بۇگىنگى تاڭدا بالا تاربيەسى قوعامداعى ايرىقشا وتكىر ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ تۇر. «بالانى جاستان» باۋلىعان اتام قازاق جاس ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋىنا, مىنەز-قۇلقىنىڭ دامۋىنا, اپتال ازامات, يناباتتى ازاماتشا بولىپ وسۋىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان. ەستە جوق ەسكى كۇندەردەن بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزىن, ىشكى قۋاتىن جوعالتپاي كەلە جاتقان حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ مىڭ باتپان سالماقتى ماڭىزىنا جەتە ءمان بەرەتىن بولساق, وتكەن داۋىرلەردەن جيناقتالعان قازىنامىز قوماقتى, قوردالى ەكەن. اتتەڭ, سونىڭ بارلىعى شىپ-شىرعاسى شىقپاي كادەگە اسىپ جاتقان جوق.
– ءبىزدىڭ تۇستاستارىمىز مەكتەپتە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزدە ۇستاز ەسىمى وتە ارداقتى بولاتىن. ول كەزدە قوعامنىڭ ءوزى مۇعالىمدەردى ايرىقشا قادىرلەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا دا ول كىسىلەرگە ءدال وسىنداي, ءتىپتى ودان دا جوعارى قۇرمەت كورسەتىلەتىن, – دەيدى ءبىلىم سالاسى ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى بەگالى جاقىپوۆ, – ءالى ەسىمدە, ەلدەگى قاريالار الدەبىر قىلىقتارىن ۇناتقان نەمەسە قولدارىنا سۋ قۇيعان جاس جەتكىنشەكتەرگە «مۇعالىم بول» دەپ باتا بەرەتىن, ىزگى تىلەك ايتاتىن. دەمەك سول كەزدەگى قوعامدا مۇعالىم بولۋ ايرىقشا قۇرمەتتى ماماندىق ەدى. ەل مۇعالىمدى جاس جەتكىنشەكتەردىڭ كوكىرەگىندەگى ساۋلەسىن اشاتىن, تولىققاندى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن, بولاشاقتىڭ جەتەكشىسى, جاستىڭ جاناشىرى, قامقورى دەپ ۇقتى. ءارى مۇعالىمدەر دە ءوز ماماندىعىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن جاندار ەدى. ءتىپتى ولاردىڭ كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, كەز كەلگەن ەلدى مەكەندە وزگە ماماندىق يەلەرى, جاس قۇراقتاي جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس تولقىن ەلىكتەيتىن, ۇلگى كورەتىن, قۇرمەت تۇتاتىن دەڭگەيدە بولاتىن. ولاردىڭ بويىنان مادەنيەتتىلىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ, الدەبىر دەگدارلىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. سودان دا بولار, كوپ قۇرمەتىنە بولەندى, ەل القالادى. بۇگىندە دە ۇستازدىڭ ۇلاعاتى, ءتالىمى مەن تاربيەسى, ءبىلىمى مەن بىلىگى ازايعان جوق. بىراق وكىنىشكە قاراي مۇعالىمدەرگە دەگەن قوعامداعى كوزقاراس وزگەردى مە دەپ ويلايمىن. قازىر ەل اراسىندا مۇعالىمدىكتەن گورى تابىستىلاۋ وزگە ماماندىققا ۇمتىلۋ جاعى باسىم. قازىرگىنىڭ شالدارى بۇرىنعىشا «مۇعالىم بول» دەپ باتا بەرمەيدى, قازىر «پروكۋرور بول, گەنەرال بول» دەپ باتا بەرۋى مۇمكىن. پروكۋرور, گەنەرالىڭ بىلاي تۇرسىن, نارىق زامانىنىڭ تابيعاتىنا سايكەس «بيزنەسمەن بول» دەگەن دە تىلەك ايتىلىپ جاتادى. ءبىز بۇل كاسىپتەردىڭ قاي-قايسىسىن بولسىن جامانداۋدان اۋلاقپىز. ءبارى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن, كوپتىڭ كادەسىنە جارايتىن شارۋا. ايتسە دە, ءوزىمىز شاكىرت تاربيەلەگەن, ءبىلىم وشاعىن باسقارعان ادام بولعان سوڭ, بىزگە مۇعالىمنىڭ مۇڭى, مۇعالىمنىڭ جان دۇنيەسى وزگەدەن گورى جاقىنىراق. دەمەك قاي قوعامدا دا مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى بيىك تۇرسا ەكەن دەيمىز.
ءيا, ۇستازدارعا دەگەن كوزقاراس, قىزمەتىنە بەرىلەر باعا تۋرالى سان رەت ايتىلعان. ال از ايتىلىپ جۇرگەن, جارىتىپ جازىلماي جاتقان تاقىرىپ مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمدەردىڭ ازايۋى. ەر ازاماتتار داعدارىستىڭ داۋىلى شارپىعان, نارىقتىڭ ۇر-توقپاعى ەسەڭگىرەتكەن بۇگىنگى زاماندا كۇنكورىستىڭ قامىمەن ءجۇر. ۇيدەگى تاربيە تولايىم ايەلدەردىڭ موينىندا. تاربيە باستاۋى باستالاتىن شاڭىراقتاعى سىپات وسىنداي بولعاندا, مەكتەپكە بارعاندا دا كورەتىن كۇنى سول.
– كۇندەلىكتى ومىردەن الىنعان تاجىريبەگە قاراعاندا جاس جەتكىنشەكتەرگە ءتالىم-تاربيەنىڭ نەگىزگى اۋقىمدى بولىگى 12 جاسقا دەيىن بەرىلۋگە ءتيىستى, – دەيدى مۇعالىم رامازان باقىتوۆ, – دانا حالقىمىز «جاستاي بەرگەن تاربيە جاس قايىڭدى يگەنمەن بىردەي» دەپ تەگىن ايتپاعان. كەز كەلگەن جاس ءورىمنىڭ بويىنا سىڭىرەر تاربيە تالشىقتارى وسى جاسقا دەيىن قالىپتاسىپ ۇلگەرەدى. ودان سوڭ ءوز الدىنا ارنا تاپقان اعىستى وزگەرتۋ قيىن. ال تاربيەگە ەگەر تولىق وتباسى بولاتىن بولسا, اتا-انالاردىڭ ەكەۋى دە قاتىسۋى شارت. بۇلاي بولماعان جاعدايدا امال جوق. وڭ-سولىن جاڭا تانىپ كەلە جاتقان جاس ۇلاندار اكە دەگەن اسقار تاۋدىڭ ايبارىن, ونىڭ كۇللى وبرازىن جاقسى جاعىنان تانىپ, بىلسە عانا كوكىرەگىندە ەر ادام تۋرالى وزگەشە تانىم قالىپتاسادى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن جالعىز انانىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارعا مۇلدە قيىن. ويتكەنى وتباسى, وشاق قاسىنداعى تاربيە نازىك جاندى ايەلدىڭ پايىمىمەن, ۇستانىمىمەن, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمەن بەرىلەدى دە, ءجاسوسپىرىم جارتىلاي عانا ءتالىم الادى. وسىدان بارىپ قيمىل-قوزعالىسى, ادەتى, ۇياڭدىعى, اينالاسىنداعىلارعا كوزقاراسى, تانىم-تۇيسىگى ايەلگە ۇقسايتىن ەرلەر پايدا بولادى.
شىنىندا ەر بالالار اكە تاربيەسىن كورۋى كەرەكتىگى كۇننىڭ شىعاتىندىعى ءتارىزدى اينىماس اقيقات دۇنيە. بۇگىنگى بەينەسىن ساراپتاعاندا, كەشەگىنى ەسكە الامىز. ويتكەنى وتكەنگە – دەمەۋ, بۇگىنگە – قۋات. بۇرىنعىنىڭ اقساقالدارى اس پەن تويعا بەسىكتەن بەلى جاڭا شىققان نەمەرەسىن نەگە ەرتىپ باردى دەيسىز. جاقسى مەن جايساڭنىڭ جانعا ءدارۋ ىزگى اڭگىمەسىن جاس كوكىرەككە توقىتۋ ءۇشىن. ۇلكەننىڭ ۇلگىسىن تانۋ ءۇشىن. قوس ۋىسىن تولتىرىپ, قۇلاق اساتىپ وتىرىپ, تاربيەنىڭ تالشىقتارىن ءون بويىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن. مىنە, وتكەننىڭ تاربيەسى.
– بالالار الدىمەن, اكە تاربيەسىن كورگەنى ءجون. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەمەي مە؟ بالا اسقار تاۋ اكەنىڭ وتباسى قورعاۋشىسى, اسىراۋشىسى, ارقا سۇيەرى ەكەندىگىن كورىپ وسسە, ەرتەڭ سول مىندەتتىڭ قامىتىن كيەتىن بولادى. جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە جالعىزباستى انانىڭ تاربيەسىنە قاراپ قالعان جاس تولقىن كوپ. سوندىقتان تولىق مانىندە تاربيە الا الماي جاتىر. بۇل كەمشىلىك ەرتەڭ الدان شىعاتىندىعى داۋسىز. كەشەگى وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلىنە شىداي الماعان ازاماتتارىمىز وتباسىن اسىراۋعا قاۋقارسىز بولىپ قالعاندىعىن نەسىنە جاسىرامىز. سودان بارىپ شاڭىراقتار شايقالادى. ال اكەنىڭ قامقورلىعىن, ءتالىمدى تاربيەسىن كورىپ وسكەن ازاماتتار ەش ۋاقىتتا دا وتباسىن تاستاپ, بالاسىن جەتىم ەتپەۋگە ءتيىس, – دەيدى پسيحولوگ يرينا تەرەنتەۆا, – ال, مەكتەپتەردە مۇعالىمدەر اراسىندا ەر ازاماتتاردىڭ ازدىعى تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. بۇل ءوزى شىن مانىندەگى ۇلكەن پروبلەما. ونىڭ تۋىنداۋىنا, تۇپكى سەبەبىنە كەلەتىن بولساق, انە ءبىر تۇستا مۇعالىمدەردىڭ تابىسى از بولدى, ونىڭ ۇستىنە مۇعالىمدەردى قوسالقى شارۋاعا جەگۋ تىم كوپ. ايتالىق, كوشە تازالاۋ كەرەك بولسا, سىپىرعىشىن ۇستاپ شىعاتىن كىم؟ ءمانسىز كونتسەرتتىڭ بيلەتىن كىمگە تىقپالايدى؟ الدەبىر بوس زالدى تولتىرۋ قاجەت بولسا, تاعى دا ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ مۇعالىم جۇگىرەدى. بۇل ازداي, قازىر مۇعالىمدەرگە قويىلاتىن تالاپپەن بىرگە قوسالقى جۇمىستار دا مولشەرسىز كوبەيىپ كەتتى. قاجەتتى, قاجەتسىز قاعاز تولتىرۋدان قاجيتىن مۇعالىمنىڭ كۇندەلىكتى ساباققا دايىندالۋعا دا مۇرشاسى جوق. سوندا ول قاي ۋاقىتتا كىتاپحاناعا بارادى, ءوز ءبىلىمىن قايتىپ كوتەرەدى. قازىر مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى ءبىرشاما ءتاۋىر. مۇمكىن ەندىگى ارادا ولقىلىقتىڭ ورنى تولاتىن شىعار.
مىنە, مەكتەپتەگى ەر ادامداردىڭ ازايۋى تۋرالى مۇعالىمدەر مەن پسيحولوگتاردىڭ پىكىرى وسىنداي. ساراپتاي كەلگەندە, ءبىر ارنادا توعىساتىن كوزقاراس نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ەڭ الدىمەن, بالا تاربيەسىنە ەر ادامداردىڭ بارىنشا قاجەتتىلىگى. سولاي بولعاندا عانا قوعامىمىزدا ايەل پىشىندەس, ايەل قىلىقتى ەرلەر ازايماق. ەرلەر ەرلەرگە لايىق ءىس-ارەكەتتەرىمەن كورىنەر ەدى.
– پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا بارىپ جاتقان جاستارىمىز دا كوپ ەمەس قوي, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بوتاگوز دۇيسەنوۆا, – اقمولا وبلىسىنداعى ءبىلىم وشاقتارىندا 15010 مۇعالىم جۇمىس ىستەسە, سونىڭ 2830-ى عانا ەر مۇعالىم. ارينە بالا تاربيەسى ءۇشىن ەر مۇعالىمدەردىڭ ءرولى جوعارى ەكەنىن تۇسىنەمىز. بىراق وكىنىشكە قاراي, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى مەكتەپتە جۇمىس ىستەۋگە بارا بەرمەيدى.
وسى شەتىن ماسەلەنى شەشۋ جايىن قوعام بولىپ ويلاستىرساق, ءبىر قارەكەتىن جاساساق ءجون بولار ەدى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
