قۇربان ايت (مەيرامى) ورازا ايتىنان 70 كۇننەن كەيىن زۋلحيدجا ايىنىڭ 10 كۇنى باستالادى. گريگوريان كۇنتىزبەسى بويىنشا بۇل كۇن بيىل 21 تامىزعا كەلىپ وتىر. ال قاجىلىققا اتتانعاندار ارافا جوتاسىندا 20 تامىز كۇنى قۇلشىلىق ەتەدى. سوندىقتان بۇل كۇن «ارافا كۇنى» دەپ اتالادى. قاجىلىققا بارماعاندار وسى كۇنى اۋىز بەكىتىپ, ورازا ۇستاسا اللانىڭ ريزالىعى ءۇشىن جاعىمدى امال (ارابشا «مۇستاحاب») بولىپ سانالادى. ءابۋ قاتادان قالعان حاديستە: «ارافا كۇنىنىڭ ورازاسى وتكەن جانە كەلەر جىلداردىڭ كۇنالارىنا كافارات (كەشىرىم) بولادى...» دەلىنگەن ەكەن.
بارلىق مۇسىلماندار بىلەتىن بولسا دا اللانىڭ ريزالىعى ءۇشىن قۇرباندىق شالۋدىڭ قايدان شىققانىن ەسكە سالا كەتەيىك. بۇل ءداستۇر يبراھيم (ىبىرايىم) پايعامبار زامانىنان قالعان. يبراھيم پايعامبار (يۆريتشە اۆراام, لاتىنشا ابراحام ت.س.س.) يسلامعا دەيىن, بارلىق ءبىر قۇدايعا تابىنۋشى دىندەردە پايعامبار دەپ تانىلعان ادام. قۇران كارىمدە ءيبراھيمنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى مولىنان باياندالعان. ول جاستايىنان-اق ءوزىنىڭ تايپالاستارىنا جانە اكەسى ازار تابىنعان پۇتقا سەنۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن تانىپ, ءبىر اللانى ۋاعىزدايتىن بولعان. سول ءۇشىن رۋلاستارى ونى ولتىرۋگە دەيىن بارعاندا, اللانىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالادى. قارتايعان شاعىندا اللا وعان ۇل بەرەدى. وسى بالاسىمەن بىرگە تاسقىن قيراتقان مەككەدەگى قاعبانى قالپىنا كەلتىرەدى. اللا ونى سىناماق ءۇشىن جابىرەيىل پەرىشتە ارقىلى سۇيىكتى ۇلى سمايىلدى قۇرباندىققا شالۋعا بۇيىرادى. قانشا قينالسا دا يبراھيم پايعامبار اللانىڭ ءامىرىن ەكى ەتپەي بالاسىن قۇرباندىققا شالماق بولىپ, باۋىزداعالى جاتقاندا اللا اسپاننان كوك قوشقاردى ءتۇسىرىپ, بالاسىنىڭ ورنىنا سونى قۇربان قىلۋعا بۇيىرادى. سول كەزدەن باستاپ ادال مالدى (جىلقىدان باسقا) قۇربان شالۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان جانە ول يبراھيم پايعامباردىڭ سۇننەتى دەلىنەدى.
مەرەكەنىڭ «قۇربان ايتى» نەمەسە «قۇرباندىق مەيرامى» (قۇربان بايرام) اتالۋى تۇركى ءسوزى, ارابشا اتاۋى «يد ءال-ءادحا» دەپ اتالادى. قۇرباندىق ادامنىڭ اللاعا ادالدىعىن كورسەتىپ, وعان رۋحىنىڭ جاقىنداۋىنىڭ بەلگىسى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. قاجى ساپارىندا اتقارىلاتىن قۇلشىلىقتىڭ ەڭ شىرقاۋ شەگى دە وسى قۇربان شالۋ بولىپ سانالادى.
جاعدايى بار, جولاۋشى ەمەس مۇسىلمانعا قۇرباندىق شالۋ – ءۋəجىپ, مۇسىلماندىق مىندەت. قۇرباندىققا تۇيە, سيىر جəنە قوي (ەشكى دە) ءتولى شالىنادى. بىراق مالدىڭ اۋرۋ, اقساق, تىم ارىق بولماۋى دا ەسكەرىلەدى. سونىمەن قاتار قوي مەن ەشكى ءبىر, قارا مال ەكى, تۇيە بەس جاستان كەم بولماعانى دۇرىس. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) قۇرباندىققا سويىلعان مالدىڭ ءاربىر بولشەگى ساۋاپ بولادى دەگەن ەكەن.
كەيبىر مۇسىلمان ەلدەرىندە قۇرباندىق, ەگەر كوزىنىڭ تىرىسىندە تاپسىرعان بولسا, قايتىس بولعان تۋىستارىنىڭ اتىنان دا شالىنادى. ءبىزدىڭ ەلگە دە ونى جاساۋعا بولادى, بىراق مۇندايدا سويىلعان مالدىڭ ەتى تۇتاسىمەن ساداقاعا تاراتىلادى. ءبىر قوشقار نەمەسە قوي ءبىر وتباسىنىڭ اتىنان شالىنادى. ال قارا مال نەمەسە تۇيەنى جەتى وتباسى بىرىگىپ, قۇرباندىققا شالۋعا بولادى. قۇرباندىقتى ايت نامازىنان كەيىن ء(بىرىنشى كۇنى) ءۇشىنشى كۇنى كۇن باتقانعا دەيىن شالادى. قۇرباندىق دۇعاسى: «اللاھۋمما ءھازا مينكا ءۋا يلايكا, فاتاقاببال مينني», قازاقشا ماعىناسى «و, راببىم, مۇنى ءوزىڭ بەردىڭ, ءارى وزىڭە ارناپ وتىرمىن, مەنەن قابىل ەتە كور». دۇعانى ايتىپ بولعان سوڭ, ء«بيسميللا, اللاھۋ اكبار» دەپ مالدىڭ تاماعىنان باۋىزدايدى.
قۇرباندىق ەتىن ۇشكە ءبولىپ تاراتادى. ءبىر بولىگى وزىنە قالىپ, ونى وتباسىمەن بىرگە مەيرام داستارقانىنا ارناپ اسادى, ەكىنشى بولىگى اعايىن-تۋىس, كورشىلەرگە بەرىلەدى, ءۇشىنشى بولىگى كومەككە مۇقتاج كىسىلەرگە تاراتىلادى.
قاسيەتتi قۇربان ايت – الەمدەگi بارلىق مۇسىلمان بالاسى ءۇشiن ۇلىق مەرەكە. يسلام مەملەكەتتىك ءدىن سانالاتىن ەلدەردە قۇربان ايتتا 4-5 كۇننەن دەم الىپ, تويلايدى. ال تۇركيا مەن قاتاردا بۇل كۇندەرى 10 كۇننەن دەم الادى. ساۋد ارابياسى ءتىپتى ەكى اپتا تويلايدى. ءبىزدىڭ ەلدە ول ءۇش كۇن تويلانادى, بىراق دەمالىس العاشقى كۇنى عانا بەرىلەدى. رەسەيدەگى ادىگەي, باشقۇرتستان, تاتارستان, داعىستان, چەشەنستان, ينگۋشەتيا, كاباردا-بالقار, قاراشاي-شەركەس سياقتى مۇسىلمان رەسپۋبليكالارىندا دا بۇل كۇن مەرەكە سانالىپ, حالىق دەمالادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
