...ءسۇيسىنىس بىلدىرەدى
مۇگەدەك ازامات تىگىن تىگىپ, اۋ توقىپ ءجۇر
سىر وڭىرىندەگى اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى وڭداشباي وتەمىس تىگىن تىگۋدى جاستايىنان ۇيرەنگەن ەدى. Əسىرەسە ول قۇلاقشىن, تىماق تىگۋدىڭ حاس شەبەرى. باس كيىم مەن كيىمگە تاپسىرىس بەرىپ تىكتىرەتىندەر دە كوبەيگەن بولاتىن. بىردە قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازىندا وڭداشباي دالادا مال باعىپ ءجۇرىپ, اتىنان قالىڭ قارعا وڭباي قۇلايدى. اياز جايلاپ, ۇسكىرىك ەسكەن سول كۇنى ساۋساقتارىن ۇسىك شالادى.
«تاعدىردىڭ جازۋى وسىلاي بولار, ەكى قولداعى ون ساۋساق ءۇسىپ قالعاسىن دارىگەرلەردىڭ كەسىپ تاستاۋىنا تۋرا كەلدى. باسىندا قاتتى قينالدىم. ون ەكى مۇشەڭنىڭ ساۋ بولعانىنا جەتپەيدى عوي, تىرلىك ىستەۋدەن قالدىم. بىراق بۇل سىناق. وعان توتەپ بەرۋ كەرەك بولدى», دەيدى وڭداشباي.
ونى قينالعان ساتتەرىندە جارى قيعاش ومىردەن باز كەشتىرمەي, كومەك كورسەتىپ, جىگەرىن جانىدى. «وتاعاسى كەلە-كەلە وڭالا باستادى. قايراتتى, ەڭبەكقور ازامات قوي. ءار ىسكە يكەمى بار. ونىڭ ۇستىنە, ءتورت ۇلدىڭ اكەسى قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعاندى قۇپ كورمەي, ەسكى كاسىبىنە قايتا ورالدى», دەيدى جارى قيعاش.
تىگىن ماشيناسىن قايتا قولعا العان وڭداشباي قۇلاقشىننان وزگە كورپە, پەردە, ماساحانا سەكىلدى دۇنيەلەر تىگەدى. سونىمەن قاتار «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» جىگىت اۋ توقيدى. باقشاسىن ءوسىرىپ, ءونىمىن دە ساتادى. قوراسىنداعى ازىن-اۋلاق مالىن باعىپ, بالالارىنىڭ اۋىزىن اققا تيگىزىپ وتىرعان جايى بار.
امان بولسىن
قىزىلوردا وبلىسى
...وي بولىسەدى
مازمۇنىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ قاجەت
كوپ ءتىلدى وقىتۋ – جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم كەڭىستىگىندە ەركىن سامعاۋىنا جول اشاتىن, بۇگىنگى كۇنگى ەڭ باستى قاجەتتىلىك. ءتىلدىڭ ادام ومىرىندە شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى اركىمگە دە تۇسىنىكتى. ول تانۋدىڭ, ءتۇسىنۋدىڭ, دامۋدىڭ قۇرالى. ال ءۇش ءتىل ءبىلۋ – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە مادەنيەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى. قازىرگى تاڭدا ەڭ الدىمەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ دەڭگەيىندە كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ قاجەت. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى كەزەڭ تىلدەردى ۇيرەنۋ ەڭ قولايلى شاق. ويتكەنى بالالاردىڭ شەت تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ارتىپ, ۇيرەنىپ جاتقان تىلدەرىندە سوزدەردىڭ, دىبىستاردىڭ, سويلەمدەردىڭ دۇرىس ايتىلۋى قالىپتاسادى, سوزدىك قورى جيناقتالادى.
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەنۋشىلەر قازاق تىلىمەن قاتار ورىس ءتىلىن جانە اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرىپ جاتىر. بالاباقشامىزدا باعدارلاماعا ساي تاقىرىپتار, تاقپاقتار, تەاترلاندىرىلعان ەرتەگىلەر, سەرگىتۋ ساتتەرى بالانىڭ اعىلشىن تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» ماسەلەسى جاس ۇرپاقتىڭ ءوز زامانداستارىنان كەيىن قالىپ قويماۋىن ويلاستىرىپ وتىرعان زاماناۋي ساياسات دەۋىمىز كەرەك. ەندەشە, «ۇشتۇعىرلى ءتىلدى» مەڭگەرۋ – ەركىندىكتىڭ, بوستاندىقتىڭ, بۇكىل الەم بويىنشا ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ كەپىلى.
ساندۋعاش قايراقپاەۆا
...ۇلگى تۇتادى
قالتقىسىز قىزمەت وسىنداي-اق بولسىن
كوپ جىلدان بەرى الماتى قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە تۇرىپ جاتقان مەن – ءبىر كەزدەرى ەڭبەك ەتكەن اۋىلدا ء«ۇش قاقپاق» ساۋىقتىرۋ ورنى اشىلىپتى, ەمى شيپالى ەكەن, اسىرەسە ساۋمالدىڭ ناق ءوزىن ىشۋگە بولادى دەگەندى ەستىپ سول مەكەنگە ات باسىن تىرەگەن بولاتىنمىن.
الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانىنىڭ قاقپاق ەلدى مەكەنىمەن قاپتارلاس «دەگەرەس» تاۋىنىڭ ارعى جازىعىندا ورنالاسقان «بەسنايزا» قوناقۇيىندە دەمالۋشىلار ءدان ريزا. مۇندا كەلۋشىلەر تاۋ سامالى, عاجاپ قىمىزى, اسىرەسە ەمگە داۋا ساۋمالدى ساۋىن ىرگەسىنەن كۇنىنە 6 رەت ءىشىپ ەم-دومنىڭ اسەرىن بىردەن بىلەدى. تاۋ تاسىنان ءورىلىپ تۇرعىزىلعان قوناقۇيدە تەلەديداردان تارتىپ بارلىق جاعداي جاسالعان. بۇكىل جارىق ارنايى كۇن ساۋلەسى اپپاراتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
ساۋىقتىرۋ ورنىنىڭ جەتەكشىسى بەكجان ساعىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇندا ەمدىك قاسيەتى ەرەكشە مونشا انە-مىنە سالىنىپ بىتەدى. تاۋ بوكتەرىنە ورلەپ اڭ اتامىز, سارقىراما وزەننەن بالىق اۋلايمىز دەگەندەرگە ءجون-جوسىعى دايىن. تىگىلگەن كيىز ۇيلەردە, ارنايى الاڭداردا سالت-داستۇرىمىزدەن حابار ەتەر شەتەلدەن كەلگەندەرگە كورسەتەتىندەي دارەجەدە تارتۋ-تارالعىلار ۇسىنىلادى. كيىز ءۇي قۇرىلىسىنان تارتىپ, ات ابزەلدەرى, بۇركىت باپتاۋ سياقتى ونەگەلى ىستەر قولعا الىنىپتى. اسىرەسە اۋدان كولەمىندە جاقسى وقىپ بىتىرگەن بالالارعا كيىز ءۇي قۇراۋ, ات ەرتتەۋ, بيە ساۋ, قۇرت-ىرىمشىك دايىنداۋ سياقتى تاربيەلىك ماندەگى ءىس-شارالاردىڭ ءوزى ءبىراز ەكەن.
استانادان تارتىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىراز جەرىنەن كەلىپ دەمالىپ قايتىپ جاتقان ازاماتتار بۇل ۇلگى بولارلىق قام-قارەكەتكە ءدان ريزا.
الىمبەردى شورمانوۆ,
زەينەتكەر
الماتى وبلىسى
...تالاپ ەتەدى
كۇيدiڭ قادiرiنە جەتە الماي ءجۇرمiز
وسىدان وتىز جىل بۇرىن سارىاعاشقا نىعمەت ەسiمدi ازامات كوشiپ كەلدi. وزبەكستاندا تۋىپ, سول جاقتا وتباسىلى بولعان نىعمەتتiڭ قازاقستانعا كوشۋiنە بiر كەزدەرi راديودان ەستiگەن قازاق كۇيلەرi اسەر ەتiپتi. «كەزiندە راديوقابىلداعىشتان قازاقتىڭ كۇيلەرiن جيi تىڭدايتىنمىن. كەيiن جاعدايعا بايلانىستى تاشكەنتتەن كوشۋ كەرەك بولدى. سول كەزدە قازاقتىڭ كەڭ پەيiلi مەن بايتاق دالاسىنا وسى قازاق كۇيلەرi تارتىپ اكەتتi», دەيدi نىعمەت وتكەنiن ەسكە الىپ.
مiنە, قازاق مۋزىكاسىنىڭ, ونىڭ iشiندە دومبىرامەن ورىندالاتىن كۇيلەردiڭ كۇدiرەتi! دومبىرا – ءوز الدىنا دارا تۇرعان ۇلى اسپاپ. جۇزدەگەن عاسىرلار بويى حالىقتىڭ جانىن, شەرiن, ارمانىن, قۋانىشىن, مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ كەلگەن قاسيەتتi اسپاپ. ايتپاعىم, مەملەكەتiمiز قازاقتىڭ دومبىراسىن مۇنان دا زور دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشiن ارنايى شارالار قابىلداۋى كەرەك سياقتى. بالالاردىڭ بويىنا جاستايىنان قازاقتىڭ رۋحىن سiڭiرۋ ءۇشiن مەكتەپتەردە كۇي ساباعىن ەنگiزۋ قاجەت. كۇي – ۇلتتى تاربيەلەيتiن, قازاق رۋحىمەن سۋسىنداتاتىن ەڭ توتە جول. تەلەراديولاردان دا قازاقتىڭ كۇيiن ناسيحاتتايتىن ارنايى باعدارلامالار اشىلسا يگى. بۇل دا ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتۋدىڭ بiر جولى ەمەس پە؟ كۇي, دومبىرا – قازاقتىڭ جانى. ال بiز قازiر شەتەلدiڭ اۋەنiنە ەلiكتەپ, ءوز جانىمىزدان, وزiمiزدەن بەزiپ ءجۇرمiز...
ەسمۇرات بيتەمIروۆ
تۇركىستان وبلىسى,
سارىاعاش قالاسى
...وكىنىش بىلدىرەدى
ايالاۋ مەن «ارقالاۋدى» شاتاستىرماڭدار!
وسى كۇنى قىز ۇزاتۋدا ۇزاتىلاتىن قىزدى كۇيەۋى كوتەرىپ اكەتسىن دەگەن ء«داستۇر» شىقتى. بۇل دا شەتەلگە ەلىكتەۋدەن تۋعان بولۋى كەرەك. ءتىپتى ۇزاتىلاتىن قىزدى اعاسى كوتەرىپ اكەلىپ جىگىتتىڭ قۇشاعىنا وڭگەرىپ بەرگەندى دە كورگەنبىز. بۇل دا ءدۇبارا ءداستۇردىڭ ءبىرى. جىگىت قالىڭدىعىن ايالاپ ءوتسىن دەگەن تىلەكتەن تۋعان-مىش.
اۋ, اينالايىن-اۋ, ايالاۋ باسقا, «ارقالاۋ» باسقا. ال تۇيەنىڭ جارتى ەتىندەي قالىڭدىعىن كوتەرەم دەپ كۇلكى بولعان كۇيەۋلەردى دە كوردىك.
ءبىرىنشى كۇننەن قولىڭا كوتەرىپ الساڭ, ەكىنشى كۇنى قالىڭدىعىڭ سەكىرىپ باسىڭا شىعادى. سوندا اتامىز قازاقتىڭ «قاتىندى باستان» دەگەنى قايدا قالدى؟ ويلانىڭدار, جىگىتتەر, ايالاۋ مەن «ارقالاۋدى» شاتاستىرماڭدار!
ەرجان ءتالىپ
