اسىلى شىعارماشىلىق ادامنىڭ كوپتە كەزدەسپەيتىن جۇمباق قاسيەتتەرى بىلايعى جۇرتقا كۇلكىلى بوپ تا, كەرسىنشە تاڭعاجايىپ بولىپ تا كورىنە بەرەدى. ەگەر بۇنى ءسىز دانىشپاندىق تۇيسىكتىڭ ءبىر قىرى دەپ, يا پسيحولوگيالىق اۋىتقۋدىڭ سيپاتى دەپ قابىلداساڭىز دا ءوزىڭىز ءبىلىڭىز.
تۋراعۇلدىڭ ەستەلىگىندە اباي ولەڭ جازعاندا: ء«وڭى قاشىڭقىراپ, ازىراق ەنتىككەن كىسىدەي تاناۋى كەبىڭكىرەپ, كوزى جاساۋراڭقىرايدى, ەستىر-ەستىمەستەي قىپ كۇڭىرەنگەننىڭ ىشىندە كۇبىرلەڭكىرەپ كەپ, جازىپ كەپ كەتكەندە, كوپ توقتالىپ, ويلانا بەرمەيدى دە, قايتا سىزىپ تۇزەتپەيدى دە, ولەڭنىڭ تىعىنى سۋىرىلىپ كەتكەنگە ۇقسايدى» دەيدى. كوپ اقىنعا تانىس شىعارماشىلىق ءسات بولعانىمەن, ودان حابارى جوق قاراپايىم ادام اقىننىڭ بۇل ادەتىن قالاي تۇسىنەر ەدى. ءتىپتى, ءبىر ولەڭدى بىرنەشە رەت جازىپ, ودان قالسا, ءبىراز ۋاقىت وتكەندە قايتا قارايتىن ادەت قالامگەرلەردە ءجيى كەزدەسەدى. ال اباي ءبىر جازعانىنا قايتا قايىرىلمايدى.
كۇي ونەرى مەن كۇيشىلەر تۋرالى عاجايىپ اڭگىمەلەر قالدىرعان تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ قازاقشا-ورىسشاعا بىردەي جۇيرىكتىگىن اڭىز ەتىپ ايتاتىن ۇلكەندەر جازۋشىنىڭ كۇيدى ەرەكشە تۇيسىنگەندىگىن دە ءجيى ءسوز ەتەدى. جازۋشى ءوزى جاقسى كورگەن كۇيلەرىن اۋزىمەن اينىتپاي كەلتىرەتىندىگىن دە تاڭعالىپ اڭگىمەلەيدى.تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ بايگەنى ەرەكشە جاقسى كورىپ, تاماشالاۋدى ۇناتقانى دا بولەكشە بىتىمگە يە قىزىقتى حيكايالار بولسا كەرەك. ال اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ءتۇن ورتاسىندا قالامداستارىنا قوڭىراۋ شالىپ, ۇندەمەستەن ارى جاعىنان مۋزىكا تىڭداتىپ قوياتىنىن قالاي تۇسىنەر ەدىڭىز؟ بىردە كافكاعا ەرنست لەدەرەر دەگەن اقىننىڭ ولەڭدى اشىق كوك تۇسپەن ەرەكشە قاعازعا جازاتىنىن ايتقان كەزدە, تاڭعالماستان: ء«اربىر ءتاۋىپتىڭ ءوز ءراسىمى بولادى. مىسالى, گايدن مۋزىكانى دالاپ جاعىلعان پاريك كيىپ جازاتىن. جازۋ دا – ءبىر سيقىر» دەپتى.
بەيىمبەت ءمايليننىڭ شاشىن بۇيرالاپ وتىرىپ, اينالاسىندا نە بوپ جاتقانىنا مۇلدە نازار اۋدارمايتىن قاسيەتىن جارى ەستىلىگىندە جازاتىن. بالا ويناپ, شۋ بوپ جاتسا دا ءمان بەرمەۋ ءۇشىن قانشالىقتى شىعارماشىلىق الەمگە ەنۋ كەرەك؟ قالامگەرلەردىڭ بۇنداي قاسيەتتەرىن ءبىز تۇسىنە بەرمەيمىز. بالكىم, ولاردىڭ كلاسسيكا جازۋلارىنا وسى قاسيەتتەرى دە اسەر ەتەتىن شىعار. مۇمكىن تەك كلاسسيكتەردە عانا وسىنداي قاسيەتتەر بولادى. كىم بىلەدى...
اعىلشىن جازۋشىسى, مودەرنيست ۆيردجينيا ۆۋلف: ء«اربىر جازۋشى ايەلدىڭ ءوز جازۋ بولمەسى مەن سۇيىكتى زاتتارى بولۋ كەرەك» دەپ جازىپتى. ءۆۋلفتىڭ ءوزىنىڭ سۇيىكتى دۇنيەسى گۇل بولعان. ول دا ەرنست لەدەرەر سەكىلدى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن جازۋدى جاقسى كورگەن. جاسىل, كوك, قىزىل تۇستەرمەن قاتار, سۇيىكتى كۇلگىن ءتۇستى سياسىن ءجيى قولدانىپتى. «ميسسيس دەللوۋەي» رومانىنىڭ اۆتورى تۇرىپ جازۋدى ۇناتقان, سول ءۇشىن ارنايى مولبەرت جاساتقان. حەمينگۋەيدىڭ ءدال سولاي تۇرىپ جازۋدى ۇناتقانىن بىلەسىز.
اعىلشىن جازۋشىسى, ەرتەگىشى روالد دال تىنىشتىقتى سۇيگەن. ەسىك الدىنداعى ءوزى «ۇيام» دەگەن شاعىن ۇيگە بارىپ, جازۋ بارىسىندا جالعىز بولۋدى قالاعان. دالدىڭ «جازۋ ۇيىندە» ەسكى كرەسلو بولعانىمەن, ۇستەل جوق ەدى. ول قارانداشپەن ەسكى بلوكنوتىن تىزەسىنە قويىپ جازۋدى ىڭعايلى دەپ بىلگەن. وسى ادەتىنەن ءبىر تانباعان جازۋشى, ءتىپتى, قىستى كۇنى دە («ۇياسىندا» پەش بولماپتى) قالىڭ كورپەگە ورانىپ, جازۋمەن شۇعىلدانعان. ەڭ قىزىعى, بالا كۇنىندە شوكولاد قاعازدارىنان جاساعان كىشكەنتاي شارلارى ۇنەمى جانىندا تۇرۋى ءتيىس ەكەن. ونىڭ ەڭ اتاقتى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «چارلي جانە شوكولاد فابريكاسى» اتالۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
كوزى تىرىسىندە دە, وسى كۇندەرى دە كىتاپتارى سورەدە جاتىپ قالمايتىن چارلز ديككەنستىڭ «قىزىق» ادەتى – مورگتى ارالاۋى. ء«بىر بەلگىسىز كۇش مەنى مورگكە تارتىپ تۇرادى» دەيدى ءوزى. قاي قالاعا بارسا دا, ەڭ الدىمەن مورگتەردى ارالاپ شىعۋدى ۇناتقان جازۋشى سول ءساتتى «جيىركەنىشتىڭ تارتىمدىلىعى» دەپ اتاپتى. ءار ەلۋ جولدى جازىپ بىتكەن سايىن, ءبىر جۇتىم ىستىق سۋ ىشەتىن ديككەنستىڭ بۇل ادەتى ادام قىزىعارلىق ەمەس-اۋ...
ورىس جازۋشىسى, دراماتۋرگى ا. چەحوۆ وتە تالاپشىل ادام بولعان. وزىنە ءبىر ماقسات قويسا, وعان جەتكەنشە تىنىم تاپپايتىن تاباندىلىعى كوپ ايتىلادى. ۇقىپتى ءجۇرىپ, تازا كيىنگەن جازۋشىنىڭ بولمەسى دە ەشقاشان شاشۋلى جاتپايتىن. «ادامدى ءبارى ادەمى بولۋ كەرەك: ءوڭى دە, كيىمى دە, جانى دا, ويى دا» دەگەن. ءوزىنىڭ سىرتقى كەلبەتىنە ۇنەمى ءمان بەرەتىن جازۋشى اۋرىپ جۇرگەن كەزىندە دە قوناقتارىن ءۇي كيىمىمەن قارسى الماپتى. جازۋ كەزىندە دە كوستيۋم كيىپ وتىرعان. بۇل جازۋشىنىڭ قالامعا دەگەن تازا كوڭىلىنىڭ كورىنىسى بولاتىن.
دەتەكتيۆ جانرىندا 78 رومان جازعان داڭقتى اگاتا كريستي الما جەپ, ىدىس جۋىپ ءجۇرىپ سيۋجەت ويلاستىراتىن بولعان. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا: ىدىس جۋ – جاڭا قىلمىس «تۋعىزىپ», الما سيۋجەتتى دامىتادى. كەز كەلگەن جەردە, كۇي تالعاماي جازا بەرەتىن اگاتا كريستيدىڭ ۇيىندە ۇزاق ۋاقىت جازۋ ۇستەلى دە بولماعان. بىراق بۇل ونىڭ دەتەكتيۆ جانرىندا جازاتىن ەڭ مىقتى قالامگەر بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق. چەرچيلل: «كريستي قىلمىسپەن كەز كەلگەن اككى ۇرىدان دا كوپ اقشا تاپتى» دەپ قىلجىڭداپتى بىردە.
پۋشكين ليمونادتى وتە جاقسى كورگەن. اسىرەسە, جازۋ كەزىندە. «تۇندە جازعاندا مىندەتتى تۇردە ليموناد قوياتىنبىز» دەپ جازادى اقىننىڭ كامەردينەرى نيكيفور فەدوروۆ. اقىننىڭ ليتسەيدەگى دوسى, سەكۋندانتى كونستانتين دانزاس ەستىلىگىندە: «دانتەسپەن دۋەلگە شىعاردا پۋشكين سۋسىن ساتاتىن جەرگە كىرىپ, ءبىر ستاكان ليموناد ىشكەن» دەپتى.
ف. دوستوەۆسكيدىڭ ءبىر قىزىق قىرى – ادامدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى. جاڭا ادامدارمەن تانىسىپ, ءوتىپ بارا جاتقان جولاۋشىلارمەن دە تىلدەسىپ قالاتىن. ونىڭ ۇستىنە ءوزى عانا سويلەپ, سۇحباتتاسىنىڭ ءار نارسە تۋرالى ويىن بىلۋگە قۇمارتىپ تۇرعان. بالكىم, جاڭا كەيىپكەرىنە كەرەك مىنەز ىزدەيتىن.
ويى جيناقتالىپ, جازار كەزدە بولمەسىندە شىعارمانى داۋىستىپ ايتاتىن ادەتى دە بولعان. بىردە «قىلمىس پەن جازانى» جازۋ كەزىندە راسكولنيكوۆتىڭ قىلمىس جاسار الدىنداعى ويىن داۋىستاپ ايتىپ جۇرگەنىن ءىستىپ قالعان قىزمەتشىسى جازۋشىعا جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتقان. ونىسىن «دوستوەۆسكي بىرەۋدى ولتىرگەلى ءجۇر» دەپ ءتۇسىندىرىپتى.
***
جازۋ بارىسىندا اياعىن ىستىق سۋعا مالىپ وتىراتىن, شابىت الۋ ءۇشىن وزگە جازۋشىنىڭ شىعارماسىن قايتالاپ وقيتىن, ۇنەمى دۇكەنگە بارا بەرمەۋ ءۇشىن ۇناتقان كيىمىنىڭ بىرنەشە داناسىن الىپ, ۇنەمى ءبىر كيىممەن جۇرەتىندەي كورىنەتىن دانىشپانداردىڭ قىزىق ادەتى وسىمەن تاۋسىلماسا كەرەك. «دۇنيەدە قانشا جازۋشى بولسا, سونشا جازۋ ءستيلى بار» دەگەن ءسوزدى ەسكەرسەك, قىزىق ادەتتەر دە سونشا دەپ تۇيىندەسەك بولاتىنداي.
دايىنداعان باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»»
