«باي بولساڭ, حالقىڭا پايداڭ ءتيسىن, باتىر بولساڭ, جاۋىڭا نايزاڭ ءتيسىن» دەيتىن ماقالى بار حالىقپىز عوي. اللا تاعالا بەرگەن مول نەسىبەنى قۇزعىنداي استىنا باسپاي, سۇڭقارداي اينالاسىنا شاشىپ جەيتىن اتىمتاي ازاماتتار قازاق قوعامىندا بۇرىن دا بولعان. جەتىسۋدا جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپ اشىپ, مۇعالىمدىككە جالپاق قازاق دالاسىنان ۇزدىكتەردى تارتقان مامان ۇرپاقتارى, «قازاقستان», «قازاق» گازەتتەرىنە قولداۋ كورسەتكەن شاڭگەرەي بوكەەۆ, مۇستافا ورازاەۆ سونىڭ ءبىر مىسالى ەمەس پە؟
حح عاسىردىڭ باسىنداعى مارعاسقا مەتسەناتتار بۇگىن دە بار. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنان كەيىن جەر-جەردە جومارتتىق جارىسى باستالىپ كەتكەندەي بولدى. جەرلەستەردىڭ تۋعان جەرىنە تارتقان سىيلىعىنىڭ ەڭ كىشكەنەسى – ەلدى مەكەننىڭ اتى جازىلىپ, قىپ-قىزىل جۇرەك ورناتىلعان ديودتى شام ءار اۋىلدا جارقىراپ تۇر. ال كىندىك قانى تامعان اۋىلىنا ميلليونداعان قارجى سالىپ, الەۋمەتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن ەرلىك جاساعاندار دا از ەمەس.
– 2017 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «اتامەكەن» كىشى باعدارلاماسىنىڭ «الەۋمەتتىك باستامالار كارتاسى» بازالىق باعىتى بويىنشا 71 جوبا اياقتالدى. كاسىپكەرلەر وڭىردە 60 جوبانى جۇزەگە اسىرىپ, 2,5 ملرد تەڭگەنى ەل يگىلىگىنە جۇمسادى. مەتسەناتتار كومەگىمەن ىسكە اسىرىلعان جوبالاردىڭ ىشىندە قازتالوۆ اۋدانى, سارىقۇدىق اۋىلىندا نۇرلىباي جولدىباەۆ 5,2 ملن تەڭگەگە سالىپ بەرگەن فەلدشەرلىك پۋنكتتى, اقپاتەر اۋىلىندا كارىم وتەعۇلوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جاساقتالعان, قۇنى 9 ملن تەڭگەلىك مۋزەيدى, اقساي قالاسىندا «قاراشىعاناق» وندىرىستىك بىرلەستىگى دەمەۋشىلىگىمەن سالىنعان سپورت كەشەنى مەن 320 ورىندىق بالاباقشانى اتاپ وتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار تاسقالا اۋدانىنىڭ مەتسەناتى امانگەلدى احمەكيەۆ بىلتىر باقالى كولىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتىپ, بالىق جىبەرۋگە 2 ملن تەڭگە جۇمساسا, بيىل تاعى 5 ملن تەڭگە قاراجات سالعالى وتىر, – دەيدى «رۋحاني جاڭعىرۋ» وڭىرلىك جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى سالتانات تۇمانباەۆا.
بيىل جىل باسىنان بەرى وڭىردە اتقارىلعان كەيبىر قوماقتى ىستەرگە توقتالا كەتەيىك.
تاسقالا اۋدانى, مەرەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ مەرەي اۋىلىندا وتكەن «مەرەيلى مەكەن – مەرەيىم» اتتى جەرلەستەر فورۋمىندا اۋىل مەكتەبىن 1998 جىلى بىتىرگەن تۇلەكتەر اۋىل كوشەلەرىنە 20 ورىندىق ورناتىپ, 40 قاراعاي كوشەتىن وتىرعىزسا, 40 جىل بۇرىنعى تۇلەكتەر مەكتەبىنە 10 دومبىرا سىيعا تارتتى. وسى اۋدانعا قاراستى ويان اۋىلىندا مەكتەپ تۇلەكتەرى ءبىلىم ورداسىنىڭ مۇراجايى مەن اكت زالىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ بەرىپتى.
جالپى, تۋعان جەرىنە تارتۋ جاساۋدا قازتالوۆ اۋدانىنىڭ الدىنا شىعاتىن ءوڭىر جوق سياقتى. بيىل دا جالپاقتال اۋىلىنىڭ 1981 جىلى تۋعان تۇلەكتەرى قۇنى 4 ملن تەڭگە تۇراتىن «STREET WORKOUT»سپورت الاڭىن سىيلاپتى. الاڭعا سپورتپەن اينالىسۋعا قولايلى زامان تالابىنا ساي 8 ترەناجەر قويىلدى. سونداي-اق جالپاقتال اۋىلىنىڭ ورتالىق ساياباعىندا «باتىرلار اللەياسى» پايدا بولدى. مۇندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جانە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان جالپاقتالدىق 15 ادامنىڭ ءبيۋستى قويىلعان. بۇل ىسكە اۋىل مەكتەبىن بۇدان 35 جىل بۇرىن بىتىرگەن تۇلەكتەر 10 ملن تەڭگە قاراجات جۇمساپتى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كوكتەرەك اۋىلدىق وكرۋگىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن دارىپتەۋگە ارنالعان شارالار ءجيى وتەدى. سونىڭ ءبىرىن اۋىلدىڭ 1971 جىلى تۋعان تۇلەكتەرى ۇيىمداستىردى. ءسويتىپ كوكتەرەك مادەنيەت ءۇيىنىڭ الاڭىندا كۇي اتاسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ 200 جىل تولۋىنا وراي «اسىل دومبىرا» اتتى كومپوزيتسيا ورناتىلدى. اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى الدىندا بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى 3 مەتر, ەنى 1 مەتر. ايتا كەتۋ كەرەك, كوكتەرەكتىكتەر بولاشاق كۇيشىنىڭ وسى اۋىلدا تۇرعانىن ماقتانىش ەتەدى.
اتالعان باستاما اياسىندا اقجايىق اۋدانىندا دا تالاي-تالاي يگى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. شابدارجاپ اۋىلىندا تۇرعىندار جاز كەزىندە پايدالانۋى ءۇشىن تەحنيكالىق سۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. جوبا جەتەكشىسى ت.مۇحامەدياروۆ پەن ونىڭ ارىپتەستەرى – اۋىل تۇرعىندارى وسىناۋ ورتاق ىسكە 4,8 ملن تەڭگە شىعىنداعان ەكەن. «قارنى اشقانعا بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەندەي, ءار اۋلاعا كەلىپ تۇراتىن مۇنداي سۋ اۋىلدىقتاردىڭ جەكە باۋ-باقشا وسىرۋىنە, ءسويتىپ, ازىق-ت ۇلىك قورىن جاساۋىنا ۇلكەن كومەك بولدى.
«جاقسىلىق جاساۋ جارىسىندا» تەرەكتى اۋدانىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا دا ەرەكشە توقتالعان ءجون بولادى. ەلگە بەلگىلى كاسىپكەر ساعيدوللا ەركەباەۆ بىلتىر ءوزى ءبىلىم العان دولين اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ چاپاەۆ ورتا مەكتەبىنە 275 000 تەڭگە كولەمىندە دەمەۋشىلىك جاساعان ەدى. ول قارجىعا 14 شاڭعى, 10 سپورتتىق كيىم الىنىپ, قازاق كۇرەسىنەن جارىس ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ساعيدوللا باتاي ۇلى بيىل دا جومارتتىق تانىتىپ, جىل قورىتىندىسى بويىنشا ۇزدىك ۇستازدار مەن وقۋشىلارعا 1 ملن تەڭگە گرانت تاعايىندادى. ءسويتىپ ۇستازدار اراسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت ءپانى مۇعالىمى الما سارتولەەۆا, ماتەماتيكا مۇعالىمى لۋنارا سارسەنوۆا جانە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى بولعان اتاپكەلوۆا مەتسەنات سىيلىعىنا يە بولسا, وقۋشىلار اراسىندا ءدىلناز قۇلنيازوۆا, ايناگۇل جانعاليەۆا جانە ۆيولەتتا شۋبنياكوۆا گرانت يەسى اتاندى.
اقجايىق اۋىلىندا ۇوس ارداگەرلەرىنە ارنالعان ءمارمار ەسكەرتكىش 9 مامىر – جەڭىس كۇنى قارساڭىندا اشىلدى. مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ كۇشىمەن جاسالعان بۇل بەلگىدە مايدان دالاسىندا قالعان 140 بوزداقتىڭ جانە ەلگە امان كەلگەن 167 مايدانگەردىڭ ەسىمدەرى ويىپ جازىلعان. ەسكەرتكىشتى ورناتۋعا 400 مىڭ تەڭگە قاراجات جۇمسالىپتى.
وسى اۋداننىڭ اڭقاتى اۋىلىنداعى اڭقاتى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىندە مۇراجاي اشىلدى. مۇراجايعا اۋىل مەن مەكتەپ تاريحىنان سىر شەرتەتىن 250 جادىگەر قويىلعان. بۇل مۇراجايدى جابدىقتاۋعا دا وسى مەكتەپ تۇلەكتەرى مۇرىندىق بولعان ەكەن. ال شاعاتاي اۋىلىنداعى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ تۇلەكتەرى مارات توعجانوۆ پەن قايرات قادەشوۆ باستاعان سىنىپتاستار ءبىلىم ورداسىنا قۋاتتى مۋزىكالىق اپپاراتۋرا سىيعا تارتتى.
– تۋعان جەر باعدارلاماسىنىڭ «اتامەكەن» كىشى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2018 جىلى تەرەكتى اۋدانى بويىنشا 15 اۋىلدىق وكرۋگتە دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتار تاراپىنان جالپى قۇنى 12,75 ملن تەڭگەلىك 13 جوبا ىسكە اسىرىلدى, – دەيدى تەرەكتى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى التاي سەرعازى ۇلى.
تەرەكتى اۋدانى – قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسانىنا كىرەتىن «تاقساي حانشايىمى» – سارمات زامانىنا جاتاتىن التىن كيىمدى ايەلدىڭ قابىرى تابىلعان ءوڭىر. بۇگىندە «التىن حانشايىمنىڭ» قالپىنا كەلتىرىلگەن ءمۇسىنى ورال مەن استانا مۋزەيلەرىندە تۇرعانىمەن, بۇل كيەلى جادىگەردىڭ تابىلعان جەرىن كورگىسى كەلەتىندەر دە بارشىلىق. «زاڭعار» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ جەتەكشىسى گۇلناز كوشەنوۆا ءدال وسىنى ەسكەرىپتى. ءسويتىپ اسىل تەكتى سارمات ايەلى جەرلەنگەن وبا – دولين اۋىلى ماڭىندا, ورال – ورىنبور تاس جولىنىڭ وڭ جاعىنان 250 مەتر جەرگە «تاقساي حانشايىمى» اتتى كەسەنە سالۋعا كىرىسكەن. كەسەنەنىڭ بيىكتىگى 7 مەتر بولسا, ەنى 4 مەتردى قۇرايدى. قۇرىلىس جۇمىستارى وسى تامىز ايىندا اياقتالۋى ءتيىس. جوبانىڭ جالپى قۇنى 8 ملن تەڭگەنى قۇرايدى.
اۋدان كولەمىندەگى الىپ قۇرىلىستىڭ ءبىرى تەرەكتى اۋدانىنىڭ ورتالىعى فەدوروۆكا اۋىلىندا بوي كوتەرۋدە. اۋىل كاسىپكەرى, «تەرەكتى» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى سەرجان يدياتوۆ قولعا العان سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جىل سوڭىندا اياقتالىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ پايدالانۋىنا بەرىلمەك. مۇندا 30 ورىندىق باسسەين, 100 ورىندىق قوعامدىق مونشا, پيتستسەريا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. اۋدان باسشىلارى «وسى الەۋمەتتىك نىسان پايدالانۋعا بەرىلسە, جۇيەلى تۇردە سپورتپەن شۇعىلداناتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى كوبەيەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, كوپبالالى, از قامتىلعان وتباسى بالالارىنا كەشەنگە تەگىن بارۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى» دەپ قۋانىپ وتىر.
سەرجان يدياتوۆ تەرەكتى اۋدانى ورتالىعىندا بىرنەشە ايالداما سالىپ, قايىرىمدىلىقپەن دە تۇراقتى اينالىسىپ جۇرگەن اتىمتاي ازامات. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق كولەمدە وتەتىن «باقىت دەگەن – سەنىڭ بالا كۇندەرىڭ» بايقاۋىنا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن تەرەكتىلىك قوس تالانت سۇلتان جانە بەيبارىس عاريفۋلليەۆتەرگە دوداعا قاتىسۋ ءۇشىن تولەۋى قاجەت 200 مىڭ تەڭگەنى دە وسى سەرجان بەرگەن. جوعارىدا ءسوز بولعان سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنى قۇرىلىسىنا 130 ملن تەڭگە قاراجاتىن شىعارىپ وتىر ەكەن. اقجۇرەك ازامات وبلىس پەن اۋداننىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقانى ءۇشىن «قازاق حاندىعىنا – 550 جىل» (2015 جىل), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 25 جىل» (2016 جىل) مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. 2017 جىلى تەرەكتى اۋدانى اكىمىنىڭ «جىل ۇزدىگى» بايقاۋىندا «ۇزدىك كاسىپكەر» اتالىمى بويىنشا العا شىقتى. ەلدەن العىس العان وسىنداي ازاماتتار كوبەيە بەرگەي!
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
