ادەبيەت • 23 تامىز، 2018

زاۋرە باتاەۆا: تاپسىرىس – ادەبيەتكە جاسالاتىن قيانات

971 رەت كورسەتىلدى

زاۋرە باتاەۆا – اۋدارماشى، جازۋشى جانە بلوگەر. اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (قازۇپۋ) مەن ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) تۇلەگى. «مەكتەپ»، «انتروپولوگ» پوۆەستەرى مەن قىسقا اڭگىمەلەرى جارىق كورگەن. قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن تىكەلەي اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. بۇگىندە بەلگيادا تۇراتىن قالامگەردىڭ اۋدارما ءىسى، جازۋشى مۇراتى تۋرالى اڭگىمەسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

زاۋرە باتاەۆا، سۋرەت جەكە مۇراعاتتان الىندى

– زاۋرە، ءسىز بىرنەشە جىل اقش جوعارى وقۋ ورىندارىندا «قازاق ءتىلى جانە مادەنيەتى» پانىنەن ءدارىس وقىدىڭىز. قازاق مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنداردىڭ دەنى كىمدەر؟

– اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بۇل پانگە ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرادا وقيتىندار جازىلاتىن. اسىرەسە تۇركىتانۋ، تاريح، انتروپولوگيا، فيلولوگيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى. قازاقستاننان بالا اسىراپ العان امەريكالىق اتا-انالار دا بالالارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءجيى حابارلاساتىن. شەتەلگە كەتكەن بالالار سانى از ەمەس، مەنىڭشە، بۇلاردىڭ كوبى پوتەنتسيالدى ءتىل ۇيرەنۋشىلەر.

– شەتەلدىكتەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن Colloquial Kazakh وقۋلىعىنىڭ اۆتورىسىز. بۇل قانداي دا ءبىر تاپسىرىسپەن جارىق كورگەن جوبا ما، الدە ءوزىڭىزدىڭ جەكە ىنتاڭىزبەن ىسكە اسقان دۇنيە مە؟

– ۇلىبريتانيانىڭ راۋتلەدج باسپاسى – ءار ءتۇرلى سالاداعى عىلىمي-اكادەميالىق ەڭبەكتەردى شىعاراتىن ءىرى باسپالاردىڭ ءبىرى. اعىلشىن تىلىندە قازاق تىلىنە ارنالعان وقۋ قۇرالدارى جوقتىڭ قاسى. ءارى باتىستىڭ لينگۆيستيكا سالاسىندا تۇركى تىلدەرى جايلى اقپارات ءالى دە از بولعاندىقتان، قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى جايلى انىقتامالىق قۇرال جازۋدى باسپاعا ءوزىم ۇسىندىم. ال باسپاداعىلار Colloquial سەرياسى ءۇشىن كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس ماشىقتارىن ءوز بەتىمەن ۇيرەنۋگە ارنالعان وقۋلىق جازىپ بەرۋىمدى سۇرادى.

– بۇل كوممەرتسيالىق مازمۇنى بار جوبا ما؟ بولعان كۇندە سۇرانىس قانداي؟

– سۇرانىس بار ەكەنىن جىل سايىن شوتىما كەلىپ تۇسەتىن ازداعان «رويالتي»، ياعني اۆتورعا تيەسىلى سوما مولشەرىنەن جانە باسپادان كەلەتىن «ەسەپتەن» كورىپ وتىرامىن. ازىرگە الىپ جاتقاندار بارشىلىق.

– قازاقشا ۇيرەنەتىندەر ونىڭ تۇرمىستىق قولدانىس جاعىن كوبىرەك زەرتتەي مە، الدە اكادەميالىق ماڭىزىنا نازار اۋدارا ما؟

– ءتىل ۇيرەنەتىن ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ماقساتى بولادى عوي. كەيبىرەۋلەر عىلىمي ەڭبەكتەردى وقۋ ءۇشىن ۇيرەنەدى، كەيبىرەۋلەر ادامدارمەن سويلەسۋ ءۇشىن ۇيرەنەدى.

– قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ گەرمان تىلدەرىندە تاربيەلەنگەن ادامعا قيىن با؟

– بايقاعانىم – ەشكىم كوپ قينالمايدى. الىپپەنى ۇيرەنىپ، وقي باستاعان سوڭ، ءارى قاراي جىلدام الىپ كەتەدى. بىراق امەريكالىقتاردىڭ جالپى ەڭبەكقورلىعىن دا اتاپ ايتۋ قاجەت. ولار الدىنا ماقسات قويسا، سوعان جەتۋگە تىرىساتىن حالىق قوي.

– قازاق ءتىلىن ءوز بەتىنشە ۇيرەنىپ، كەيىن قازاقستاندا قولدانىس اياسىنىڭ تارلىعىن ايتىپ شاعىمدانعاندار كەزدەستى مە؟

– مەنەن وقىعان ستۋدەنتتەردىڭ كوبى قازىر اكادەميكتەر، يا حالىقارالىق قارىم-قاتىناس، ديپلوماتيا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار. اندا-ساندا قازاق باسپالارىنا بەرگەن سۇحباتتارىنان وقىپ بىلگەنىم، ولار كوبىندە «قازاقتارعا قازاقشا سويلەسەڭ، ورىسشا جاۋاپ بەرەدى» دەپ شاعىمدانادى.

– ءسىز قازاق جازۋشىلارىن اعىلشىن تىلىنە تىكەلەي قازاق تىلىنەن اۋدارۋ ۇردىسىنە ات سالىسىپ ءجۇرسىز. جالپى اۋدارما سالاسىنا، اسىرەسە ادەبي اۋدارما سالاسىنا قالاي كەلدىڭىز؟

– اۋدارمامەن، سونىڭ ىشىندە ادەبي اۋدارمامەن وتە ەرتە اينالىسا باستادىم. بۇرىندارى ماتەريالداردى قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ قوس ءتىلدى اسپيرانتتارى ءۇشىن قالىپتى جۇمىس بولاتىن. اعىلشىن ءتىلىن دە اسپيرانت كەزىمدە وسى ماقساتپەن مەڭگەرە باستاعان ەدىم. مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىم، بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى، ادەبيەت تەورياسى بويىنشا بىرنەشە عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى – ۆەرا ساۆەلەۆا شەتەلدەن الدىرعان كىتاپتارىن قولىمىزعا بەرىپ، زەرتتەۋ جۇمىسىنا قاجەتتى دۇنيەلەردى جان-جاقتى ىزدەۋگە جۇيەلى تۇردە باۋلىپ وتىراتىن.

اعىلشىن ءتىلىن جاقسىراق مەڭگەرگەن سوڭ، شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ماتەريالداردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسىمەن اينالىستىم. اسىرەسە اۋىز ادەبيەتىن، ايتىس ماتىندەرىن، تەرمەلەردى جانە وسى تاقىرىپتاعى ماقالالاردى كوپ اۋداردىم. اعىلشىن ءتىلى ارقاشان قۇلاقتا جۇرگەندىكتەن، «جەڭىل ءتىل» دەگەن ءۇستىرت تۇسىنىك قالىپتاسقان. شىندىعىندا باسقا تىلدەردەن كوش العا كەتىپ قالعان ءتىل. بۇل تىلدە ويىڭدى دۇرىس جەتكىزۋ ءۇشىن جان-جاقتى حاباردار بولۋ تالاپ. ايتپەسە ايتقانىڭ قۇر ساندىراق بولىپ ەستىلۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان العاشقى شىعارمانى قولعا العانشا قايدا، نەشە جىل ۋاقىت كەتتى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا تاعى ءبىر ءتىلدى قولعا الۋ قاجەتتىلىگى پايدا بولدى. فرانتسۋز ءتىلىنىڭ وزىندىك قيىندىقتارى جەتكىلىكتى، بىراق ءبىر ءتىلدى مەڭگەرگەن ادام ءتىل ۇيرەنۋ ستراتەگياسىن قالىپتاستىرىپ الادى. مەنىڭ ءادىسىم – وقىپ ۇيرەنە سالا، ادەبي شىعارمالارعا باس قويۋ.

ادەبيەتتى باسقا تىلدە وقىپ، ادەبي ۇردىستەردى سول تىلدەردە قاداعالاپ وتىرۋ ولاردىڭ قانداي شىعارمالاردى ۇناتاتىنىن ساراپتاپ، كىتاپ ساتۋ نارىعىندا قانداي تەندەنتسيالار باسىم، اۋدارىلعان ادەبيەتپەن قانداي باسپالار اينالىساتىنى جايلى اقپارات الىپ، جالپى ادەبيەت نارىعىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى، مۇحتار اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ الەمگە قاجەتتى دارەجەدە ۇسىنىلماعانىن تۇسىنگەن ساتتەن باستاپ، «كوكسەرەك» جانە «قاراش-قاراش وقيعاسى» اڭگىمەلەرىن اعىلشىن تىلىنە تىكەلەي قازاق تىلىنەن اۋدارىپ، ادەبي باسپالارعا ۇسىنعىم كەلگەن. بىراق بۇل تۋىندىلاردى بىلتىر قازاق پەن كلۋبى بريتان اۋدارماشىسى سايمون گەيگانعا ورىس تىلىنەن اۋدارتتى. اۋدارمانى وقىدىم، جامان ەمەس، بىراق وكىنىشتى! نەگە دەسەڭىز، مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمانى ورىس تىلىندە ەمەس، قازاق تىلىندە جازدى عوي. ونى ورىس تىلىنەن اۋدارتۋ – ۇلكەن قاتەلىك دەپ ەسەپتەيمىن.

ماعان كەڭەس زامانىنىڭ قالامگەرلەرىنەن گورى، تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە پايدا بولعان جاڭا جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن اۋدارعان قىزىق. سول سەبەپتى العاش قولعا العان جۇمىسىم ءوز زامانداستارىمنىڭ شىعارمالارى بولعان ەدى. دەگەنمەن، 2013 جىلدان باستاپ امەريكالىق اۋدارماشىلارمەن بىرلەسە اۋدارىلعان شىعارمالار جەكە باسپالاردان اقىرىنداپ جارىق كورە باستادى. ءبىزدىڭ بۋىن، ياعني 90-جىلدارداعى قالامگەرلەرگە وڭاي بولمادى. ولارعا كۇشتى يدەولوگيا قالىپتاستىرعان فورماتتى بۇزىپ، بىرتەكتى كەيىپكەر، بىرتەكتى ستيلدەن ارىلىپ، ينتەللەكتۋالدىق، پالساپالىق ويلارىن وقىرمانعا جەتكىزۋدى ءوز بەتىمەن ۇيرەنۋىنە تۋرا كەلدى. سوندىقتان قاتەلىكتەر دە از بولمادى. ونىڭ ۇستىنە، ءبىزدىڭ بۋىننىڭ كوبى ورىس-كەڭەس مادەنيەتىنىڭ ىقپالىندا كەتتى. ەگەر ولار ءوز تىلىنە، ءوز مادەنيەتىنە بەرىك بولعاندا، قازاق ءتىلدى ادەبيەتتىڭ جاعدايى باسقاشا بولار ما ەدى.

– اۋدارما جۇمىسىنىڭ تۇپنۇسقادان دا مىقتى بولىپ شىعاتىن كەزدەرى بولا ما؟ ونداي دۇنيە اۋدارما ىسىندە كاسىپكە قيانات پا، الدە جەتىستىك پە؟

– بۇل قىزىقتى سۇراق. مىسالى، گيۋستاۆ فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىم» رومانى الەمنىڭ  ادەبي تۋىندىلارىنىڭ  اراسىنداعى ۇزدىك شىعارمالاردىڭ ءبىرى دەسەك، ونى باسقا تىلگە اۋدارۋ – اۋدارماشى ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك، ال اۋدارما ءساتتى شىقسا  –  ۇلكەن جەتىستىك. بۇل تۇرعىدا قازاق قالامگەرلەرىن وزگە تىلگە اۋدارۋدا ءبىراز ماسەلەلەر بار. بىرىنشىدەن، بۇرىن ايتىلعان پىكىرىمدى قايتالايىن – قازاقستاندا شىعارمانى وڭدەۋ جۇمىسى دۇرىس قويىلماعان. بىزدە كوررەكتور جۇمىسىن رەداكتور جۇمىسىمەن شاتاستىرادى. باتىس باسپالارى مەن باسپاگەرلەرى ءار شىعارمانى جاريالاماس بۇرىن اۆتورمەن بىرلەسە مۇقيات وڭدەيدى. ارتىق-كەمىن تۇگەندەپ الماي، شىعارما وقىرمانعا ۇسىنىلمايدى. بۇل ۇلكەن جۇمىستى قالامگەر جالعىز ءوزى اتقارا المايدى. سوندىقتان باتىس باسپاگەرلەرى ارنايى رەداكتور (editor) كومەگىنە جۇگىنەدى. ولاردىڭ ەڭبەگى وتە جوعارى باعالانادى.

بىزدە باسپاگەر جۇمىسىنىڭ ءوزى توقىراپ تۇر، سوندىقتان بۇل جايلى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى كۇلكىلى. ۇكىمەت تاپسىرىسىمەن جاريالانعان ەڭبەكتەردى جەتىستىك دەپ ساناۋ قاتەلىك. ياعني، اۆتوردىڭ شىعارمالارى وعان تابىس اكەلمەسە، وندا شىعارماشىلىق جايلى ءسوز قوزعاۋ مۇلدەم ارتىق. تاپسىرىس سياقتى دۇنيەلەر، جالپى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىن جاپپاي قاداعالاۋ – ادەبيەتكە جاسالىپ وتىرعان ناعىز قيانات. بۇنداي جاعدايدا ءتىل دە، ادەبيەت تە دامىمايدى عوي.

– قازاقستانداعى اۋدارما ادەبيەتتەرىمەن قانشالىقتى تانىسسىز؟ كوركەمدىك تۇتاستىعى مەن بايانداۋ فورمالارى جونىندە قانداي وي ايتاسىز؟

– قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقان كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ءجيى قاراپ وتىرامىن. ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. «اۋدارىلدى» دەگەن اتى عانا بار، ونىمەن قويماي كىم كورىنگەن اۋدارىپ جاتىر. «مادەني مۇرا» جوباسىمەن اۋدارىلعان شىعارمالاردىڭ كەمشىلىكتەرى جايلى تالاي ايتىلسا دا ەسكەرىلمەيتىن سىڭايلى. كەيىنگى اۋدارمالاردىڭ ساپاسى تىپتەن تومەندەپ كەتكەن. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. كادزۋو يسيگۋرو نوبەل سىيلىعىن العاندا، ونىڭ The Remains of the Day (وستاتوك دنيا) رومانى اينالاسى ەكى ايدا قازاقشاعا «اۋدارىلىپ» شىعا كەلدى. 260 بەتتەن تۇراتىن، ءتىلى كۇردەلى شىعارمانى ەكى ايدا اۋدارۋ مۇمكىن بە؟

ادەبيەتتى اۋدارۋ جۇمىسىمەن مەملەكەتتى ۇيىمدار ەمەس، كىتاپتى ساتقىسى كەلەتىن تاۋەلسىز باسپاگەرلەر نەمەسە پەن كلۋب سياقتى تاۋەلسىز ۇيىمدار اينالىسۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن، اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن بۋىن ءوسىپ-ونسە دە، الەم كلاسسيكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن ورىس تىلىنەن اۋدارىپ ءجۇرمىز. ورىس تىلىنە باعىنىشتىلىق، باسىبايلىقتان قۇتىلۋ قاجەت-اق.  

– قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋداعى اۋدارمانىڭ رولىنە جەكە توقتالعان دۇرىس شىعار. جالپى قازاقستانداعى تەرمينولوگيالىق شەشىمدەر ءسىزدى شاتاستىرماي ما؟

– بۇل – ۇلكەن ماسەلە. جالپى قازاق ءتىلىن زەرتتەۋ سالاسى ارتتا قالىپ قويدى. بىرنەشە پانمەن ساباقتاسىپ جاتقان فيلولوگيا عىلىمى ءار ەلدىڭ ساۋاتتىلىعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازىر جازىلىپ جاتقان ەڭبەكتەردى قاجەت كەزىندە الدىرىپ تۇرامىن. بىراق كوڭىلىم تولمايدى، سەبەبى قازاق فيلولوگياسىنىڭ قاي سالاسىندا بولسىن جۇيەسىزدىك پەن شالاعايلىق باسىم. تەرميندەردى اۋدارۋعا كەلسەك، ەڭ ۇلكەن قاتەلىك – تەرميندەر كونتەكستەن تىس اۋدارىلادى. اسىرەسە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى تەرميندەردى اۋدارۋ جۇمىسى كونتەكستەن تىس ورىندالۋدا، ياعني، بۇل سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءتىل ماماندارى مەن تەرمينولوگيالىق كوميتەت اراسىندا مۇلدەم بايلانىس جوق. ەكىنشىدەن، ءالى كۇنگە دەيىن ورىس تىلىنە جۇگىنۋ، ورىس تىلىنە باس ۇرۋ ادەتى قالار ەمەس. XXI عاسىردا وتىرىپ، قازاق ءتىلىنىڭ ماماندارى ءالى كۇنگە دەيىن «ورىس تىلىندەگى تەرميندەر – حالىقارالىق تەرميندەر» دەگەن قاتە ۇعىمدى ۇستانادى. بۇنىڭ ءوزى قازاق فيلولوگياسىنىڭ سوۆەت يدەولوگياسىنىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي جۇرگەندىگىنىڭ ناعىز كورىنىسى.

– بىزدە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قىسقا مەرزىم ىشىندە اۋدارمانى ءبىتىرىپ بەرۋ كەرەك. بۇعان كوزقاراسىڭىز قانداي؟ اۋدارما ءىسىن ۋاقىتپەن شەكتەۋگە بولا ما؟

– بيىل ماعان «100 كىتاپ» جوباسىنا قاتىسۋعا ۇسىنىس ءتۇستى. 800 بەتتەن تۇراتىن ادەبيەت تەورياسى جايلى وقۋلىقتى ءۇش ايدا اۋدارىپ بەر دەگەن تالاپ قويىلدى. ۇسىنىلعان قالاماقىنى، ياعني ايانىشتى باعاسىن ايتپاي-اق قويايىق، بىراق 800 بەتتى ەشبىر دەنى دۇرىس اۋدارماشى ءۇش ايدا اۋدارا المايدى. قانشاما قاتىسقىم كەلسە دە، باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدىم.

ەگەر مەنىڭ ۇنىمە قۇلاق اساتىن ادام بولسا، «100 كىتاپ» جوباسىنا جانە ادەبي شىعارمالارعا قاتىستى «تەندەر ءليميتى» قۇبىلىسىن دەرەۋ توقتاتۋ قاجەت. بۇل اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنا، ءتىل ساپاسىنا، قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىنە – بارىنەن بۇرىن ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن نۇقسان كەلتىرەتىن جاۋاپسىزدىق!

ادەبي جانە اكادەميالىق اۋدارمالار – تەحنيكالىق اۋدارما سياقتى مەحانيكالىق جۇمىس ەمەس، بۇل شىعارماشىلىق جۇمىس. ادەبي نە عىلىمي تۋىندىنى 2-3 ايدا اۋدارىپ بەر دەپ تالاپ قوياتىن ادامدار ادەبيەت، ونەر جانە عىلىم ماسەلەلەرىنەن  مۇلدەم حابارى جوق ادامدار. ولارعا بۇنداي جاۋاپتى جوبانى تاپسىرۋدىڭ ءوزى بالانىڭ قولىنا قارۋ بەرگەنمەن بىردەي قاۋىپتى نارسە.

– ەۋروپالىق اۋدارما جۇيەسىمەن تانىسا وتىرايىق. ولاردا كوركەم شىعارمالاردى اۋدارۋ جۇيەسى قالاي رەتتەلەدى؟

– 2010 جىلى جوعارىدا اتالعان «بوۆاري حانىم» رومانى فرانتسۋز تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە قايتا اۋدارىلدى. ۇلىبريتانيانىڭ Penguin باسپاسى اۋدارما جۇمىسىن امەريكانىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ليديا دەۆيسكە تاپسىردى. گيۋستاۆ فلوبەر 4،5 جىل جازعان 300 بەتتىك روماندى قالامگەر باس كوتەرمەي جۇمىس ىستەگەندە ءۇش جىل اۋدارىپتى (2010 جىلى 28 قاراشا «گارديان» گازەتىنەن جارىق كورگەن  ماقالادان). وسى اۋدارماسى ءۇشىن ليديا دەۆيس بىرنەشە ادەبي سىيلىققا يە بولدى. بۇل مىسال – ادەبي اۋدارمانىڭ وتە كۇردەلى شىعارماشىلىق ءۇردىس ەكەنىن جانە باتىستا ادەبي اۋدارماعا دەگەن، اۋدارماشىعا دەگەن كوزقاراس مۇلدەم باسقا ەكەنىن كورسەتەدى.

– سىن-پىكىردەن قورىتىندى شىعارۋ مەن قابىلداۋدا قازاقستاندىق جانە ەۋروپالىق اۆتورلاردا ايىرماشىلىق بار ما؟ ولتىرە سىنالعان ەۋروپالىق دراماتۋرگتىڭ الدە جازۋشىنىڭ كوڭىل-كۇيىن سۋرەتتەپ بەرىڭىزشى.

– اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلىندە جاس ماماندارعا ارنالعان ادەبي سىن جازۋ جايلى نۇسقاۋلىقتار مەن وقۋلىقتار كوپ. سولاردىڭ اۆتورلارى جاس قالامگەرلەرگە «ماداق ىزدەگەن جازۋشى جايلى ەشقاشان جازباڭىز، شىعارماسى جايلى پىكىر ىزدەگەن جازۋشى جايلى جازىڭىز»، دەپ كەڭەس بەرەدى. ادەبي سىن – اۆتوردىڭ كۇل-تالقانىن شىعارۋ نەمەسە جەر-كوككە سىيعىزباۋ ماقتاۋ ەمەس قوي، كەرىسىنشە، قانداي دا شىعارمانى تەوريالىق تۇرعىدان نە باسقالاي تالداپ، كوركەمدىك، ادىستەمەلىك ەرەكشەلىكتەرىمەن قوسا كەمشىلىكتەرىن دە انىقتاپ، شىعارماعا ءتيىستى باعاسىن بەرۋ ارقىلى، بىرىنشىدەن، اۆتورعا، ەكىنشىدەن وقىرمانعا كومەكتەسۋ. سىني ماقالا جازۋدىڭ ءوزى – ونەر. سىن جازۋ ءۇشىن الدىمەن جان-جاقتى ازىرلىك قاجەت.

ەكىنشىدەن، ادەبيەت جانە ونەر تۋىندىلارىنا قاتىستى پىكىر نە رەتسەنزيا جازعاندا ادەپ (ەتيكەت) دەگەن دۇنيەنى ەسكەرۋ قاجەت. ياعني، سىن ەشقاشان تۇلعانىڭ جەكە باسىنا تيىسپەيدى، سىنشى شىعارمانى عانا تالداۋى قاجەت. ال قازاق تىلىندەگى سىني ماقالالارعا ادەتتە قانداي دا اۆتورعا شابۋىل جاساۋ ءۇشىن، نە بىرەۋدى ماقتاۋ ءۇشىن الدەكىمدەردىڭ تاراپىنان تاپسىرما بەرىلەدى. بۇلاردى سىني ماقالا دەپ اتاۋعا بولمايدى. ولاردىڭ شىنايى اتاۋى «پاسكۆيل» جانە «اقىلى جارناما».

قازاقستاندا ورىس تىلىندەگى ادەبي سىن وتە جوعارى دەڭگەيدە. امال قانشا، ۆيكتور باديكوۆ، ۆەرا ساۆەلەۆا سىندى مامانداردىڭ ماقالالارى ەشقاشان قازاق تىلىنە اۋدارىلمايدى، سوندىقتان ولاردىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيتىن ادەبيەتشىلەرىمىز بار.

– قازىرگى قازاقستاندىق جازۋشىلاردان كىمدەردى جوعارى باعالايسىز؟

– قازىر حالىقارالىق ادەبي ديسكۋرستا ورىس تىلىندە جازىپ جۇرگەن قالامگەرلەردى ورىس ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىنە جاتقىزۋ تەندەنتسياسى باسىم. ولاردىڭ كوبى ورىس ادەبيەتى داستۇرىندە جانە ورىس-كەڭەس قۇندىلىقتارىنا قيسايا جازاتىنى دا راس. كەيىپكەرلەرى دە ءبىر تيپتەس بولىپ كەلەدى. كوبىندە كەڭەس ادامىنا ءتان قاسيەتتەردى دارىپتەيدى. ماعان ونداي قالامگەرلەردىڭ قاتارىنا جاتپايتىن زيرا ناۋرىزباەۆانىڭ، ءۇمىت تاجىكەننىڭ شىعارمالارى ۇنايدى. زيرا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن قازاقي قاسيەتتەردى قازىرگى قوعامداعى دەندەپ تۇرعان رۋحاني داعدارىس، ءوز تەگىنەن الشاقتاۋ، باسقا مادەنيەتكە باس ۇرۋ، وزىنەن ءوزى جەرۋ ماسەلەلەرىمەن ءتيىمدى ساباقتاستىرا بىلەتىن، اۋديتورياسىنا اسەر ەتە الاتىن، ناعىز ينتەللەكتۋال قالامگەر. ءۇمىت تاجىكەننىڭ شىعىس پەن باتىستى توعىستىرۋ ءادىسى ەرەكشە.

قازاق ءتىلدى قالامگەرلەر اراسىندا جاس بۋىننىڭ شىعارماشىلىعىن مۇقيات قاراپ وتىرامىن. قوماقتى وي ايتۋعا تالپىنىپ جۇرگەن اياگۇل مانتايدان ءۇمىت كۇتەمىن. بۇل قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىندا ءبارىمىزدى مەزى قىلعان يدەولوگيالىق سارىن جوق، كەرىسىنشە، ادامگەرشىلىك، ادالدىق، جاناشىرلىق سياقتى قاسيەتتەردى دارىپتەۋ باسىم. بەيبىت سارىبايدىڭ دا كەيبىر شىعارمالارى ۇنايدى. ايتپاقشى، وسى اتالعان اۆتورلاردىڭ كەي شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ، باتىس باسپالارىنا جىبەرۋ جۇمىسىمەن بيىل اينالىسا باستادىق. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – «ۆانيتي»، ياعني، اقىلى باسپادان ەمەس، اۋدارىلعان شىعارمالاردى جاريالايتىن ادەبي جۋرنالداردان شىعارۋ.

– قازاق شىعارمالارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلماعاندىقتان الەمدىك بۋكەر، نوبەل سىيلىقتارىنان قۇر قالىپ ءجۇر دەگەن پىكىر قانشالىقتى نەگىزدى؟

– حالىقارالىق بۋكەر سىيلىعىن العان يسمايل كادارە (البانيا-فرانتسيا)، فيليپ روت (اقش)، ەليس مونرو (كانادا)، ليديا دەۆيس (اقش)، لاسلو كراسناحوركاي (ۆەنگريا) سياقتى قالامگەرلەر ادەبيەتكە جاڭالىق اكەلگەن، ونداعان الەم تىلدەرىنە اۋدارىلىپ جۇرگەن جاھاندىق دەڭگەيدەگى قالامگەرلەر. ياعني، قازاق جازۋشىلارىنىڭ بۇل اڭعالداۋ ءۇمىتى نەگىزسىزدەۋ دەر ەدىم. ونداي قالامگەرلەر شىعۋ ءۇشىن الدىمەن جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن ءسوز بوستاندىعى كەرەك. ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. بالكىم، الەم وقىرماندارىنا دەر كەزىندە ۇسىنىلعاندا، مۇحتار اۋەزوۆ حالىقارالىق ادەبي  سىيلىقتاردىڭ بىرىنە يە بولار ما ەدى. ول كىسى ەرەكشە دارىن يەسى عانا ەمەس، اسقان ەڭبەكقور جازۋشى ەدى.

– الەمدىك وقىرمانعا قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى جانە باۋىرمالدىق قاسيەتىن تانىستىرۋدا قاي جازۋشىلار اۋدارىلۋى ءتيىس دەپ بىلەسىز؟

– مەنىڭشە، جازۋشىنىڭ ماقساتى قانداي ۇلتتى وزگەگە تانىتۋ نەمەسە جارنامالاۋ بولماۋى ءتيىس. دوستوەۆسكي مەن تولستوي ءالى كۇنگە دەيىن الەم تابىنىپ وتىرعان شىعارمالارىن ورىستاردى دۇنيەگە تانىتۋ ءۇشىن جازدى ما؟ نەمەسە اۋەزوۆ «قاراش-قاراش وقيعاسىن»، «قورعانسىزدىڭ كۇنىن» ۇلتتى تانىتۋ ءۇشىن جازدى ما؟ جازۋشى دەگەنىمىز ءسوزدى قۇرال ەتىپ، قانداي دا ويدى جەتكىزە بىلەتىن ونەر يەسى، ودان بۇرىن كاسىپ يەسى. ونىڭ باستاپقى ماقساتى – قالامىمەن تابىس تابۋ. ياعني، اعىلشىن ءتىلدى اۋديتورياعا شىعۋ دەگەن – اۆتور ءۇشىن ەڭ الدىمەن تابىس كوزى بولۋى ءتيىس. ەگەر ءوز ەلىندە شىعارماشىلىعىمەن تابىس تابۋعا جاعداي جاسالماسا، وندا كەز كەلگەن قالامگەر باسقا اۋديتوريا ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى.

– ادەبيەت سالاسىنداعى جاس تولقىنعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

– جازۋشىلىقتى كاسىپ ەتكىسى كەلەتىن جاس قالامگەرلەرگە كىتاپتى كوپ وقۋدان جالىقپاساڭىز، جازۋ ءۇردىسى، تولاسسىز ىزدەنۋ ءۇردىسى وزىڭىزگە ۇناسا عانا جانە ءوزىڭىز بىلەتىن دۇنيە جايلى عانا جازىڭىز دەگەن كەڭەس بەرەر ەدىم. جاس بۋىن جازۋشىنىڭ رومانتيكالىق بەينەسىنە قىزىقپاي، قالامگەرلىككە كوپ ەڭبەكتەنۋدى، اسقان بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىن كادىمگى ماماندىق رەتىندە قاراسا، سوندا ءتول ادەبيەتىمىزدە جاساندىلىق ازايىپ، شىنايى تۋىندىلار سانى ارتار ما ەدى. 

– اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت!

سۇحباتتاسقان ايا ءومىرتاي،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

«نورۆەگ ورمانى» نەگە جازىلدى؟

ادەبيەت • بۇگىن، 22:30

ولكەتانۋشى

قازاقستان • بۇگىن، 22:21

كەبەنەك

تاريح • بۇگىن، 22:19

تۇركيا تىم ۇزاپ كەتتى

سپورت • بۇگىن، 22:12

ساۋكەلە

ونەر • بۇگىن، 21:57

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۇقساس جاڭالىقتار