تويىمسىزدىققا تىيىم بولا ما؟

“قولىڭنان كەلىپ تۇرسا, قونى­شى­­نان باس” دەگەنگە قۇنىققان ال­پاۋىت مونوپوليستەردىڭ ارانى بار­عان سايىن اشىلىپ بارادى. اقپان­نىڭ اقىرعان ايازىنداي تاريف اتاۋ­لى ءتىپتى جۇگەنسىز كەتتى. بارىس جىلى باستالىسىمەن-اق تابيعي مونوپو­ليس­تەر باسەكەگە ءتۇس­كەن­دەي تاريفتە­رىن جارىسا قىمباتتا­تىپ جىبەردى. قوعامىمىزدىڭ از قام­تاماسىز ەتىلگەن توپتارى مەن زەينەت­كەر­لەر شەكتەن تىس ءوسىپ كەتكەن كوم­مۋ­نالدىق قىزمەت اقىلارىن قالتا­لارىنداعى سوڭعى تيىندارىنا دەيىن قاعىپ, زورعا تولەيتىن كۇيگە ءتۇستى. ۇلتتىق بانك تاراتقان رەسمي دە­رەكتەردىڭ وزىنەن-اق تابيعي مونو­پو­ليستەر تاريفتەرىنىڭ بارىس جىلى­نىڭ باسىندا باتپانداپ وسكەنىن بايقاۋعا بو­لادى. ماسەلەن, قاڭتار ايىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى 3,9 پايىزعا قىمباتتاسا, اقىلى قىزمەت تۇرلەرى 10,1 پايىزعا ارتقان. وسى رەس­مي دەرەك كوزدەرى بويىنشا, ەل­ەكتر قۋاتىنىڭ ءتاريفى 9,0 پايىزعا, تەلەفون بايلا­نى­سى 11,1, سۋىق سۋدىڭ باعاسى 10 پاي­ىزعا جۋىق ءوسىپ شىعا كەلگەن. ال كەيبىر وڭىرلەردەگى جارىق پەن جىلۋ ءتاريفىنىڭ شارىق­تاۋى مۇلدە اقىلعا سىيماي بارادى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ, وسكەمەن قالا­لارىنىڭ زەينەتكەرلەرى ءبىر كۇندە بىرنەشە ەسە ءوسىپ شىعا كەل­گەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسىنا نا­را­زىلىق ءبىلدىرىپ, كوشەگە دە شىقتى. تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى جىل سايىن تاريفتەرىن وسىرەتىن كەزدە سۋ جانە كارىز قۇبىرلارىنىڭ, جە­­لى­لەر مەن نەگىزگى قورلاردىڭ ەس­كىر­گەن­دى­گىن جەلەۋ ەتىپ شىعا كەلەدى. “باياعى جار­تاس, ءبىر جارتاس” دەمەك­شى, كەڭەس­تىك ءداۋ­ىردەن قالعان قۇبىر­لار مەن جەلى­لەردىڭ ەسكىرگەندىگىن جەلەۋلەتىپ, مو­نو­پوليستەردىڭ “جى­لۋ” جيناپ كەلە جات­قانىنا دا جي­ىر­ما جىلدىڭ ءجۇزى بولدى . قارا­پاي­ىم حالىقتى قاشانعى ال­داۋسى­راتادى؟ سول مونو­پو­ليست ال­پاۋ­ىتتار كەشەگى ورتاق يگى­لىك بولىپ كەل­گەن, ميللياردتاعان قار­جىعا سا­لىنعان ەلەكتر ستانسا­لارى مەن جى­لۋ ورتالىقتارىن, سۋ ارنالارى مەن تاراتۋ جەلىلەرىن تەگىن يەلەندى ەمەس پە. ولار ورتاق يگىلىكتى تەگىن يەلەن­گەن كەزدە قۇرىلىمدىق جەلىلەرىن جاڭ­عىر­تامىز, نەگىزگى قورلارعا مول ينۆەس­تي­تسيا سالىپ, جاڭارتامىز دەگەن كەلى­سىم-شارتتار جاساستى عوي. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سول قۇ­بىرلار مەن جەلى­لەردىڭ جىل سايىن تىم بولما­عاندا ءبىر-ەكى شاقىرى­مىن جاڭارتىپ وتىرعان كۇننىڭ ءوز­ىن­دە جيىرما جىل­دىڭ ىشىندە بۇكىل ەلىمىزدىڭ كومم­ۋ­نالدىق ينفراقۇ­رىلىمىن اۋىستى­رىپ شىعاتىن ۋاقىت بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلعى 22 قاڭتارداعى ۇكىمەتتىڭ ەسەبى تىڭدالعان ارنايى كە­ڭەستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ “ وسىدان 10-15 جىل بۇرىن جەكە مەنشىك ينۆەستورلار ەلىمىزدەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن, بۋ قا­زان­دارىن جانە باسقا نىسانداردى مەنشىككە ال­دى. جاسالعان كەلىسىم-شارتتاردا ولار بۇل نىساندارعا ين­ۆەستيتسيا قۇيىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە, دامىتۋعا مىندەتتەنگەن, ال ءىس جۇزىندە ولار بۇل نىساندارعا كوك تيىن دا سالعان جوق. جىلۋ ءون­دى­رۋشى, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ين­ۆەستورلار جا­سالعان كەلىسىم-شارت­تار­دى ورىن­دا­­مادى. سوندىقتان بۇل سا­لادا ناق­تى تەكسەرىستەر جۇرگىزىپ, جىلۋ جانە ەلەكتر وندىرۋشىلەردى تاريف ەسەبى­نەن عانا ەمەس, نەسيەلەر الىپ, ءون­دىرىستى دامىتۋعا مىندەتتەۋ قاجەت”, دەپ اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنا قارسى جاسالىنعان ءىس-قيمىل باعدار­لا­ماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق سالا­سىن جاڭعىرتۋ ماقسات­تارىنا ۇلت­تىق قوردان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارجى ءبو­لى­نىپ, كوم­مۋنالدىق جۇيەلەر, سۋ, جىلۋ قۇ­بىر­­لارى, ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى جاڭار­تىلدى. باسقاشا ايتساق, مەم­لەكەت ەسەبىنەن جەكە ينۆەستورلار شى­عىنى جابىلىپ, بۇل سالانىڭ قور­دالانىپ قالعان پروبلەمالارى شەشىلۋدە. ەندەشە, تابيعي مونوپو­ليستەردىڭ توي­ىم­سىزدىعىنا جول بولسىن. تويىم­سىز تاريف تابەتىن تەجەيتىن تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى قايدا قاراپ وتىر؟ ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جار­لىعىنان كەيىن قابىلدانعان زاڭ اكتى­لە­رىنە بايلانىستى تابيعي مونوپو­ليا­لاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى تابيعي مونوپولياعا جاتاتىن ەل ەكونوميكاسى ينفراقۇرىلىمدىق سالالارىنىڭ بىردەن-ءبىر رەتتەۋشىسى بولىپ بەلگى­لەندى. وسىعان بايلا­نىستى ەلىمىزدەگى بۇكىل تاريف سايا­ساتى تابيعي مونوپو­ليا­لاردى رەت­تەۋ اگەنتتىگىنىڭ قۇزى­رى­نا بەرىلىپ, بۇل سالاداعى بارلىق جاۋ­اپكەرشىلىك ءبىر مەملەكەتتىك ورگانعا جۇكتەلدى. ول از دەسەڭىز, اگەنتتىكتەن ءبولىنىپ شىق­قان باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنت­تىگىنە رى­نوكتاعى بىرنەشە سۋب­ەك­تىلەر ءوزارا كەلىسىپ, باعانى ءوسىرىپ جىبەرمەۋىن قاداعالاۋ, بەلگىلى ءبىر سا­لاداعى ءبىر­ن­ە­شە كومپانيا بىرىگىپ رى­نوكتى جاۋلاپ الماۋىن, مونو­پو­ليا جوق جەردە مونوپوليا قۇرىپ, باسە­كەلەستىكتى جويىپ جىبەرمەۋىن باقى­لاۋ مىندەتى تاپسىرىلدى. ال ءىس جۇزىندە ء“بىر قىزىمنان ءبىر قىزىم سورا­قىنىڭ” كەرى كەلدى. حالىقارالىق ۇعىمدا قالىپتاس­قان تابيعي مونوپوليالاردى بىلاي قويعاندا, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا مونوپو­ليستەر­دەن اياق الىپ جۇرگىسىز بولىپ كەتتى. ءتىپتى ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ سالاسى, جا­نار-جاعارماي رىنوگى, استىق ساتۋ جۇيەسى, ءدارى-دارمەك تاراتۋ ءبارى-ءبارى مو­نوپوليستەرگە تاۋەلدى. كەدەندىك كو­ميتەت ەلىمىزگە سىرتتان اكەلىنەتىن تاۋ­ار­لار باعا­سىنىڭ شەكاراداعى قابىل­دان­عان باعادان ىشكى رىنوك­تا­عى باعا­سى­نىڭ بىرنەشە ەسە جوعارى­لاپ كەتە­تىنىن تالاي ەسكەرتتى. ماسە­لەن, بازار­لار مەن قاپتاعان دۇڭگىر­شەكتەردە ساتى­لىپ جاتقان قىتاي جەمىس-جيدەگىن الايىق. بۇل تاۋار­لار­دى ۇساق الىپ­ساتارلار ءىرى مونوپو­ليس­تەردەن الادى. باعانى دا سولار بەل­گىلەيدى. ۇلەس ال­عان­داي ەل رىنو­گىن ءوزارا ءبولىسىپ ال­عان بۇل توپتار­دىڭ ءجۇز پايىزدان جو­عا­رى پايدا تاپپاي قۇلقىندارى قۇ­نىق­پايدى. قىتاي­دان تيىنعا ساتىپ العان سا­پاسىز جەمىس-جيدەكتى ولار شەكارادان وتىسىمەن-اق ونداعان ەسە قىمباتقا بۇلدايدى. وعان ۇساق ساۋدا­گەرلەر ءوزىنىڭ ۇستەمە باعاسىن قوسادى. سو­دان بارىپ بازارداعى باعا اسپانداپ شىعا كەلەدى. ال ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلە­رىندە وسىرىلگەن جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس رىنوكتى جاۋلاپ العان سول مونوپوليستەردىڭ كەسىرىنەن دەر كەزىندە سورەگە تۇسپەي ءشىرىپ قالادى. بارشاعا ايان وسى جاعدايدى ەلىمىز­دىڭ تابيعي مونوپولياردى رەتتەۋ اگەنت­تىگى مەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنت­تىگى بىلمەي وتىر دەگەنگە سەنۋ قيىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قاڭ­تار ايىندا ءوسىپ كەتكەن ينفلياتسياعا تا­بي­عي مونوپوليستەردىڭ ءتاريفتى شەك­تەن تىس كوتەرۋى بىردەن-ءبىر سەبەپ بو­لىپ وتىر. تابيعي مونوپوليا سۋبەك­تىلەرىنىڭ ونسىز دا ىرىقسىز كەتكەن ىن­دىنىن بۇل سالادا “جاڭ­بىردان كەي­ىن قاۋلاعان ساڭىراۋقۇ­لاقتاي” قاپ­تاعان قوسالقى دەلدار ۇيىمدار ۋشىقتىرىپ تۇر. “قارا­عان­دى جارىق”, “كوكشەتاۋ جارىق”, “استاناەنەر­گو­سەرۆيس” دەگەن سياقتى ەنەرگەتيكا سا­لاسىنداعى قاپتاعان دەل­دالدار وزدەرى جارتى كيلوۆاتت ەنەر­گيا وندىرمەسە دە قۋات كوزدەرىن بۇل­داپ, رىنوكتاعى ءتاريفتىڭ الپا­ۋىت­تارىنا اينالعان. مىسالى, وسكە­مەندەگى وسىنداي ەنەر­گيا تاراتۋشى مونوپوليست وزىندىك قۇ­نى تومەن ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋشى­لارعا ون ەسە قىمباتقا ساتىپ, ايدى اسپانعا شىعارىپ وتىر. ەلىمىزدەگى مونوپوليست سۋبەكتى­لەردىڭ قوجايىندارى دا, ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ورگاندار دا با­تىستىڭ “تابىستى ارتتىرۋ ءۇشىن با­عانى ءوسىرۋ كەرەك” دەگەن قاعيداسىنا قا­تىپ قالعان. ال تۇتىنۋشىعا ۇسى­نى­لاتىن تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىن ازاي­تىپ, سۇرانىس ساپاسىن قاناعات­تان­دىرۋ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرا وتىرىپ, ەكونوميكانى دامىتۋ جونىندەگى كلاسسيكالىق قاعيدالار ولاردىڭ قاپەرىنە دە كىرمەيدى. ونىڭ قاجەتى دە شامالى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ مونوپوليس­تەردىڭ تاۋار شىعارىپ, ماڭدايى تەر­لەپ جاتقان جوق. ولار وزگەنىڭ ءوندىر­گەنىن بۇل­داپ ساتۋدى عانا بىلەدى. ناق وسى جا­بايى­ نا­رىقتىق مونوپوليا ەلىمىز­دىڭ ەكو­نوميكاسىن ءارتاراپتان­دىرۋ ماقسا­تىنداعى ستراتەگيالىق باس­تامالارعا دا كۇردەلى كەدەرگى كەل­تىرىپ وتىر. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.