ءسوز بەن ءىستىڭ قابىسپاعانى قالاي؟

مىڭ بولعىر مىرجاقىپ اتامىزدىڭ: “ويان, قازاق!” دەگەنىنە دە عاسىر اينالىپ بارادى. بىراق, سوعان سەلت ەتكەن قازاق كەي جەرلەردە قاداۋ-قاداۋ, ال كوپشىلىگى ءالى ۇيقىلى-وياۋ. سول سامارقاۋلىعىمىزدى پايدالانعان كەيبىر پىسىقايلار ۇلتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ويلاعانسىپ, جەكە باسىنىڭ شارۋاسىن تۇگەندەپ ءجۇر. شىندىعى كەرەك, قازىر “قازاعىم!” دەپ قاقىلداعانداردان قورقاتىن بولدىق. وندايلار جەزقازعان ايماعىندا دا بارشىلىق. كەيىنگى ءبىر-ەكى جىلدىڭ وزىندە ء“تىلىم!” دەپ تەبىرەنىپ, “ەلىم!” دەپ ەڭىرەگەندە جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەگىن ەلجىرەتەتىن ەكى ازامات وزدەرى باسقارىپ وتىرعان مەكەمەلەردىڭ قارجى-قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالىپ, اقىرى تايىپ تۇردى. ەندى, مىنە, “قازاقمىس” كور­پوراتسياسىنىڭ قاسىنان قۇرىلعان “قازاق ءتىلى” قوعامىنان “قىلشىق” شىعىپ, قايران قالدىرىپ وتىر. وسىندايدا “قازاق ءتىلىنىڭ جىر­تىسىن كىم جىرتىپ ءجۇر” دەپ قايران قالادى ەكەنسىڭ. بۇدان ءبىر جىل بۇرىن “قازاق­مىس” كورپوراتسياسىنىڭ قاسىنداعى “قازاق ءتىلى كوميتەتى” قوعامدىق ءبىر­لەستىگى تۋرالى جەرگىلىكتى گازەتتەر جاپاتارماعاي جازدى. ءبىرى “بىتىرگەن تۇگى جوق” دەپ داتتاسا, ەكىنشىسى ارا­شا ءتۇسىپ اقتادى. سول قوعامدىق ءبىر­لەستىكتىڭ بار-جوعىن بىلمەي, باسىن قاتىرعاندار دا بولدى. اقىرى اق-قاراسى اشىلماي قالدى. تۇپكىلىكتى تورەلىك ايتاتىندار تا­بىل­مادى. ونداي ويدان ءبىز دە اۋلاق­پىز. تەك قولعا تۇسكەن ءبىر قۇجاتقا قاتىستى قولعا قالام الدىق. “قازاقمىس” كورپورتسياسىنىڭ قاسىنداعى “قازاق ءتىلى كوميتەتى” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى قويشىبەك توقتامىسوۆ قاريا — بىرنەشە كىتاپشانىڭ اۆتورى. سو­لار­دىڭ باسىن بىرىكتىرىپ “ونەر” باس­پاسىنان شىعارعان “دالا داۋسى” تاعى بار. اشىعىن ايتساق, جازعاندارى ءوزىن دارىپتەگەن ماقا­لالار مەن ولەڭگە ءۇش قايناسا سور­پا­سى قوسىلمايتىن دۇنيەلەر. بيلىكتىڭ بيشىگىن ۇستاعانداردىڭ بەينەسى تاعى بار. ماسەلەن, مىناۋ دا ولەڭ بە: ۋا ۇلى ءتىل! ۇلتىڭا نە دەيسىڭ — ءوزىڭ ءبىل, مەن, سەنى قورلاپ, ءوزىن قازاقپىن دەيتىندەردەن قورقام. وسى كىتاپتاعى “قازاقشا سويلە­مەيتىن قازاقتى زاڭ بولسا اتار ەدىم, ريزا بوپ وزىمە, شالقيىپ ۇيىمدە جاتار ەدىم” دەگەن قىسقا قايى­رىمدى وقىعاندا انا تىلىنە الاڭدا­عان اقساقالدىڭ بۇل سوزىنە قايران قالاسىڭ... تاياۋدا قولىمىزعا ءبىر قۇجات ءتۇستى. ول — “قازاقمىس” كورپورا­تسياسى ىشكى باقىلاۋ دەپارتا­مەنتى­نىڭ جەزقازعان وندىرىستىك الاڭى بويىنشا باسقارماسى “قازاق ءتىلى كوميتەتى” قوعامدىق بىرلەستى­گىنىڭ 2005-2008 جىلدارداعى قارجىلىق-شارۋاشىلىق قىزمەتىنە جۇرگىزگەن ءىشىنارا دەرەكتى تەكسەرۋىنىڭ اكتىسى. وقىپ, تانىستىق. جەمقورلىقتىڭ جاعىمسىز ءيىسى مۇڭكىپ تۇر ەكەن. ەندى اكتىدەن ۇزىندىلەر كەلتىرەيىك: “قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جارعى­سىنا “قازاقمىس” كورپورا­تسياسى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز ءبىر جاقتى, تەك توراعا ق.توقتامىسوۆ قول قويعان. كوميتەت تىركەلگەن ساتتەن, دالىرەك ايتقاندا 2002 جىلعى 10 جەلتوقساننان باستاپ جەكە مۇلكى, “تسەنتركرەديت” بانكىندە ەسەپ-شوتى, اتى-ءجونى جازىلعان ءمورى مەن بلانكىلەرى بار زاڭدى تۇلعا سانالادى. “قازاقمىس” كورپوراتسياسى قاسىنداعى “قازاق ءتىلى كوميتەتى” قب قىزمەتىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى: قازاق جانە باسقا تىلدەردىڭ ەركىن دامۋىنا ىقپال ەتۋ, باسقا حالىق­تارعا قازاق حالقىنىڭ تۇرمىستىق داستۇرلەرىن تانىستىرۋ, عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدار شىعارۋ, قوعام اياسىندا لينگۆيستيكالىق ءبىلىم بەرەتىن ء“تىل ءبىلىمى” حالىق ۋنيۆەر­سيتەتىن ۇيىمداستىرۋ... كوميتەتتىڭ ەسەپ-شوتىنان الىنعان قولداعى قارجىنى كاسسير ب.ج.مولداباەۆا ۇيىندە ساقتايدى... ج.ك جايلاۋباەۆتىڭ “عالىم” دۇكەنىنەن 20 000 تەڭگەگە ساتىپ الىنعان كەڭسە سەيفى ءوز ماقساتىندا پايدالانىلماعان... 2005 جىلعى كاسسالىق كىتاپ, كىرىس جانە شىعىس كاسسالىق وردەرلەرىن تىركەۋ جۋر­نالى, كاسسالىق ەسەپ-قيساپ تەكسەرۋگە بەرىلمەدى... 2003 جىلى 3 قاڭتاردا جۇ­مىسقا قابىلدانعان كاسسير ب.ج.مول­­داباەۆامەن قولداعى ما­تەريالدىق يگىلىكتەردىڭ ساقتالۋىنا تولىق ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى كەلىسىم-شارت جاسالماعان... كاسسالىق ەسەپ توقسانىنا ءبىر رەت جاسالادى. تەكسەرىلگەن كەزەڭدەگى بارلىق كاسسالىق ەسەپتەرگە كاسسير مەن باس ەسەپشى قول قويماعان... كىرىس جانە شىعىس كاسسالىق قۇجاتتارى 2006 جىلى جۋرنالعا تىركەلمەگەن, 2007 جىلى 25 ماۋسىمدا باستالىپ, 2008 جىلى 25 قازاندا اياقتالعان. تەك­سەرىلگەن كەزەڭدە وردەرلەردى نومىرلەۋ رەتى دۇرىس ساقتالماعان, نەمەسە تازا نومىرلەنبەگەن. 2006 جىلعى شىعىس كاسسالىق وردەرلەردىڭ باسىم بولىگىندە قوعامدىق بىرلەس­تىكتىڭ كاسساسىنان بەرىلگەن كۇنى كورسەتىلمەگەن. بارلىق شىعىس كاسسالىق وردەرلەرىندە اقشانى العان ادامنىڭ جەكەباس كۋالىگىنىڭ مالىمەتتەرى جوق. 2006-2008 جىلدارداعى شىعىس كاسسالىق وردەرلەرىنە كاسسادان قارجى بوساتۋعا رۇقسات بەرۋگە باس ەسەپشى قول قويماعان. كىرىس كاسسالىق وردەرلەرىندە دە باس ەسەپشىنىڭ قولى جوق. جالاقى مەن سىيلىقتار باس ەسەپشى قول قويماعان تولەم ۆەدو­موستارى ارقىلى بەرىلگەن, كەيبىرەۋ­لەرىندە اقشانىڭ بەرىلگەن كۇنى كورسەتىلمەگەن... ج.ي.مولداباەۆا 2004 جىلعى 3 قاڭتاردان بەرى بىرلەستىكتىڭ باس ەسەپشىسى بولىپ ىستەگەنىمەن, تەكسەرىس جۇرگىزىلگەن بارلىق كەزەڭدە (2005 جىلدان 2008 جىلعى قازانعا دەيىن) تولەم تاپسىرىستارىنا كاسسير ب.ج.مولداباەۆا قول قويعان... 2005 جىلى بىرلەستىكتىڭ بانك­تەگى ەسەپ-شوتىنان قىزمەت­كەرلەردىڭ ەڭبەك اقىسى ءۇشىن — 538 000 تەڭگە, “باسقا شىعىندارعا” دەپ 1 222 000 تەڭگە قولما-قول قاراجات الىنعان. 2005 جىلعى كاسسالىق كىتاپ, كىرىس جانە شىعىس كاسسالىق وردەرلەرىن ءتىر­كەۋ جۋرنالى جوق بولعاندىقتان, جوعارىداعى قارجىنىڭ قايدا, قالاي جۇمسالعانىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. قاراجاتتىڭ قالاي, قايدا جۇمسالعانىن دايەكتەيتىن قۇجات­تار قولدا بولماعان جاعدايدا, ونى كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق زيانعا جاتقىزىپ, 1 760 000 تەڭگە كىنالى ادامداردىڭ ەسەبىنەن ورنىنا سالىنۋعا ءتيىس. 2006 جىلدان 2008 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن “تسەنتركرەديت” بانكىندەگى ەسەپ-شوتتان قولما-قول 3 899 000 تەڭگە الىنعان. مۇنىڭ 3 356 223 تەڭگەسى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا, 231 997 تەڭگەسى ءىس­ساپارلار (بۇيرىق شىعارىلماي-اق) شىعىندارىن وتەۋگە, 7 835 تەڭگەسى كەڭسە زاتتارىن الۋعا جۇمسالعان. قالعان 302 945 تەڭگە كاسسادا جوق بول­­عاندىقتان, قايتارىلۋعا جاتا­دى. “قازاق ءتىلى كوميتەتى” قب توراعاسى ق.توقتامىسوۆ پاتەرىندەگى تەلەفوننان سويلەسكەنى ءۇشىن “كاسپيسكي” بانكى ارقىلى “قازاق­تەلەكوم” اق-نا 5010 تەڭگە تولەنگەنى انىقتالدى. بۇل 5010 تەڭگە قايتارىلۋعا جاتادى... مەم.№م927سع “ۆاز-21070” جەڭىل اۆتوكولىگى 2006 جىلى 1 قاراشادا بىرلەستىكتىڭ بالانسىنان الىنىپ, ق.توقتامىسوۆتىڭ جەكە­مەنشىگىنە كوشكەن... سوعان قاراماس­تان, 2007 جىلعى 11 مامىردان 21 ماۋسىمعا دەيىن جەكە مەنشىك اۆتوكولىككە 31 000 تەڭگەنىڭ جانار-جاعارمايى الىنعان... 2006 جىلدان 2008 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىنە دەيىن بىرلەستىك قىزمەت­كەرلەرىنە جالاقىنىڭ سىرتىندا كۇنتىزبەلىك مەرەكەلەردە (جەڭىس كۇنى, 8 ناۋرىز, ناۋرىز, رەسپۋبليكا كۇنى, تاۋەلسىزدىك كۇنى, كونستيتۋتسيا كۇنى, مەملەكەتتىك ءتىل كۇنى) 607 451 تەڭگە سىيلىق بەرىلگەن. بىراق, سىيلىق بەرۋ جونىندە بىردە-ءبىر بۇيرىق جوق. 2008 جىلى قىركۇيەكتە قوعام­دىق بىرلەستىكتىڭ قىزمەت­­كەرلەرىنە جالاقى ەكى ەسە جوعارى مولشەردە تولەنگەن. ول جونىندە دە بۇيرىق شىعارىلماعان. ءسويتىپ, 2006 جىلدان 2008 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن جالاقى قورىنان 577 623 تەڭگە ارتىق جۇمسالعان... “قازاق ءتىلى كوميتەتى” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ 2005-2008 جىلدارداعى قارجىلىق-شارۋاشى­لىق قىزمەتىنە جۇرگىزگەن ءىشىنارا دەرەكتى تەكسەرۋدە انىقتالعانى: 1. قوعامدىق بىرلەستىككە كەل­تىرىل­گەن 1 760 000 تەڭگە ماتە­ريال­دىق زيان كىنالى ادامداردىڭ ەسەبى­نەن قايتارىلۋعا جاتادى. 2. زاڭسىز قولدى بولعان 302 945 تەڭگە قايتارىلۋعا ءتيىس. 3. جانار-جاعارمايعا زاڭسىز تولەنگەن 31 000 تەڭگە قايتارى­لۋعا ءتيىس. 4. تەلەفون بايلانىسى قىز­مەتىنە زاڭسىز تولەنگەن 5 010 تەڭگە قايتارىلۋعا ءتيىس”. ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىن­دا “قويشىبەك قاريا كور­پورا­تسيانىڭ قاسىنان “قازاق ءتىلى” قوعا­مىن ۇيىمداستىرعالى ءجۇر ەكەن” دەگەندى ەستىگەندە “كوپتى كور­گەن قاريا عوي, قازاقتىڭ كەنجەلەپ قالعان ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ شىداپ جاتا الماعان شىعار, شىنا­يى جانى اشيتىن ادام” دەپ قۋان­عان­بىز. ارتىنشا “مىستى ءوڭىر” گازەتىنەن كورپوراتسيانىڭ قاسىنان “قازاق ءتىلى” قوعامى قۇرى­لىپ, وعان قويشىبەك توقتامىس ۇلى توراعا بول­عانى تۋرالى قىسقا حابار وقىدىق. بۇگىندە قوعامدى قۇرۋعا قاتىستى قۇرىلتاي جينالىسى وتكەنىنە كۇمانمەن قاراي باستادىق. كەرەك قۇ­جات­تاردى كەڭسەدە وتىرىپ-اق تۋرالاپ الىپ, ءتيىستى جەرىنە تىركەتىپ العانداي كورىنەدى. ويتكەنى, قوعام­نىڭ جوعارى ورگانى بولىپ تابىلا­تىن جالپى جينالىس وتكىزۋ, قوعام­نىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن باس­تاۋىش ۇيىمدارمەن بايلانىس ورنا­تۋ, قارجى جاعىن قاداعالايتىن تەك­سەرۋ كوميسسياسى­نىڭ ەسەبىن تىڭ­داۋ, تاعى باسقا تولعاقتى ماسە­لە­لەرگە باي­لانىستى جۇرگىزىلەتىن تولىپ جات­قان جۇمىستار اتقارىل­مادى. ءتىل جانا­شىرلارىمەن بىردە-ءبىر جينالىس وتكىزىلمەدى, ءتور­اعانىڭ نە ىستەپ, نە قويىپ ءجۇر­گەنى­نەن قوعام مۇشەلەرى بەيحابار قالدى. ء“تىلىم!” دەپ تەبىرەنگەن, “قازا­عىم!” دەگەن اقساقال انا ءتىلىنىڭ “كوسەگەسىن كوگەرتۋدى” ەستەن شىعا­رىپ العان سياقتى. ونىڭ ورنىنا اكەلى-بالالى ادامداردى, بالكىم ءوزىنىڭ سەنىمدى تانىستارى نەمەسە تۋىسقانى شىعار, باس ەسەپشى جانە كاسسير قىلىپ جۇمىسقا قابىلداپ, قوعامدىق بىرلەستىكتى تۋعان ءتىلدى تۇعىرىنا قوندىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانۋدىڭ ورنىنا, ونى كۇنكورىستىڭ كوزىنە اينالدىرعان. كەنشىلەر, بايىتۋشىلار مەن مەتال­لۋرگتەر, كورپوراتسيانىڭ قۇرامىن­داعى باسقا دا كاسىپورىن­داردا ەڭبەك ەتەتىندەر بالا-شاعا­سىنىڭ اۋىزى­نان جىرىپ تولەگەن جارنادان جينال­عان قارجىنى تالان-تاراجعا سالۋعا قالاي ءداتى باردى ەكەن؟ ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قوعامدىق ۇيىم­مەن قوسا قويشەكەڭ “قازاق ءتىلىن دامىتۋ قورىن” دا اشىپ الىپتى... ەلىمىز ەگەمەندىك الدى, تاۋەل­سىزدىكتىڭ تۋىن جەلبىرەتتىك. بىراق, كوپ­شىلىكتىڭ كوزىنە ءتىلدىڭ تاعدىرىن ويلاعانداي بولىپ كورىنىپ, اينالا بەرىپ جەڭ ۇشىنان جالعاساتىندار جۇرگەندە, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرىنا قونۋى قيىن. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردەن كەيىن ق.توقتامى­سوۆتىڭ تىرلىگىن ءتىلدىڭ تاعدىرى تول­عاندىرعان تۇلعانىڭ ءىسى دەپ باعا­لاۋ­عا بولا ما؟ تورەلىكتى “پاتشا كوڭىل” وقىرماننىڭ ۇلەسىنە قالدىر­دىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15-ءشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ءتىل ماسەلەسىنە دە توقتالدى. مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ودان ءارى دامىتۋدى ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ الەۋەتىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن بولاشاققا ار­نال­عان ناقتى مىندەتتەردىڭ قاتارى­نا جاتقىزعان پرەزيدەنت: ء“بىزدىڭ قوعام, ينتەلليگەنتسيا مەملەكەتتىڭ قازاق ءتىلىن دامىتۋعا كوڭىل بولمەۋى ءجونىن­دەگى ۇساق, ىزالى جانە پوپۋ­ليس­تىك پىكىرلەردەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس...اسىرەسە, ەگەر ولار ارتىندا ناقتىلى ءىسى جوق, بارلىق جاۋاپ­كەرشىلىك تەك مەملەكەتكە عانا جۇك­تەلە سالعان, انشەيىن بوس سوزدەر بول­سا ودان بەتەر ورىنسىز” دەپ قاداپ ايتتى. وسىدان “قازاعىم!” دەۋدەن جالىقپايتىن, بىراق ءسوزى مەن ءىسى قابىسپايتىندار قورى­تىندى شى­عار­سا ءجون بولار ەدى. قابىل ومىرتاەۆ, وڭتۇستىك جەزقازعان  كەنىشىنىڭ بريگاديرى, ءۇشىنشى دارەجەلى “كەنشى داڭقى” بەلگىسىنىڭ يەگەرى, ءارىپجان سالقىمبەكوۆ, جەزقازعان بايىتۋ فابريكاسىنىڭ بيۋرو باستىعى, قۇرمەتتى بايىتۋشى, لەنين وردەنىنىڭ يەگەرى, شامحان راحمەتوۆ, جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ قىزمەتكەرى, الىبەك ءابدىراش, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى  سىيلىعىنىڭ يەگەرى. جەزقازعان. اگرارلىق سالانىڭ اۋقىمدى مىندەتتەرى قازاقستان ۇلتتىق اگروونەركاسىپتىك پالاتاسىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا وكىلى ءساميت دالداباەۆپەن اڭگىمە – وزىڭىزگە ءمالىم, ەلباسى ءوز جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا, ونىڭ ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا, اۋىلدى وركەندەتۋ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ءوز ويىڭىزدى بايان ەتسەڭىز؟ – ەلباسىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ءور­لەۋگە نەگىزدەلگەن جولداۋىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ونىڭ نەگىزگى باعىتتارى بەلگىلەندى. ەڭ باس­تى­سى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ءونىمدى­لىگىنىڭ تومەن­دىگىن اتاپ كورسەتىپ, ونى 2014 جىل­عا قاراي كەمىندە ەكى ەسەگە ارتتىرۋ, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سو­نى­مەن قاتار بۇل سالادا ەكسپورتتىق باعدار­لا­مانى ىسكە اسىرۋ جونىندە ناقتى تۇجىرىم­داما جاسالدى. بۇل تاپسىرمالار اگروونەر­كاسىپ كەشەنىنە كۇردەلى دە جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەيدى. جەر باستى بايلىعىمىز ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. استىق, ءداندى داقىلدار ونگەن جەردە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا مۇقتاجى شەشىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ەت, ءسۇت ونىمدەرىنە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا بولاتىنىنا ءسوز جوق. رەس­پۋبليكامىزدىڭ ايماقتىق, تابيعي-كليمات­تىق ەرەكشەلىكتەرى كوكونىس, كارتوپ, جەمىس-جيدەك, باقشا, كۇرىش, قىزىلشا, ماقتا, باسقا دا داقىلداردى مولىنان وندىرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. كەشەگى ۋاقىتتا قىزىلوردانىڭ قاۋى­نى كەڭەس وداعىنىڭ 29 وبلىسىنا تاراي­تىن. قاۋىن دايىنداۋ ۇلكەن ناۋقانمەن جۇرەتىن, تەمىر جول جۇيەسىنىڭ ۆاگونى جەتپەي جاتاتىن, ەلدىڭ تابىسىنىڭ ۇلكەن ءبىر كوزى ەدى. مىنە, وسى جاعدايلاردىڭ ءوزى ەلدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ونىڭ بىرقا­تا­رىن سىرتقا شىعارۋعا دا بولا­تىنىن كورسەتەدى. وكىنىشكە وراي, رەسپۋبليكادا اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ وراسان زور مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا ولاردى ىسىراپسىز, قالدىقسىز پايداعا اسىرۋ, ۇقساتۋ, ياعني وڭدەۋ ونەركاسىبى دامىماي كەلەدى. دەمەك, قانشاما قوسىمشا تاعامدىق, ونەركاسىپتىك ونىمدەر قوسىلماي, قانشا جۇمىس ورنى اشىلماي, قانشاما تابىس كوزى تۇسپەي جاتىر. جولداۋدا كورسەتىلگەندەي, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋمەن قاتار اگرارلىق ونەركاسىپتى جولعا قويۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى قولعا الۋ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن جاڭا كوزقاراسقا كوشۋ تالابى كوڭىل قۋانتادى. الايدا, قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى مەن جەكە كاسىپكەرلەرىنە سالا ءوندىرىسىن دامى­تۋعا قاجەت سانالاتىن اينالىم رەسۋرستارىن, ياعني اينالىم قورىن تولىقتىرۋ ءۇشىن نەسيە قارجى الۋ ماسەلەلەرى ۇلكەن قيىندىقتارعا تىرەلەدى. “اگرارلىق نەسيەلەۋ كورپوراتسياسى” جانە “ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپورا­تسياسى” اكتسيونەرلىك قوعامدارى ارقىلى بولىنەتىن نەسيەلىك قارجى رەسۋرستارى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە تىكەلەي جەتپەيدى. ويتكەنى, ول نەسيە قارجىلاردىڭ 2-ءشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى تالاپ ەتىلەدى. ال, كەپىل­دىككە قوياتىن دۇنيە-مۇلكىڭىز بولماسا, وندا نەسيە بەرىلمەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەرگە كەپىلدىك دۇنيە تابۋ كۇرمەۋى قيىن ماسەلە. بانكتەر جەرىڭدى, اۋىلداعى ءۇيىڭدى كەپىلدىككە المايدى, تەحنيكا ەسكى. بىزدەگى قارجى ينستيتۋتتارى جۇيەسىنىڭ ەرەجەلەرى مەن ينسترۋكتسيالارىنىڭ كەدەرگىسى مەن توسقاۋىلدارىن ايتىپ جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىن. ولار, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعىلار ءۇشىن ءتىپتى ۇكىمەت تاراپىنان بولىنەتىن قارجى كوزدەرىن دە پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاسا­مايدى, قايتا قيىنداتا تۇسەدى. اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسە­لەلەرىنىڭ “قازاگروقارجى” اق, “اگرونەسيە كورپوراتسياسى” اق ارقىلى شەشىلۋى دە وڭاي ەمەس. “اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى” اكتسيونەرلىك قوعامى نەسيەلەۋ ۇيىمدارىنىڭ, اۋىلدىق نەسيە سەرىكتەستىك­تەرىنىڭ جارعىلىق قورلارى تىم از, جەتىمسىز بولىپ كەلەدى, ورتاشا جوبالاردى دا قار­جىلاندىرا المايدى. سوندىقتان دا اۋىلدىق نەسيە سەرىكتەستىكتەرىنىڭ قارجىلىق قورلارىن ۇلعايتىپ, مارتەبەلەرىن كوتەرىپ, اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەندەرىن قارجىلاندىراتىن ورتا­لىق­تار قۇرۋ ءجون بولار ەدى. سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكا مەن وڭدەۋ جابدىقتارىن الۋدا دا ەلەۋلى قيىندىقتار بار. ولاردىڭ تالاپتارى بويىنشا تاپسىرىس بەرۋشىلەر الا­تىن تەحنيكالارى نەمەسە وڭدەۋ جابدىقتارى قۇنىنىڭ 15 پايىزىن الدىن الا تولەۋلەرى قاجەت جانە ليزينگكە بەرۋ مەرزىمى 5 جىلعا دەيىن عانا. مىنە, وسى العاشقى تولەم پايى­زىن بارىنشا تومەندەتىپ, ليزينگكە بەرۋ ۋاقىتىن ۇزارتۋ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وڭدىرۋشىلەرىنە ۇلكەن قولداۋ بولار ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن قار­جىلاندىرۋعا ولاردىڭ وزدەرىنىڭ شاشى­راڭ­قىلىعى, ياعني اگروونەركاسىپ كەشەندەرىنىڭ ۇساق­تالىپ كەتۋى بارىنشا كەرى اسەر ەتۋدە. بۇل رەتتە سوڭعى ۋاقىتتا ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى قولداپ وتىرعان اۋىل­دىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتسيالارىن قۇرۋعا, ولاردىڭ قىزمەتىن ىرىلەندىرىپ زاڭداستىرۋعا ءمان بەرۋ قاجەت. ءتىپتى, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارمەن بايلانىستىرۋ كەرەك سياقتى. ال ەندى وسىنشاما كوپتەگەن اۋىرتپا­لىقتارمەن ءوندىرىلىپ جاتقان ءونىمدى, ناقتىراق ايتساق, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاعدايىندا كۇرىشتى ءتيىمدى نارىقتىق باعامەن مەزگىلىندە وتكىزۋ, ساتۋ ماسەلەسى دە شارۋاعا وڭايعا تۇسپەيدى. – رەسپۋبليكادا جارمالىق ازىق-ت ۇلىك سانالاتىن باعالى كۇرىش داقىلىنىڭ 80 پاي­ىزدان استامى قىزىلوردا جەرىندە وندىرىلەتىن بولعاننان كەيىن وسى سالاعا قاتىستى بىرقاتار جاعداياتتاردى ايتا كەتسەڭىز؟ – دۇرىس ايتاسىز. سىر ايماعىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نەگىزگى كاسىبى دە, سىرتقا شىعاراتىن ءونىمى دە وسى كۇرىش ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى. ەلىمىز ءۇشىن 2009 جىل استىق وندىرۋدە ايتارلىقتاي جاقسى جىل بولدى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا كۇرىش ەگىسىنىڭ دە كولەمى ۇلعايىپ, ونىمدىلىگى ارتتى. رەسپۋبليكادا 86 مىڭ گەكتار كۇرىش ەگىلىپ 35 تسەنتنەردەن ءونىم الىنعان بولسا, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسىندا 71,5 مىڭ گەكتار كولەمنەن 36,5 تسەنتنەردەن تازا ءونىم جينالدى. الايدا, جالپى استىق جونىندە اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي كورسەتكىش بولدى دەگە­نىمىزبەن, كۇرىش جونىندە ولاي دەي قويۋ ورىن­دى بولماس ەدى. ويتكەنى, كۇرىش داقىلىنىڭ بەرەرى مول, ونى وسىرۋگە, وندىرۋگە دەگەن مەم­لە­كەتتىك تالاپ پەن كوزقاراس قانشالىقتى جوعا­رىلاپ جاتسا, ودان سونشالىقتى ناتيجە كۇتۋگە بولادى. ايتالىق, رەسەيدە كۇرىشتىك جەردى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرۋ ارقىلى كولەمىن ارتتىرۋ, ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن كوتە­رۋ, جاڭا, ءونىمدى تۇقىمدار وندىرۋگە دەگەن جان-جاقتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقا­سىن­دا سوڭعى 5-6 جىلدا بۇل داقىلدى ءوندىرۋ ءۇش ەسەگە جۋىق وسكەن, ايماقتار بويىنشا 2009 جىلى گەكتار ونىمدىلىگى 65-70 تسەنتنەرگە جەت­كەن. جاپونيادا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تالاپ­تارىنا ساي ەلدەگى شارۋالاردان بارلىق كۇ­رىش­تى رەنتابەلدى باعامەن كەلىسىم-شارت ار­قى­لى قابىلداپ, تۇتىنۋشىلارعا ودان تومەن باعامەن ساتادى ەكەن. بىزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ قاجەتىن تو­لىق قامتاماسىز ەتەرلىكتەي كۇرىش بولا قوي­ماعانىمەن ازدى-كوپتى ونگەن ءونىم مەزگىلىندە وتپەيدى, اۋىلداعى اعايىندار ۋاقىتىلى ەڭ­بەك­اقى المايدى, نەسيەلەر دەر كەزىندە وتەل­مەيدى, كەلەر جىلعى تىرشىلىكتىڭ قامى جاسال­مايدى, باسقا دا قاجەتتىلىكتەر اتقارىلمايدى, مۇقتاجدىقتار الىنبايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل تۇرعىدا بولىساتىن ەشكىم جوق دەۋگە بولادى. كەيىنگى جىلى مەملەكەت تاراپىنان كۇرىش وندىرۋگە ازداعان سۋبسيديا, وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان كۇرىش تۇقىمىن جا­ڭارتۋعا قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانى بول­ماسا, اينالايىن كۇرىششى اعايىندار وزىمەن-ءوزى. بۇرىنعىداي جىلدارى كۇرىش جيناۋ كەزىندە ازداپ تا بولسا مەملەكەتتىك قورعا دەپ كۇرىش ساتىپ الۋ دا قازىر توقتاپ قالدى. كۇرىش ءوندىرىسىن دامىتۋدا مەملەكەتتىك دارەجەدە ەسكەرىلەتىن ماسەلەنىڭ ەڭ باستىسى سول – وبلىستا 1990 جىلدارى بولعان 290 مىڭ گەكتار ينجەنەرلىك جۇيەدەگى كۇرىشتىك جەردىڭ اينالىمنان شىعىپ قالعان 40 پايىزىن قالپىنا كەلتىرۋ بولماق. ەلباسى ساياساتى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشى­لىعى سالاسىن, اگروونەركاسىپتى دامىتۋ ارقىلى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بەينەسى مەن كۇش-قۋاتىن وركەندەتۋدە ءتيىستى مەملەكەتتىك باسقارۋ, جوسپارلاۋ, قارجىلىق قۇرىلىمدارمەن قاتار جەرگىلىكتى ءماسلي­حاتتار, قوعامدىق ۇيىمدار بەلسەندى ءۇن قوسىپ قىزمەت اتقارۋعا, جاناشىرلىق, قامقورلىق تانىتۋعا ءتيىستى. – ايتقانداي, ەلىمىزدە وسىنداي قوعامدىق ۇيىمداردىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس-اۋ ءبى­رەگەيى دەڭگەيىندە 2009 جىلدىڭ سوڭعى ۋاقى­تىندا “قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اگروونەركا­سىپتىك پالاتاسى” زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ, ومىرگە كەلدى. وسى قاۋىمداستىقتىڭ شۇعىلدانار شارۋاسى جايلى ايتساڭىز؟ – پالاتانىڭ باستى ماقساتى قازاقستان اۋماعىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالا­سىنداعى سۋبەكتىلەردىڭ, سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرىن بىرىكتىرۋ جانە ءوزارا ءىس-ارەكەتىن قامتاماسىز ەتۋ, باعىت-باعدارىن ۇيلەستىرۋ, اگروونەر­كاسىپتىك سالانى دامىتۋ جانە قولداۋ باعى­تىنداعى باعدارلامالاردى ازىرلەۋگە, جۇزەگە اسىرۋعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. پالاتا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالارى مەن ءوز جارعىسىنا ساي اگروونەركاسىپتىك سالاداعى ءتۇرلى ەكونوميكالىق باستامالاردى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بايلا­نىس­تى باسقا دا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, جەرگىلىكتى جەردە وبلىستىق, اۋداندىق اكىم­دىك­تەرمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ورگاندارىمەن كە­لىسىم بويىنشا سالاداعى مەملەكەتتىك, سا­لا­لىق وڭىرلىك, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن باعدارلا­مالاردى جوسپارلاۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا قاتىسادى. قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ ماقۇل­داۋى­مەن, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ, اۋىلشارۋا­شى­لىعى ورگاندارىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداسىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اگروونەر­كا­سىپتىك پالاتاسى مۇشەلەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قۇرىلىم­دار مەن كاسىپكەرلەردىڭ, وڭدەۋ كاسىپورىن­دا­رىنىڭ, سونداي-اق وسى سالامەن تىكەلەي باي­لا­نىستى ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەر­دىڭ قايسىبىر ورتادا بولماسىن زاڭدى قۇ­قىق­تارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا اتسالىسادى. قازاقستان اۋماعىندا وبلىستار مەن اۋ­دانداردا ءوز فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرىن اشادى. ولار ەڭ الدىمەن اۋماقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ, كاسىپكەر­لەرىنىڭ, بۇلارعا قاتىسى بار باسقا دا ۇيىم­دار مەن ۇجىمداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن زەرت­تەيدى, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ولاردى مەملەكەتتىك قولداۋ سۋبسيديالارىن ءبولۋ كو­ميس­سيالارىنىڭ, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ 2006 جىلعى 2 ماۋسىمداعى № 496 قاۋلىسىنا ءساي­كەس قۇرىلعان كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى بويىن­شا ساراپتاما كەڭەستەرىنىڭ جۇمىس­تارىنا قاتىسىپ وتىرادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ەركىن ءابىل.