ەتەكتەگى ايناكول دە توماعا-تۇيىق. سۋ بەتى قاراۋىتىپ تۇرعانداي. جاعالاۋدان قاشىپ بارىپ قۇرىقتاستام جەردە جىلتىراعان ايدىننىڭ جىل سايىن كەمىپ كەلە جاتقانى نەلىكتەن؟.. مۇنىڭ جالعىز-اق سەبەبى بار, باعزى زامانداعى بۇرقىراپ اققان بۇلاق تۇگەلگە جۋىق تارتىلعان, كوزى بىتەلگەن.
ايناكولگە زەر سالىپ قاراساڭ, اپپاق ايدىنى ءتىلىم-ءتىلىم. اسىرەلەپ ايتقاندا, كول ورتاسىنا دەيىن كىشكەنتاي بالانىڭ قۇشاعى جەتەر-جەتپەس تەمىر دىڭگەكتەر ورناتىلعان. تەمىر دىڭگەكتەردىڭ ورتاسى تەمىر تورمەن بەكىتىلگەن. ياعني جەكەمەنشىك. بالدىرعا بالتىرىڭدى قاناتىپ قورىستا جۇرسەڭ, قورىستان جەرىپ استى قۇم قايراقتى ايدىنعا بايقاماي شىعىپ كەتسەڭ, مەنشىك يەسى الدىڭنان شىعادى.
سۋ ەكەش سۋعا دەيىن قىلداي ءبولىپ مەنشىكتەپ العان. ولار دا ءوز تەلىمىنىڭ تۇنىقتىعىن ويلايدى. بىراق تۇتاس كولدىڭ تاعدىرى ەشقايسىسىن ەلەڭدەتىپ وتىرعان جوق.
«سۋ اتاسى – بۇلاق» دەگەن ءسوزدى حالىق تەككە ايتپاعانى انىق. ۇلكەن وزەن مەن كولدىڭ ءبارى دە وسى جەر قويناۋىنان شىمىرلاپ شىعىپ, جىلعالارمەن جول سالىپ اعىپ, وزەن-كولگە قۇيىلىپ جاتاتىن بۇلاقتاردان باستاۋ الادى. جازدىڭ قايناعان ىستىعىندا سۋىقتىعى ءتىس جارارداي بۇلاقتىڭ سۋىن سىمىرگەندە, ءشولىڭ قانىپ, جان سارايىڭ دا جادىراپ سالا بەرەتىنى بار. سوندايدا, تابيعاتتىڭ وسى تاڭعاجايىپ قۇبىلىسىنا تاڭدايىڭدى قاعا تامساناسىڭ.
بۋراباي ءوڭىرى بۇلاققا باي جانە عالىمدار تاراپىنان جەتە زەرتتەلە قويماعان ايماق. ششۋچە-بۋراباي دەمالىس ايماعىنا جىل وتكەن سايىن كەلىپ دەمالاتىن ادامداردىڭ سانى جانە سوعان وراي سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستار قاتارى دا رابايسىز كوبەيىپ بارادى. وسىعان وراي سۋ قورلارىن پايدالانۋ قارقىنى مولايىپ, مۇنىڭ ءوزى بۇل توڭىرەكتەگى كولدەردىڭ سۋىنىڭ تارتىلۋىنا قاتتى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بۋراباي ايماعىنداعى كولدەردىڭ سۋى تاۋدان اققان قار سۋىمەن بىرگە, جەر استىنان شىعاتىن بۇلاقتاردىڭ سۋىمەن دە تولىعادى. بۇلاق بىتكەن بۇعاۋلاندى, كوزى جابىلدى. بۇعان نەگىزىنەن ادامداردىڭ قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىقپەن قاراماۋى اسەرىن تيگىزۋدە دەپ سانايدى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات مۇقانوۆ. بار ءومىرىن وسى ولكەدە وتكىزىپ كەلە جاتقان عالىمنىڭ ايتقانىنا قۇلاق سالساڭ, ادام دەپ اتالاتىن ەكى اياقتى پەندەنىڭ ءوزى تابيعات-اناعا جاساپ جاتقان قياناتى مەن قىساستىعىنا قانىعا تۇسكەندەي بولاسىڭ.
بۇلاقتى اعۋ قارقىنى مەن باعدارىنا قاراي ماۋسىمدىق جانە ىرعاقتى دەپ بولەدى ەكەن عالىمدار. بۇلاقتىڭ وسىنداي اعۋ ءتارتىبى بۋراباي وڭىرىندە انىق بايقالادى. عالىمدار بۋراباي ءوڭىرىنىڭ ورمان-توعاي مەن وسىمدىككە باي, تابيعاتى كوركەم بولۋىنىڭ سەبەبى – وسى اۋماقتاعى سۋى تازا قايناردىڭ كوپ بولۋىنان دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. مۇنداي بۇلاقتىڭ سۋىنىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ءتاتتى جانە سۋىق بولادى. سۋدىڭ سالقىن بولۋى ونىڭ اسا تەرەڭنەن شىعاتىنىن اڭعارتاتىنداي.
بۇل وڭىردە ءدامى ەرەكشە بۇلاقتار دا بارشىلىق. ولاردى ەمدىك قاسيەتى بار مينەرالدىق كوز ساناتىنا جاتقىزۋعا بولادى. ءبىراز بۇلاق قۇرامىندا تەمىردىڭ اسا كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. اقىلباي جولىنىڭ 12-ءشى شاقىرىمىنداعى بۇلاق ءدال سونداي. ونىڭ سۋىنىڭ 1 ليترىندە 16 ميلليگرامم تەمىر بار ەكەن. پروفەسسور پ.پەتروۆ بۋراباي وڭىرىندەگى ءبىراز بۇلاقتىڭ سۋى رودوندى ەكەندىگىن انىقتاعان. گروموتۋحا وزەنى مەن بارماشيناداعى بۇلاق وسىنداي رودوندى سۋلى قاينارعا جاتادى. سۋى تاستاي سالقىن جانە ءتىل ۇيىرەردەي ءدامدى بولعاندىقتان, اينالادا تۇراتىن جۇرتشىلىق اۋىزسۋعا سول بۇلاقتاردىڭ سۋىن پايدالانعان. 1928 جىلى بۋراباي دەمالىس ايماعىنىڭ ديرەكتورى ۆ.ياكۋبوۆيچ بارماشين قاينارىنىڭ مينەرالدى سۋىن گازداندىرۋدى تاجىريبە جۇزىندە سىناپ كورەدى. ءسويتىپ, ودان ءمولدىر سۋ الىنادى. بۇگىندە بۇل بۇلاقتىڭ ءبىر دە ءبىرى جوق. ءبارى ادامنىڭ سالدىر-سالاقتىعىنان, جانى اشىماستىق ارەكەتىنەن كوزى جابىلىپ, الدەقاشان تارتىلىپ قالعان.
بۇلاقتىڭ تىرلىگى كوبىنە ادامعا تاۋەلدى. وكىنىشكە قاراي ونى ادامدار ونشا ۇعىنا قويمايدى. وسى وڭىردە تۇراتىنداردىڭ ايتۋىنشا, ەرتەرەكتە تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر ورنالاسقان ماڭايدا ەكى بۇلاق بولعان. ششۋچە قالاسىنىڭ تۇرعىندارى وسى بۇلاقتاردان سۋ الىپ, ۇنەمى پايدالانىپ جۇرگەن. مىنە, سول بۇلاقتاردى قالا باسشىلارىنىڭ نۇسقاۋىمەن بۋلدوزەرمەن ارشىپ, تازارتپاق بولادى. تەرەڭنەن جول تاۋىپ شىعىپ جاتقان قاينار كوزى شىنجىر تاباندى تراكتورمەن تاپتالعان سوڭ-اق بىتەلىپ, مۇلدەم توقتاپ قالادى. وسىلايشا, ءبىز سول تاماشا بۇلاقتاردى ءوز قولىمىزبەن قۇرتىپ تىندىق.
ششۋچە-بۋراباي جولىنىڭ بويىندا دا ءدامى ءتىل ۇيىرەر ءبىر بۇلاق بولعان ەكەن. جولمەن وتكەن جولاۋشىلار دا, دەمالۋشىلار دا وسى بۇلاق سۋىنان ءدام تاتپاي كەتپەيتىن. ونىڭ جانىنا ادامدار وتىرۋى ءۇشىن اعاشتان اسەمدەپ جاساعان سايا ورناتىپ, ساكىلەر دە قويىلعان. بىراق بىرنەشە جىل بۇرىن الدەكىمنىڭ باسىنا ءبىر تاماشا وي كەلىپ, وسى بۇلاقتىڭ ۇستىنە بەتوننان ۇستىن ورناتپاق بولىپتى. وسى تەمىر-بەتون قابىرعا ورناتىلعان سوڭ-اق, اۋىر سالماق باسقاندىقتان بولار, بۇلاق سۋى توقتايدى دا قالادى. ششۋچە قالاسىنىڭ ماڭىنداعى تاس كەنىشتەرىندەگى جارىلىستار دا كوپتەگەن بۇلاقتاردىڭ قۇرىپ كەتۋىنە اسەرىن تيگىزگەنى انىق.
بۇلاق – بۇل جاي عانا سۋ كوزى ەمەس, ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزدىڭ اجىراماس قۇرامداس بولشەگى. وزەن-كولدىڭ قاينار كوزى, وسىمدىك پەن جانۋار الەمىنىڭ ساقتاۋشىسى. بۋراباي وڭىرىندەگى بۇلاقتار قازىر قامقورلىققا اسا مۇقتاج. جوعالىپ كەتكەن بۇلاقتىڭ اۋماعىن تازارتىپ, قامقورلىققا السا, ونىڭ كوزى قايتا اشىلار ەدى. قازاق «بۇلاق كورسەڭ, كوزىن اش» دەپ تەكتەن-تەككە ايتپاعان عوي. بۇلاق كوزى اشىلسا, جىلدان-جىلعا تارتىلىپ بارا جاتقان بۋراباي ايماعىنداعى وزەن-كولدىڭ سۋى دا تولىعىپ, ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر يگى اسەرىنىڭ بولارى ءسوزسىز.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
