راحات قالا جۇرتى – ەسىك قورىمىنان وڭتۇستىككە قاراي 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا تاۋ بوكتەرىندە, ەسىك–تالعار جولىنىڭ بويىنداعى راحات اۋىلىنا جاناسا ورنالاسقان. قالاشىق تاۋدى بوكتەرلەي شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلىپ جاتىر. ول جەردە مۇنارالى قامال قابىرعالارى, ورلار انىق كورىنەدى. قونىستىڭ ورتالىق بولىگىندە تاۋ جاعىنان 10 مەتر, سولتۇستىك جاعىنان جازىق دالامەن شەكتەسەتىن تۇستا 50 مەتر بولىپ كەلەتىن تراپەتسيالىق ۇلگىدەگى توبە بار. ورتالىق بولىكتى اينالا جاسالعان ورلار ماڭايىندا وتە ىڭعايلى فورتيفيكاتسيالىق قۇرىلىسقا اينالعان, جاساندى باۋرايلار مەن دۋالدار ورىن تەپكەن. راحات قالاشىعى ساق پاتشالارىنىڭ قونىسى بولعان جانە وسى جەردەن «التىن ادامنىڭ» سۇيەگىن شىعارعان دەگەن بولجام بار.
2015 جىلدىڭ قازان ايىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى مەن شانسي وبلىستىق ارحەولوگيالىق مادەنيەت باسقارماسى اراسىندا مادەني مۇرالاردى قورعاۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى العاشقى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەن ەدى. كەلەسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قوس تاراپ كەلىسىمشارتقا قول قويدى. سونىڭ نەگىزىندە 2017 جىلدىڭ مامىر-شىلدە ايلارىندا «ەسىك» قورىق مۋزەيىنىڭ قورعاۋ ايماعىنداعى ورنالاسقان اتاقتى راحات قالا جۇرتى مەن قالا ماڭىنداعى ەسكەرتكىشتەرگە العاشقى بارلاۋ جانە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بىلتىرعى قازبا جۇمىسىنىڭ (بارلاۋ) كولەمى 32 شارشى مەتر بولسا, بيىل 9 شىلدە-20 تامىز ارالىعىنداعى قىسقا مەرزىمدە اۋماعى 200 شارشى مەتر جەرگە بىرنەشە قازبا جاسالدى. ونداعى باستى ماقساتى – ەسكەرتكىشتىڭ ستراتيگرافياسىن, ۋاقىتىن, قۇرىلىمىن جانە ارحەولوگيالىق كەشەنىن زەرتتەۋ.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا بەلگىلەنگەن نىسانداردىڭ مادەني قاباتىن انىقتاۋعا ارنالعان ارنايى تەسكىش قۇرىلعىسى, سونىمەن قاتار ArcGIS جۇيەسىندە وڭدەلەتىن جوعارى دالدىكتەگى RTK اپپاراتى قولدانىلىپ, ءۇش ولشەمدى سۋرەت ءتۇسىرۋ قۇرىلعىسى, اەروفوتو ءتۇسىرىلىمى جانە باسقا دا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ وتە قۇندى ارحەولوگيالىق ماتەريالدارعا قول جەتكىزىلدى.
ەكىنشى باعىتتاعى جۇمىستارىمىز قالاشىقتىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان تۇركى ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ ورىندارىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى ودان ءارى جالعاسىن تاپتى. ءبىرىنشى نىسانعا شارتتى تۇردە قازبا 1 (№ TG4) دەگەن بەلگى قويىلدى. ورنى ورتالىق توبەنىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى ەكىنشى وردىڭ ورتاڭعى بولىگىندە ورنالاسقان. قازبا نىسانىنىڭ باعىتى (ازيمۋت 20°), وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي (ۇزىندىعى) 10 مەتر, شىعىستان باتىسقا قاراي (ەنى) 4 مەتر, تەرەڭدىگى 6 مەترلىك قازبا جاسالدى. زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا 9 مادەني قابات جانە 80 دانادان استام تەمىر, قىش, تاس جانە سۇيەك بولشەكتەرى تابىلدى. بۇل بولشەكتەردەن ىشىندە قىزىل, قوڭىر جانە قۇمدى قىشتار, مايدا جانە ءىرى قۇم ارالاس جاسالعان قىش ءتۇرى دە كەزدەستى. ەكى ءتۇرلى قىشتىڭ كۇيدىرۋ تەمپەراتۋراسى ءبىرشاما جوعارى بولدى. تابىلعان ارتەفاكتىلەر – تەمىر پىشاقتار, قىش قۇمىرالارىنىڭ سىنىقتارى, جۇزدەرى ءبۇدىرلى قۇرالدار جانە ءبۇيىرى تەگىس كەسىلگەن تاس قۇرالدار. بۇل قازبا ورنى تۇرمىستىق-شارۋاشىلىق شۇڭقىرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى كوپ مولشەردە تابىلعان ارتەفاكتىلەردىڭ ءبارى دەرلىك ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالماعان.
قازبا 2 (نىسان 2 (№ TG5) قالاشىقتىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان تۇركى ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ ورىندارىندا جۇرگىزىلدى. بۇل جەردەن 15 ادام جانە 2 جىلقىنىڭ قاڭقا سۇيەگى تابىلدى. سونىمەن قاتار بىرنەشە ورىننان تابىلعان كۇل شۇڭقىرلارىن تازالاۋ جۇمىستارى اياقتالدى. مارقۇمداردىڭ ءبارى اقىم قابىرلەردە جەرلەنگەن. قابىرلەردە جاتقان ادامدار سولتۇستىك-باتىس جاققا قاراتىلىپ, شالقاسىنان ەكى قولى كەۋدەسىنە قويىلىپ جەرلەنگەن. ال جىلقىلار ارنايى ادام قابىرحاناسىنىڭ جانىندا ورنالاستىرىلعان. جىلقىلاردىڭ باسى باتىسقا باعىتتالىپ, ءتورت اياعى بۇگىلىپ, سەكىرۋگە ۇمتىلىپ تۇرعان كۇيدە جەرلەنگەن. جىلقىنىڭ دەنە سۇيەگىنىڭ ماڭىندا بىرنەشە ات ابزەلدەرىنىڭ قالدىقتارى تابىلدى.
قازبا 3 (نىسان 3 (№ TG6) قالاشىققا كىرەبەرىس قاقپانىڭ الدىنا ورنالاسقان. قازبا كولەمى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي (ۇزىندىعى) 8 مەتر, شىعىستان باتىسقا قاراي (ەنى) 4 مەتر, تەرەڭدىگى 70 سانتيمەتر دەڭگەيىندە بولدى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە ورتاڭعى تۇستا, سونىمەن قاتار وڭتۇستىك-شىعىس بۇرىشقا تامان ءبىر-بىرىنە قۇرىلىس جاعىنان وتە ۇقساس ەكى شارۋاشىلىق شۇڭقىرى انىقتالدى جانە شۇڭقىر ءىشىن قازۋ بارىسىندا كوپتەگەن تۇرمىستىق قالدىقتار تابىلدى. قازبانىڭ تەرەڭدىگى 70 سانتيمەتر دەڭگەيگە جەتكەندە توقتاتىلدى. سەبەبى سارى ءتۇستى قولدان قۇيىلعان توپىراق – مادەني قابات انىقتالدى. بۇل ورىن ورتاعاسىرلىق تۇرعىنداردىڭ ءۇي-جايى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ءارى قاراي قازبانىڭ ورتا تۇسىنا تامان جەتكەندە سۋ اعىزاتىن ەسكى ارىق ورنى تابىلدى. وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ماسەلە, قالانىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى دە وسى تاۋدان كەلەتىن اعىن سۋلارمەن تىكەلەي بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى تاۋدان اعاتىن سۋدىڭ ورىندارى بۇگىنگە دەيىن تەرەڭ ور بولىپ ساقتالىپ قالعان, ءارى سۋ جۇرەتىن ءىرى جىلعا قالانىڭ وڭتۇستىگىنەن كەلىپ, شىعىس قابىرعانى سىرتىنان بويلاي وتىرىپ سولتۇستىك تۇسىنا قاراي جايىلا كەلىپ, كورىنبەي كەتەدى. مۇنداي جۇيە وڭتۇستىك ولكەلەردەگى قالالاردا ءجيى بايقالادى. تابىلعان ارتەفاكتىلەردىڭ ىشىندە قىش ىدىستىڭ بۇيىرلەرى الدەقايدا كوبىرەك. ىدىس تۇتقالارىنىڭ ءپىشىنى ويىق ءتارىزدى تۇتقا, جارتى قۇلاقتى تۇتقالار جانە باسقا دا سان الۋان ءتۇرلى جانە ءارتۇرلى ولشەمدە بولدى. قىش ىدىستارىنىڭ ءتۇبى نەگىزىنەن دوڭەس بولىپ كەلگەنمەن, ارا-تۇرا ءتۇبى تەگىس ىدىستار دا كەزدەستى. بۇل ىدىستاردىڭ جاسالۋ ءادىسى وراشولاقتاۋ, جاسالۋ ىزدەرى ايقىن ەمەس, نەگىزىنەن تىم قاراپايىم جاسالعان دەپ ايتۋعا بولادى.
جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ەرتە تەمىر داۋىرىنەن باستاپ كەيىنگى ورتا عاسىرعا دەيىنگى ارالىقتاعى بۇيىمدار تابىلدى. بارلاۋ جۇمىستارى مەن ەسكەرتكىشتىڭ قۇرىلىمدارى – سول جەردەگى توبەلەردىڭ ادام قولىمەن جاسالعاندىعى تۋرالى بولجامدى راستادى. قالاشىقتا سوڭعى ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىمەن بايلانىستى مادەني قاباتتار اشىلىپ, جاڭا دەرەكتەر لەگىمەن تولىقتىرىلدى.
ەكىنشى كەزەڭىنىڭ ناتيجەسىن قورىتىندىلاساق, باسقا ەسكەرتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا, اۋماعى مەن كولەمى اسا ۇلكەن بولعاندىقتان راحات قالا جۇرتىنىڭ مارتەبەسى دە جوعارى بولعان دەپ ەسەپتەيمىز. الايدا قازبا جۇمىستارى تولىق اياقتالماعاندىقتان, ناقتى تۇجىرىم ايتۋعا ءالى دە ەرتە. بولاشاقتا زەرتتەۋلەردى ودان ءارى جالعاستىرا وتىرىپ, ەرتە مادەني قاباتتاردى انىقتاۋ جانە جاڭا مالىمەتتەردى الۋ ءۇشىن قازبانىڭ اۋماعىن ۇلعايتا ءتۇسۋ قاجەت. الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
گۇلميرا مۇحتاروۆا,
«ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى
