دۇبىرگە تولى دۇنيە

ەۋرووداق ءوز مۇشەلەرىن جولدا قالدىرمايدى جاقىندا ەۋروپادا كۇتپەگەن وقيعا بولدى. قارت قۇر­لىقتىڭ بەلدى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن گرەكيا ەكو­نوميكالىق كۇيرەۋگە دۋشار بولا جازدادى. قارجىسى تاۋ­سىلعان ۇكىمەت جۇرتتى ايلىقتان قىسىپ ەدى, وعان قار­سىلىق بىلدىرگەن حالىق كوتەرىلدى. سوندا ەۋرووداق بۇل ەلگە جەدەل تۇردە كومەك كورسەتۋ كەرەك دەپ شەشتى. بۇرىن بۇلاي بولماعان. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك ەكو­­نوميكالىق داع­دارىستىڭ وتكەن جىلعىداي شا­رىقتاۋ كەزىندە دە اركىم قيىن­دىق­تان وزىنشە شى­عىپ جاتاتىن. ال بۇل جولعى جاعداي مۇلدە وزگەشە. گرەكيا باسقا تۇسكەن جاعدايىن حابارلاعاندا, ەۋرووداق باسشىلارى بريۋسسەلدە جەدەل باس قوسىپ, بۇل ەلگە ەكو­نوميكالىق كومەك كورسەتۋ قاجەت دەپ شەشتى. گرەكياعا كومەك كەرەك دە­گەن­دە, ەۋرووداقتىڭ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەي, سول ەو ۇكىمەتى سانالاتىن ەۋرو­كوميسسيانىڭ توراعاسى جوزە ما­نۋەل بارروزۋ, ەۋروپا ورتا­لىق بانكىنىڭ توراعاسى جان-كلود تري­شە بريۋسسەلگە فرانتسيا پرە­زي­دەنتى نيكوليا ساركوزي مەن گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەر­كەلدى شاقىردى. ارينە, ولارعا “كىنالى جاق”– گرەكيانىڭ پرە­مەر-ءمينيسترى گەورگيوس پاپان­درەۋ قوسىلدى. قالىپتاسقان جاعداي وتە كۇر­دەلى دەپ شەشتى ولار. ىشكى جاع­داي­­دى تۇزەيمىز دەپ گرەكيا سىرت­تان قارىز الا بەرىپتى. اقىرىندا ول ءىش­كى جالپى ونىمنەن دە اسىپ كەت­­كەن. 300 ميلليارد دوللارعا جەت­­كەن مەملەكەت قارىزى ىشكى جال­پى ءونىمنىڭ 125 پايىزىن قۇ­رايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە تالاي قارجى كولەڭكەلى ەكونوميكاعا كەتىپ, بيۋدجەتكە تۇسپەي قالىپتى. بۇل ەلدى قارجىلىق كۇيرەۋدەن ساق­تاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – كومەك. ارينە, قينالعاندا كومەككە كەلەتىن دوستاردىڭ بولعانى جاق­سى. ەۋرووداق وزىنە مۇشە ەلدەرگە ۇلكەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس كەڭىستىگىن اشۋدىڭ ءوزى­مەن-اق كوپتەگەن ەلدەرگە ەركىن دا­مۋعا, رەزەرۆتەرىن تولىق پايدا­لانۋعا جاعداي جاسايدى. جۇرتتىڭ بۇل وداققا كىرۋگە قۇشتار بولا­تىنى دا سودان. ال ەندى, مىنە, ءۇل­كەن قيىندىققا ۇشىراعان جاع­داي­دا دا ءبىر ەلگە تىكەلەي قار­جى­لىق كومەك بە­­رۋ­دىڭ جولدارى جان-جاقتى قا­راس­تى­رىلىپ جا­تىر. تاعى ءبىر اي­تا­تىن جاي: گرە­كياعا قارجىلىق كومەك بەرۋ ەۋ­رو­وداق ءۇشىن ءوزى­نىڭ وداقتاسىنا دەگەن قايىرىم­دىلىق بورىش قا­نا ەمەس, ەكو­نو­مي­كالىق قاجەتتىلىك تە. گرەكيا ەكونوميكالىق يىرىمگە تۇسەر بولسا, ول وزىمەن بىرگە باسقالاردى دا قۇردىمعا قاراي تارتادى. ء“بىز گرەكياعا كومەكتەسۋىمىز كەرەك, بۇل ەۋروپانىڭ دا, ەۋرووداقتىڭ دا مىندەتى”, دەدى ەۋرووداققا بي­ىل­دان باستاپ توراعالىققا كىرىس­كەن يسپانيانىڭ پرەمەر-مي­نيسترى ساپاتەرو. گرەكياداعى جاع­داي بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا كادىمگىدەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى. گرەكياداعى جاعداي بىردەن ورتاق ۆاليۋتا – ەۋرونىڭ باعا­مى­نا دا اسەر ەتتى. ەۋروپانىڭ 16 ەلىن­دە قولدانىلاتىن ۆاليۋتانىڭ باعاسى ايتارلىقتاي تومەندەدى. وسىنىڭ ءوزى دە گرەكياعا كومەك قولىن ۇسىنۋ قاجەتتىگىن دالەل­دەيدى. سويتسە دە ەۋرووداققا كىرەتىن جەتەكشى ەلدەر, وداقتىڭ باسشى­لىعى بىردەن-اق ارىپتەستەرىنە كومەك بەرۋ باعىتىن ۇستانعان­مەن, بۇل ايماقتا بۇل شاراعا قارسىلاردىڭ قاراسى دا ايتار­لىقتاي. كومەك بەرۋ باستاماشى­لارىنىڭ ءبىرى كانتسلەر مەركەل بولعانىمەن, نەمىس قاۋىمىندا قارسىلار ءۇنى قاتتى ەستىلىپ جا­تىر. ءتىپتى گرەكيانى ەۋرو اۋما­عىنان شىعارىپ تاستاۋ جونىندە دە ۇسىنىس ءبىلدىرىلدى. ەۋرووداق قارجى مينيسترلەرى باس قوسىپ, بۇل ماسەلەنى تالقىلاعاندا, ءبىراز كىنا گرەكيانىڭ وزىنە ارتىلدى. قيىندىق كىمنىڭ دە بولسا باسىنا تۇسەدى. سوندا كومەك قو­لىن سوزار دوستىڭ بولعانى جاق­سى. ەۋرووداق ءوزىنىڭ سونداي قاۋ­ىم­داستىق ەكەنىن گرەكياداعى جاع­دايعا بايلانىستى دالەلدەي الا ما, جوق پا, ونى تاياۋداعى ۋاقىت كورسەتەدى. جاماننىڭ جاماننان جاقسىسى بولا ما؟ رەسمي تۇردە يران, اتاپ ايتقاندا, وسى ەلدىڭ اتوم قۋاتى جونىندەگى ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ءالي اكبار سالەحي وزدەرىنىڭ ۋراندى 20 پايىزعا دەيىن بايىتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانىن مالىمدەسە, وعان جاۋاپ رەتىندە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ءوز ەلى جانە وداقتاستارى يرانعا قارسى قاتاڭ سانكتسيالار جۇيەسىن ازىرلەيتىنىن ايتتى. “جاماننىڭ جاماننان جاق­­سىسى بولا ما؟” دەپ جاڭىلتپاش سياقتى سۇراق قويعاندا, اڭگىمە سول يراننىڭ ۋران­دى 20 پاي­ىزعا دەيىن بايى­تۋدى قولعا ال­ماق­تىعى دا جاق­سى ەمەستىگى, سونداي-اق اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ بۇل ەلگە قارسى قاتاڭ سانكتسيالار جۇيەسىن قولدانۋدى جۇزەگە اسىرماعى دا جاقسى ەمەستىگى جايىندا. قار­سى­لاسقان ەكى جاقتىڭ بىرەۋىنە ءىش تار­تىپ, بىرەۋىنە بۇيرەگىڭ بۇرا­تىنى بار. دەمەك, سول اتالعان ەكى جاماننىڭ بىرەۋىنىڭ جاماندىعى ءسال باسەڭدەۋ, ياعني “جاقسىراق” كورىنۋى مۇمكىن. سوندا قايسىسى “جاقسىراق”؟ بىرەۋىن دۇرىسىراق دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. ءبىز سولاي دەسەك تە, بىرەۋىن دۇرىسىراق كورەتىندەر تابىلىپ جاتىر. سانكتسيا يراننىڭ وزىنە عانا ەمەس, باسقالارعا دا جامان دەپ جار سالىپ جۇرگەندەردىڭ وي­لا­رىن ۇعۋ قيىن ەمەس. ارينە, ولار يراننىڭ ۋراندى 20 پايىزعا دەيىن بايىتىپ, يادرولىق قارۋعا نە­گىز قالاۋىن جاقسى دەمەيدى. ءالى دە كەلىسىم جولىن ىزدەگەن ءجون دەيدى. يرانعا قارسى قاتاڭ شارالارعا قارسى تۇراتىن رەسەي مەن قىتاي. قاتاڭ شارانى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى عانا بەلگىلەي الادى. وسى ەكى ەل سول كەڭەستىڭ تۇراقتى ءمۇ­شە­سى رەتىندە قاتاڭ سانكتسيانى ۆەتو قۇقىن پايدالانىپ قابىلداتپاي تاستاي الادى. ال مۇنى يران, ونىڭ باسشىلىعى جاقسى بىلەدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە اقش-قا قارسى شىعاتىن رەسەي مەن قىتايداي ەلدەر بولماسا, يران بۇگىنگىدەي تايراڭداۋىنىڭ بىرىنە دە بارماس ەدى. سانكتسيالاردان زيان شەگەتىن­دەر قاتارىنا يرانمەن ەكونو­ميكالىق بايلانىسى بار ەلدەردىڭ ءبارىن قوسۋعا بولادى. اسىرەسە, مۇناي مەن گازعا تاۋەلدىلىگى بار ەلدەرگە قاتتىراق ءتيۋى مۇمكىن. سويتسە دە, رەسەي مەن قىتاي, ءبىز­دىڭشە, بۇل ماسەلەنىڭ ەكونوميكا­لىق جاعىنان گورى ساياسي جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرەدى. بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى ءدال يرانعا عانا قا­راپ تۇرعان جوق. رەسەيدىڭ وزىندە مۇنايى دا, گازى دا جەتكىلىكتى, ال قىتاي باسقا جەر­دەن دە الا الادى. مۇنداعى ەكى ەلگە دە ەڭ ماڭىزدىسى – الەمدىك گەگە­مون اقش-تىڭ اياعىنان ءبىر شا­لىپ قالۋ, ونىڭ دەگەنىن جۇزەگە اسىرتپاۋ. اسىرەسە, رەسەيدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە, وعان ءبىزدىڭ ەلىمىز دە جاتادى, يرانعا قاتاڭ سانكتسيا قول­دانۋ شاراسىن ايىپتاۋ با­سى­مىراق. ىشتەي بولسا دا, ماسكەۋدىڭ ساياساتىنا ءىش تارتاتىن ءبىزدىڭ دە كەيبىر ساياساتشىلارىمىز بۇل سانك­تسيالار قازاقستانعا دا اۋىر تيەدى دەپ ەسەپتەيدى. يران بول­ما­سا, ءبىزدىڭ استىعىمىز قامبادا ءشى­ريتىندەي كورىنەدى. ال ۋرانى­مىز­دى وتكىزەتىن ەل تاپپاي, ساندالىپ قالاتىنداي ەكەنبىز. ارينە, دوستىق قارىم-قاتىناستاعى ەلگە سانكتسيا قولدانىلۋى جاقسى ەمەس. ونىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق باي­لانىسىمىزدى شەكتەيتىنى دە راس. بىراق ءدال وسىدان تۇرالاپ قال­مايتىنىمىز دا اقيقات. ال يران يادرولىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, سول كەساپات قارۋىن كورسەتىپ, قوقاڭداي باستاسا, نە بولماق؟ جاي قوقاڭداپ قويماي, ونىڭ اياعى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ كەتسە شە؟ جاماننىڭ ۇلكەنى, ءسىرا, وسى بولار. ەكىنشى جامان وسى جامان­نان تۋىنداپ وتىرعانى دا بەلگىلى. يراننىڭ يادرولىق باعدارلا­ما­سى­نىڭ ايقايى ەستىلگەلى ءبىراز ۋاقىت. قىڭىر ارەكەت ءبىر جاقتى شىعىپ جاتىر. ونى بۇكىل الەم ايىپ­تاي­دى. سوعان قاراماي, تەھران بە­تى­نەن قايتپاي وتىر. جۇرت ولاردىڭ بەيبىت ماقساتتى كوزدەيمىز دەگە­نى­نە دە سەنبەيدى. شىن ماقسات سون­داي بولسا, ءتۇرلى تۇلكىبۇلاڭعا سال­ماي, الەمنىڭ كوز الدىندا, اشىق جۇرگىزسە بولماي ما؟ ءبىر جامان ەكىنشى جاماندى تۋدىرىپ وتىرعانى داۋسىز. قي­­سىن­عا جۇگىنسەك, الدىمەن ءبىر جا­ماندى تۋىنداتقان جامان جوي­ىلسا, ەكىنشىسى بولماس ەدى.