ورالدا باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن «جايىق پرەسس» اتتى مەدياحولدينگ بار. وسى مەكەمە جانىنان 1912 جىلى قۇرىلعان ء«باسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعى» سوڭعى جىلدارى گازەت باستاۋىندا تۇرعان «ۇران», «حابار-يزۆەستيا», «قازاق دۇرىستىعى-كيرگيزسكايا پراۆدا», «دۇرىستىق جولى» سەكىلدى باسىلىمداردىڭ تاريحىن زەرتتەپ, جەكە-جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارعان بولاتىن.
«قازاقستان» گازەتىنىڭ تىگىندىسى ەلىمىزدە ساقتالماعان ەدى. گازەتتىڭ تۇپنۇسقاسىمەن تانىسىپ, كوشىرمەسىن الۋ ءۇشىن ورالدىق زەرتتەۋشىلەر ماسكەۋ قالاسىنا باردى. وسى ساپار بارىسىندا عۇمار قاراشتىڭ نەمەرەسى, ماسكەۋدە تۇراتىن عالىم ءناديا بۇرحانقىزى قاراشەۆامەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول جولى اقىننىڭ نەمەرەسى ءوزى ءومىر بويى جيناعان ماتەريالدى زەرتتەۋشى جانتاس ءنابيوللا ۇلىنا اماناتتاپ تاپسىرعان بولاتىن. عۇمار قاراشتىڭ بارىنشا تولىق جيناعىن دايىنداۋ يدەياسى وسىلاي تۋدى.
ءناديا بۇرحانقىزىنىڭ قولىندا ساقتالعان بۇل ماتەريالداردى زەرتتەۋشى-عالىمدار مۇستافا ىسماعۇلوۆ پەن گۇلجاۋ سۇلتانعاليەۆا تاپسىرعان ەكەن. بارلىعى 17 پاپكاعا جيناقتالعان مول قازىنانىڭ ىشىندە عۇمار قاراشتىڭ تۇپنۇسقا كىتاپتارى, كىتاپتارىنىڭ فوتوكوشىرمەلەرى, اقىننىڭ باسپا بەتىن كورگەن بارلىق كىتاپتارىنىڭ كيريلل ارپىندە تەرىلگەن ءماتىنى, ءارتۇرلى باسىلىمداردا جاريالانعان جانە ەل ىشىنەن جازىپ الىنعان شىعارمالارى, عۇمار زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى, عۇمارتانۋشى عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ بۇرىن ەش جەرگە جاريالانباعان كىتابىنىڭ قولجازباسى ت.ب. كوپتەگەن ماتەريالدار بار.
سونىمەن بىرگە اقىننىڭ 1994 جىلى «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كورگەن «زامانا» جيناعى عۇمار قاراش تۋرالى كوپ جىلدان كەيىن تۇڭعىش قولعا الىنعان تۇڭعىش تولىمدى ەڭبەك رەتىندە ەرەكشە نازاردا بولدى. عالىم قابيبوللا سىديىقوۆتىڭ «اعارتۋشى, ويشىل, قايراتكەر اقىن» اتتى العىسوزى عۇمار قاراشتىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنا بارىنشا شولۋ جاسالعان, باسپا بەتىن كورگەن تۇڭعىش شىعارما بولاتىن.
اقىننىڭ پوەزيالىق شىعارمالارى جيناقتالعان العاشقى توم عۇمار قاراش قۇراستىرعان «شايىر» جانە «كوكسىلدەر» جيناعىنان باستالعان. ويتكەنى بۇل ەكى كىتاپ 1910 جىلى جارىق كورگەننەن بەرى قايتا باسىلعان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە عۇماردىڭ باسپاگەرلىك شىعارماشىلىعى, ياعني ءوز شىعارمالارىن كىتاپ ەتىپ شىعارا باستاۋى وسى ەكى جيناقتان باستالعان. ءارى حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن بولەك, بۇل جيناقتاردا عۇمار قاراشتىڭ ءوز تۋىندىلارى دا ەنگەن بولاتىن.
زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆ بۇل جيناقتاردى «عۇمار قاراشەۆ پەن شاڭگەرەي بوكەەۆ ەكەۋى قۇراستىرىپ جاريالاعان» دەپ كورسەتەدى. بۇل اقىلعا قونىمدى. ءتىپتى بۇل جىرلاردى جيناقتاپ, دايىنداپ, باسپاعا ۇسىنعان – عۇماردىڭ ءوزى بولعان كۇندە دە, جيناقتىڭ باسپا شىعىنىن شاڭگەرەي كوتەرگەن سىڭايلى. ەكى جيناقتا دا شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ سۋرەتى باسىلۋى دا وسىعان مەڭزەيدى.
ايتا كەتەيىك, «شايىر» مەن «كوكسىلدەر» – تەك ەسكى جىرلار جيناعى ەمەس. عۇمار قاراش «شايىردىڭ» العىسوزىندە: «بار جىرلاردان جيناستىرىپ ەسكى, جاڭا جىرلار, بىرەن-ساران قىسقاشا بيلىك اڭگىمەلەردى جازدىم» دەپ ەسكەرتكەن. «شايىردىڭ» ىشىندە «سۇلتان شاھانگەرەي سەيىتگەرەي ۇعلى بوكەەۆتىڭ جىرلارى» ارنايى ءبولىم بولىپ بەرىلسە, «قازاقتىڭ وسى كۇندەگى جايىنا قاراي ايتىلعان» تاقىرىبىمەن «اي, اللا-اي, بۇ قازاققا نە حال بولدى؟!» دەپ باستالعان جىر توپتاماسى – قۇراستىرۋشىنىڭ ءوز شىعارمالارى. «شاكىرتتەردىڭ جيىنىندا ايتىلعان ءبىر ءسوز» جانە «جەتپىس جاسىنداعى ءبىر قارت جاستاردىڭ ساۋىق ماجىلىسىنە تۇرا كەلىپ «ال, قايىرلى, قۇتتى بولسىن جيىندارىڭ...» دەپ ايتقان ولەڭدەرىنىڭ تاريحى عۇماردىڭ شاكىرتى احمەدي ەسقاليەۆتىڭ جازبالارىندا دا قالعان.
قۇراستىرۋشىلار «شايىر» مەن «كوكسىلدەر» جيناعىنىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەسىن الماتى قالاسىنداعى «عىلىمي كىتاپحانا» اقپاراتتىق-تالدامالىق ورتالىعىنىڭ قورىنان الىپ, ماسكەۋلىك ۇلگىلەرمەن سالىستىرا دايىنداعان. بۇل ىستە «عىلىم ورداسى» رمك ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا سيرەك كىتاپتار, قولجازبالار جانە ۇلتتىق ادەبيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى گۇلشات ابيكوۆا قولعابىس ەتىپ, عۇمار قاراشتىڭ مەرزىمدى باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارىن دا تابۋعا كومەكتەسىپتى.
«شايىر» مەن «كوكسىلدەر» جيناعىنداعى كونە سوزدەردى ءتۇسىندىرىپ, كەيبىر جەرگىلىكتى قولدانىستاعى سوزدەر مەن ۇعىمداردىڭ, جەر-سۋ اتاۋلارى جانە كىسى ەسىمدەرىن ناقتىلاۋدا «بوكەي ورداسى» تاريحي-مۋزەي كەشەنىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح ماگيسترى گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا مەن شىعىستانۋشى, تاريح ماگيسترى سايپۋللا موللاقاناعات ۇلىنىڭ كومەگى كوپ بولعان. بۇل ماماندار اتالعان قوس جيناقتى تۇپنۇسقادان قايتادان قاراپ شىعىپ, گۇلمارۋ ساميعوللاقىزى عۇمار قاراشتىڭ وسكەن ورتاسى – بوكەيلىككە ءتان جەر-سۋ اتاۋلارىن, كىسى ەسىمدەرىن تۇزەتىپ, تۇسىنۋگە كومەكتەسسە, سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى «كوكسىلدەر» جيناعىندا كەزدەسەتىن كونەرگەن سوزدەرگە, ءدىني ۇعىمدارعا تۇسىندىرمە جازعان.
عۇمار قاراشتىڭ كوزى تىرىسىندە جەكە-جەكە جيناق بولىپ جارىق كورگەن «قارلىعاش», «بالا تۇلپار», «تۋمىش», «اعا تۇلپار», «تۇرىمتاي» جىر جيناقتارى, «ويعا كەلگەن پىكىرلەرىم», «ورنەك», «بادەل قاجى» اتتى فيلوسوفيالىق وي-تولعامدارى جوعارىدا ايتىلعان «زامانا» جيناعىندا جارىق كورگەن ەدى. ورالدىق زەرتتەۋشىلەر اتالعان كىتاپتاردىڭ تۇپنۇسقاسىنا قايتا كوز سالىپ, ءتارجىمادا كەتكەن كەيبىر كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە تىرىسقان. ماسەلەن, «زامانا» جيناعىنىڭ 141-بەتىندەگى «...العى سۇندەت, گيمنازيست ۇستاعان تۋ بار قولىندا» دەگەن جولداعى «العى سۇندەت» – «ىلعي س(ت)ۋدەنت, گيمنازيست» بولىپ تۇزەتىلدى. تۇپنۇسقادا «ىلعي سۋدەنت» دەپ جازىلعان, سويلەمنىڭ ماعىناسى, «گيمنازيست» سوزىمەن قاتار كەلۋى سوڭعى نۇسقانىڭ قونىمدىراق ەكەنىن كورسەتەدى.
عۇماردىڭ 1918 جىلى ءۇپى (ۋفا) قالاسىنان شىققان «تۇرىمتاي» جيناعىنىڭ سوڭعى بەتىندە: «قىرعي» اتتى ع.قاراشەۆتىڭ جاڭا جىر كىتابى, توپىراقتان تىس بولساق, وسى جازدا باسىلىپ تارايدى. ەلدەگى ادرەسى: ساۆينكا سەلوسى. سامار گۋبەرنياسى, جاڭا وزەن ۋەزى, ا.اكشۋرينگە, ع.قاراشەۆكە تاپسىرىلسىن – دەگەن جارناما بەرىلگەن ەدى. بىراق زەرتتەۋشىلەر بۇل جيناق باسىلماي قالعانىن ايتادى. جيناق تولىق كۇيىندە بىزگە جەتكەن جوق. بىراق عۇمار مۇراسىن جيناقتاۋشى گۇلجاۋ سۇلتانعاليەۆا ماتەريالدارى اراسىنان «قىرعي» جيناعىنا كىرگەن بىرنەشە شىعارما تابىلدى. «عۇمار قاراشەۆتىڭ ءباسپاسوز بەتىنە شىقپاعان «قىرعي» دەگەن شىعارماسىن قولجازباسىنان بىرەۋدەن-بىرەۋ كوشىرىپ جازىپ الىپ 1918-1920 جىلداردا وقىپ ءجۇرىستى. مەن دە وقىدىم. سودان ەسىمدە قالعان كەيبىر قىسقا ۇزىندىلەرىن تومەندە جازدىم. كولەمدىلەۋ تاقىرىپتاردىڭ مازمۇنى تۇگەل تاقىرىپتارىن دا ۇمىتىپپىن...» دەپ جازادى ەستەلىكتى جەتكىزۋشى يمانباي جۇماعاليەۆ. اقىننىڭ نەمەرەسى ءناديا قاراشەۆانىڭ قولىندا ساقتالعان گۇلجاۋ سۇلتانعاليەۆا جيناقتاعان ماتەريالدار وسى ءۇش تومدىقتا تولىق پايدالانىلىپ, وقىرمانعا ۇسىنىلدى.
عۇمار قاراش – مەرزىمدى باسىلىمداردا دا وتە ءجيى جاريالانعان قالامگەر. ونىڭ ولەڭدەرى, پالساپالىق وي-پىكىرلەرى جانە ماقالالارى سول كەزدەگى «شۋرا», «ايقاپ», «مۇعالىم» جۋرنالدارىنا, «فىكىر», «قازاقستان», «قازاق», «ۇران», «دۇرىستىق جولى» ت.ب. گازەتتەرگە باسىلىپ تۇرعان. «جايىق پرەسس» جشس ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە شىققان «قازاقستان» (1911-1913), «ۇران» (1917-1918), «حابار-يزۆەستيا» (1918), «قازاق دۇرىستىعى-كيرگيزسكايا پراۆدا» (1919), «دۇرىستىق جولى» (1919) گازەتتەرى مەن «پەداگوگيكا» (1919) جۋرنالىن جەكە-جەكە زەرتتەپ, ارقايسىسىن كىتاپ ەتىپ شىعارعان كەزدە عۇمار قاراشتىڭ قالامىنان تۋعان ءبىراز ماقالا مەن ادەبي شىعارمالار قولعا ءتيدى. ولاردىڭ ءبىرازى عۇمار قالامىنان شىققاندىعى كۇمانسىز. ال ءۇش تومدىقتا بەرىلگەن كەيبىر ماقالالاردىڭ اۆتورلىعىندا كۇمان تۋعىزاتىن جاعدايلار بولۋى دا مۇمكىن ەكەندىگىن جيناقتى قۇراستىرۋشىلار ەسكەرتىپ ءوتىپتى. جوعارىدا اتالعان گازەتتەردى اراب جازۋىنان قازىرگى الىپبيگە قوتارۋدا جەرگىلىكتى ماماندار گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا, مۇراتبەك جاحاتوۆ, ەرسايىن مەرگەنباەۆ ەڭبەك ەتكەن.
عۇماردىڭ مەرزىمدى باسىلىمدارعا شىققان ماقالالارىن تۇگەندەۋ كەزىندە بەلگىلى عالىم, ءباسپاسوز زەرتتەۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سماعۇلوۆانىڭ ەرەكشە كومەگى بولعان ەكەن. ول وسى جيناققا عۇمار قاراشتىڭ «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان بىرقاتار ماقالاسىن قازىرگى الىپبيگە اۋدارىپ قوسقان.
جيناقتى قۇراستىرۋشىلار ەل ىشىندە ساقتالعان كونە قولجازبالارمەن دە جۇمىس ىستەگەن. ماسەلەن, عۇمار قاراشتىڭ سوڭىندا قالعان ادەبي مۇرانى ساقتاۋدا ونىڭ ەڭ تالانتتى, اقىن شاكىرتى احمادي ەسقاليەۆتىڭ ورنى ەرەكشە بولعان. الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا دا ا.ەسقاليەۆ قالدىرعان عۇمار شىعارمالارى جەتەرلىك. ودان بولەك, ءاحماديدىڭ كەنجە ۇلى, ورال قالاسىندا تۇراتىن بولات ەسقاليەۆتىڭ قولىندا اكەسىنەن قالعان بىرنەشە داپتەر ساقتالعان ەكەن. وسى جەردەن عۇمار قاراش تۋرالى ەستەلىكتەر, بىرنەشە شىعارما تابىلىپ, اراب جازۋىنان قازىرگى الىپبيگە كوشىرىلىپ, وسى جيناقتا وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلعان.
سونىمەن بىرگە ەل ىشىندەگى كوپتەگەن كونە اڭگىمەلەر مەن ولەڭ-جىردى حاتقا ءتۇسىرىپ كەتكەن ءايىپ بەكتاسوۆتىڭ (1903-1985) قولجازبالارىنىڭ اراسىنان عۇماردىڭ ون شاقتى شىعارماسى تابىلعان. ونىڭ بىرقاتارى بۇرىن-سوڭدى جاريالانىپ جۇرسە, كەيبىرى باسپا بەتىن كورمەگەن. ونىڭ ىشىنەن «عۇمار قاراش ۇلىنىڭ ءسوزى», «عۇمار قاراش ۇلىنىڭ 1918-1919 جىلدار الاساپىران كەزدەردە ەل توناۋشىلىقتى كورىپ ايتقانى», «تارازى تۋرالى ايتقانى», «ىزباسارعا ايتقانى», ت.ب. التى شىعارماسى جيناققا قوسىلدى.
عۇمار قاراش شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءۇش تومدىق جيناقتىڭ ءۇشىنشى تومى تۇگەلدەي اقىن, اعارتۋشى, ويشىل, قوعام قايراتكەرى بولعان تۇلعانىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن ەڭبەكتەرگە ارنالعان. مۇنىڭ ىشىندە زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆ پەن گۇلجاۋ سۇلتانعاليەۆا ەڭبەكتەرىنىڭ قۇندىلىعى – بۇرىن باسپا بەتىن كورمەگەندىگىندە.
وسى كىتاپتى قولىنا الاتىن ويلى وقىرمانعا ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر ماسەلە – بۇل جيناقتى قۇراستىرۋشىلار كاسىبي عالىم, ادەبيەتتانۋشى مامان, تاريحشى عالىم ەمەس. بۇل ىسكە جۇرەك قالاۋىمەن عانا كىرىسكەن, اقىن نەمەرەسىنىڭ اماناتىنا بولا اۋىر جۇكتى ارقالاعان ازاماتتار ەدى. ولاردىڭ ىشىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى دا بار.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
