كارى قۇرلىقتان 13 تىلدە تاۋلىك بويى حابار تاراتاتىن «Euronews» تەلەارناسى كاسپي ءسامميتى جايىندا مولىنان جازدى. تەلەارنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قول قويعان قۇجاتتى «كاسپي تەڭىزىنىڭ كونستيتۋتسياسى» دەپ باعالاعاندىعىن اتاپ وتكەن.
«قۇجاتقا سايكەس, كاسپي تەڭىزىنىڭ نەگىزگى بولىگى ورتاق سۋ كەڭىستىگى بولىپ قالا بەرەدى, ال قويناۋى مەن بايلىعىن يگەرۋ حالىقارالىق قۇقىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەكىجاقتى كەلىسىمدەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. كونۆەنتسيادا, سونداي-اق كەمەلەردىڭ ءجۇزۋى, بالىق اۋلاۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر جانە قۇبىرلار جۇرگىزۋدىڭ تالاپتارى مەن تارتىپتەرى كورىنىس تاپقان. اۋقىمدى تەڭىز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ەكولوگيالىق تالاپتار مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. وعان قوسا, كاسپي تەڭىزىندە تاراپتارعا قاتىسى جوق قارۋلى كۇشتەردى بولدىرماۋ شارتى ەنگىزىلگەن. ەندى تەڭىزدەگى قاۋىپسىزدىك پەن ونىڭ الەۋەتىن باسقارۋدى «كاسپي بەستىگى» جۇزەگە اسىرادى», دەپ حابارلادى «Euronews».
تەلەارنا, سونىمەن قاتار كاسپي قويناۋىندا 50 ملرد باررەل مۇناي مەن 300 000 ملرد تەكشە مەتر تابيعي گازدىڭ بار ەكەندىگىن جازدى.
ال حالىقارالىق «Al Jazeera» تەلەارناسى كاسپي ءسامميتى تۋرالى حاباردى نەگىزگى جاڭالىقتاردىڭ توپتاماسىمەن بەردى. تەلەارنا: «بەس مەملەكەتتىڭ كەلىسىمى كاسپيدىڭ بايلىعىن يگەرۋگە جول اشادى. تەڭىز جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەت كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاي وتىرىپ, ونىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاپ قالۋعا بايلانىستى كەلىسىمگە كەلدى. اقتاۋ قالاسىندا بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى وسىناۋ ءىرى سۋ قويماسىن «تەڭىز» جانە «كول» مارتەبەسىن ساقتاي وتىرىپ پايدالانادى. كاسپيدىڭ سولتۇستىك جانە بالتىق تەڭىزدەرىنە قاراعاندا قارجىلىق الەۋەتى زور. ونداعى مۇناي قورى 48 ملرد باررەلدىڭ شاماسىندا, بۇل نيگەريا مەن اقش مۇنايىنان دا كوپ. ال 8,3 ترلن شارشى مەتر گازى ساۋد ارابياسىنىڭ قورىمەن تەڭەسىپ قالادى. كاسپي, سونداي-اق الەمدەگى ەڭ قىمبات جەڭسىك اس – ۋىلدىرىقتىڭ دا ماڭىزدى كوزى», دەيدى «Al Jazeera».
اقش-تان كۇندەلىكتى شىعاتىن «The Wall Street Journal» گازەتى دە كاسپي ءسامميتىن ەلەۋسىز قالدىرمادى.
باسىلىمنىڭ دۇيسەنبى كۇنگى سانىنداعى ماقالا «كاسپي ماڭىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مۇناي مەن گاز قورى جەتكىلىكتى, ەرتەدەن تالاس تۋدىرىپ كەلگەن الىپ سۋ قويماسىنا يەلىك ەتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويدى. اقش ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسىنىڭ فيليالىنان 2012 جىلى كاسپيدىڭ مۇناي قورى 48 ملرد باررەل, ال گاز قورى 292 ترلن تەكشە مەتر بولدى دەپ حابارلادى. ەندى جەكسەنبى كۇنگى كەلىسىم بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, جاڭادان قۇبىر جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا سەرپىن بەرۋى مۇمكىن» دەپ باستالعان. ودان ءارى باسىلىم كاسپي ءسامميتىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان.
ال فرانتسيادان تارالاتىن ليبەرالدىق باعىتتاعى «Les Échos» (lesechos.fr) اتتى ىسكەرلىك ورتاعا ارنالعان كۇندەلىكتى گازەت قازاقستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, رەسەي جانە يران باسشىلارى كومىرسۋتەگى مەن بەكىرەگە باي ستراتەگيالىق تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاپ الدى, دەپ جازدى. باسىلىم قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «...بۇل تاريحي وقيعا» دەگەن ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ, كاسپي قويناۋىنداعى بايلىققا شولۋ جاساپ وتكەن. وعان قوسا تەڭىز قويناۋىنداعى مۇناي-گازدىڭ كولەمىنە نازار اۋدارىپ, بالىقتىڭ دا جايىن قوزعاعان. ۋىلدىرىعى باعالى بەكىرە بالىعىنىڭ الەمدەگى مول قورى كاسپيدى مەكەندەيتىنىن دە اتاپ وتكەن.
«بەلسەندى ەكولوگتار بالىق كاسىپشىلىگىنىڭ وركەندەۋىنەن بالىق قورىنىڭ ازايىپ كەتكەندىگىنە الاڭداپ جۇرگەن ەدى, ەندى جاڭا كەلىسىم ولاردى ساقتاۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق», دەپ جازادى فرانتسيالىق بەدەلدى باسىلىم.
قىتايدىڭ «سينحۋا» اگەنتتىگى كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باسشىلارى تۇگەل جينالىپ, اقتاۋدا تاريحي شەشىمگە كەلگەندىگىن جازعان. سونىمەن قاتار تەڭىزدىڭ استى-ءۇستىن بەلگىلەۋدىڭ ءوزارا كەلىسىلگەندىگىن كەلتىرگەن.
«قۇجات مەرزىمسىز سيپاتقا يە.كونۆەنتسياعا قول قويۋ تاراپتاردىڭ 22 جىلدان بەرگى كەلىسىمدەرىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە استى», دەلىنگەن قىتايلىق اگەنتتىكتىڭ حابارلاماسىندا.
دايىنداعان
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
