپ: – ءا-ءا-ءا, اينالايىن فاريزا, وركەنىڭ ءوسسىن! سەنىڭ ءبىر كىتابىڭدى قويىن قالتاما ساپ, وقىپ ءجۇرۋشى ەم. مىنانداي ولەڭىڭ بار ەمەس پە, قالقام؟ – دەدى دە اۋىلدىڭ قارا شالى ال كەپ ەكى شۋماق ولەڭدى مۇدىرمەستەن, وڭعارسىنوۆالىق مانەرمەن ەكپىندەتە وقىپ شىقسىن! – ءما-ءا-ءاھ, ال كەرەك بولسا! – دەدى اپاي ماعان قاراپ. جۇزىندە تاڭدانىس پەن ريزالىق ارالاس جىميىس بار. – ەندى 1:1 بولدىق-اۋ دەيمىن, اپاي. جاڭا ءسىز مەنى تاڭعالدىرىپ تاستاپ ەدىڭىز. اكەم ءسىزدى «نوكاۋتقا» جەتكىزىپ, قارىمتامدى قايتاردى-اۋ دەيمىن, – دەپ مەن ءماز بوپ جاتىرمىن. فاريزا اپاي تۇرماق, قارا شالعا ءوزىمنىڭ دە قاتتى قايران قالعانىمدى نەسىنە جاسىرايىن. سەبەبى, ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس ارداگەرى رەتىندە ول كىسىنىڭ مايداندا العان جاراقاتتارى جانىنا باتىپ, سوڭعى جىلدارى ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كۇرت تومەندەپ كەتكەن بولاتىن. وزگە تۇگىلى, تۋعان نەمەرەلەرىنىڭ اتتارىن ۇمىتىپ قالۋشى ەدى. بۇگىن كەلىپ سۇيىكتى جىرىن جاتقا سوعىپ وتىر. اكەم ءۇشباي ۇركىمباي ۇلى اتقا ءمىنىپ جۇرگەن كەزىندە ولەڭ جازعان, سوزگە شەشەن كىسى ەدى. سوندىقتان بولار, ءوزارا جىرمەن جالعاسقان وقىرمان اعا مەن اقىن قارىنداس اراسىنداعى قازاقى بولمىستى, ەرەكشە جىلىلىققا تولى شىعارماشىلىق ءاڭگىمەگە سول كەشتە باسقالارىمىز دا ورتاقتاسىپ وتىردىق. اپايدى قايدام, ءايتەۋىر, اكەم جارىقتىق سول كەشتە, ءوز ءسوزىمەن ايتقاندا «اسقار تاۋدىڭ باسىنا ءبىر شىققانداي بوپ» ەرەكشە سەرپىلىپ قالدى. ەل ىشىندە وتكەن تالاي ايتۋلى تويلاردا بايقاعانىمىز: قاراپايىم وقىرمان وڭعارسىنوۆانىڭ جىر الەمىن ايرىقشا قادىرلەيدى. ول كىسى وتىرعان كيىز ءۇيدى ىزدەپ تاۋىپ: «نەمەرەمنىڭ تۇساۋىن كەسىپ بەرىڭىزشى. سىزدەي ەل ادامى بولار ما ەكەن», دەپ قيىلعان اجە-انالاردى تالاي كوردىك. ەل ادامى بولماق اۋەلى ءبىر اللادان, ارينە. بۇل قىلىقتارى – حالىقتىڭ ءوز سۇيىكتىسىنە دەگەن ىقىلاستارىن بىلدىرۋگە تىرىسقانى دا! وندايدا اپاي وڭعارسىنوۆالىق سۇسىنان ايرىلىپ قالىپ, ءماز بولىپ, الگى راسىمدەردى ىجداھاتپەن ورىنداپ جاتادى. نەگىزى, بارلىق ماقتاۋ – تەك ءبىر جاراتۋشىعا عانا لايىق. ءبىز بار بولعانى اقىن اپامىزعا قاتىستى, كوزىمىزبەن كورىپ, كوڭىلىمىزبەن تۇيسىنگەن ءجايتتەردىڭ كەيبىرىن عانا بايانداۋعا تىرىستىق. «ادام ءومىرى وسىنداي ءساتتەر ارقىلى ۇزارا تۇسەتىن بولار-اۋ!» دەگەن ويىما بەكىنە تۇسكەندەيمىن. نۇرلىتاي ۇركىمباي.
