جايسانىپ گەنەرالدىڭ ءومىر تاريحىنا قاتىستى قيسىندى-قيسىنسىز اڭگىمە كوپ. سوندىقتان ءبىز ارحيۆتىك قۇجاتتارعا سۇيەنگەندى ءجون كوردىك. جاكەڭ 1940 جىلى موڭعول ەلىنىڭ تۇراقتى پارلامەنتىنە مۇشە بولىپ سايلانعان ەكەن. وسى كەزدە ەسكى ۇيعىر-موڭعول جازۋىمەن جانە ءوز قولىمەن تولتىرعان №69 انكەتالىق قۇجاتىندا:
سۇراق: اكەڭىزدىڭ جانە ءوز ەسىمىڭىز؟
جاۋاپ: مۋكراس زايسانوۆ (جايسانىپ).
سۇراق: جاسىڭىز جانە تۋعان جىلىڭىز؟
جاۋاپ: 1910 جىلى تۋدىم, جاسىم 30-دا.
سۇراق: ۇلتىڭىز؟
جاۋاپ: ۇلتىم قازاق.
سۇراق: تۋعان جەرىڭىز؟
جاۋاپ: قوبدا ايماعى (بۇل كەزدە باي-ولكە ايماعى ءالى ورناماعان), ۇلان-قۇس سۇمىنى, 5-ءشى اۋىل.
سۇراق: وقىعان ءبىلىمىڭىز؟
جاۋاپ: كۋباندا اتتى اسكەردىڭ مەكتەبىن ءبىتىردىم. سودان كەيىن ۇشقىشتار دايارلايتىن كۋرستى وقىدىم.
سۇراق: پارتيا مۇشەلىگىنە قاشان ءوتتىڭىز؟
جاۋاپ: 1929 جىلى كانديداتتىققا, 1930 جىلى مۇشەلىككە ءوتتىم.
سۇراق: ماراپاتىڭىز؟
جاۋاپ: 1939 جىلى جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدىم.
* * *
جوعارىداعى دەرەكتەرگە قوسارىمىز: جايسانىپ مۇكارىس ۇلى 1929-1930 جىلدارى قازاقتار قونىستانعان باتىس ولكەنىڭ شەكارا زاستاۆاسىندا قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, 1930 جىلى شىعىس حالىقتارىنا ارنالعان كۋتۆ-قا (كوممۋنيستيچەسكي ۋنيۆەرسيتەت ترۋدياششيحسيا ۆوستوكا) وقۋعا جىبەرىلەدى. مۇندا كەلگەن سوڭ ماسكەۋدەگى موڭعوليا ەلشىلىگى شاقىرىپ الىپ, وعان كۋبانداعى اتتى اسكەر دايىندايتىن ديۆيزيونعا جولداما بەرەدى. 1933 جىلى وسى وقۋىن اياقتاعان سوڭ موڭعول ۇكىمەتى ونى ورىنبورداعى ۇشقىشتار مەكتەبىنە وقۋعا كەلگەن موڭعوليالىق جاستارعا اۋدارماشىلىق قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسايدى. جاكەڭ موڭعولدارعا اۋدارما جاساي ءجۇرىپ, ءوزى دە ۇشقىشتىڭ وقۋىن بىتىرەدى.
1935 جىلى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءوزى وقىعان ورىنبورداعى ۇشقىشتار ۋچيليششەسىندە ۇستاز بولىپ قالىپ قويادى. ەكى جارىم جىل وسىندا شاكىرت دايىندايدى. ورىس قىزى ماريا پەتروۆنامەن شاڭىراق قۇرادى.
كەشىكپەي موڭعول ەلىنەن «كەرى قايتسىن» دەگەن بۇيرىق الدى. سەبەبى 1938 جىلى 1 جەلتوقسان كۇنى مونعول ارمياسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت اۋە كۇشتەرىنىڭ كۇشەيتىلگەن پولكى قۇرىلعان بولاتىن. سوعان تاجىريبەلى باسشى قاجەت ەدى. ءارى حالحين-گول ماڭىندا جاپون ميلليتاريستەرىنىڭ شابۋىلداۋ قاۋىپى ءتونىپ كەلە جاتتى. 1939 جىلى حالحين-گولدا كسرو مەن موڭعوليا قارۋلى كۇشتەرى بىرلەسىپ جاپوندارعا سوققى بەردى. سوعىسقا ءوز پولكىن باستاپ پولكوۆنيك جايسانىپ تا قاتىسادى.
حالحين-گول شايقاسىندا گەنەرالدىڭ قول استىندا قىزمەت اتقارعان ۇشقىش تۇنعا دۇعىر ۇلى دەگەن ارداگەردىڭ ەستەلىگىندە: «جايسانىپ پەن ورىس ازاماتى, كەڭەسشى-ۇشقىش م.كومەنداتوۆ باسقارعان ءبىز س.گرەتسەۆيچ, گ.كراۆچەنكو, يا.سمۋشكوۆيچ باستاعان (كەيىن ۇشەۋى دە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى) مىقتىلارمەن قاناتتاسىپ, اۋە شابۋىلى تاريحىندا العاش رەت ءتۇن جامىلىپ جاۋ قورعانىسىن تالقانداۋدى جۇزەگە اسىردىق. حالحين-گول مايدانىن ايگىلى قولباسشى گ.جۋكوۆ باسقاردى. سوعىس اياقتالعان سوڭ باس قولباسشى جۋكوۆ سوعىستا اتى اڭىزعا اينالعان كومانديرىمىز جايسانىپتى جەكە قابىلداپ, جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتادى» دەيدى.
* * *
جايسانىپ مۇكارىس ۇلى 1942 جىلدىڭ 15 قازانىندا موڭعوليا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ №00182 بۇيرىعىمەن اۋە قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1945 جىلى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان سوڭ كەڭەس وداعى جەدەل جاپونياعا قارسى سوعىس جاريالادى. وعان موڭعوليا دا قاتىستى. وسى جورىقتا جايسانىپ باسقارعان موڭعول ەلىنىڭ ۇشقىشتارى جاپوندارعا قارسى اجەپتاۋىر سوعىسقان سىڭايلى. ارحيۆتە ساقتالعان جورىق جازبالارىنىڭ بىرىنە: «مۇگدەن اۋەجايىن باسىپ الدىق. «سۋپەر» ماركالى – 49 ۇشاق, «ديۋبلەستنيك» تيپتەگى – 11 ۇشاقتى قولعا تۇسىردىك. راپورت بەرۋشى گەنەرال-مايور م.جايسانىپ» دەپ, قول قويعان.
جاپونيا جەڭىلگەننەن كەيىن ورىس-موڭعولدىڭ ءبىر توپ گەنەرالدارىمەن بىرگە جايسانىپتى ي.ستالين ماسكەۋدە قابىلداعان. ءوز قولىمەن كەڭەس وداعىنىڭ «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىن تاپسىرعان. وسى وقيعا تۋرالى گەنەرالدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىن مارقۇم اكادەميك-عالىم يسلام قابىش ۇلى 1980 جىلى ولگەي قالاسىندا جارىق كورگەن «ايماعىم التىن وردام» اتتى ەستەلىكتەر جيناعىندا بىلاي دەپ ەسكە الىپتى: «... وردەن تاپسىرىپ تۇرىپ ي.ستالين: – قۇرمەتتى گەنەرال, ءسىز قاي ۇلتتان بولاسىز, – دەپتى. جايسانىپ: «مەن قازاقپىن جولداس باس قولباسشى!» دەيدى تازا ورىس تىلىندە. سوندا ي.ستالين: ء«سىزدى مەن سىرتتاي 1939 جىلدان بەرى بىلەمىن, از حالىقتىڭ ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتى ەكەنسىز, قۇتتىقتايمىن!» دەپتى.
1948 جىلدىڭ 28 ماۋسىم كۇنگى مەملەكەت باسشىسى مارشال ح.چويبالساننىڭ بۇيرىعىمەن گەنەرال جايسانىپ كسرو اۋە كۇشتەرى اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلىپتى. ودان كەيىنگى ءومىرى كۇڭگىرت. 1952 جىلى ح.چويبالسان ولگەن سوڭ گەنەرالدى قۋدالاۋ باستالعان. 1953 جىلى ءبىرجولا تۇرىپ قالۋ ءۇشىن الماتىعا ات باسىن بۇرعان كورىنەدى. وعان سول تۇستاعى ساياسي جاعداي ساي بولماعان.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاردىحان قينايات ۇلى داڭقتى ۇشقىش جايلى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1965 جىلى جايسانىپ اسكەري گوسپيتالدا توسەك تارتىپ جاتقانىن ەستىپ ىزدەپ باردىم, گەنەرالدىڭ سىرقاتى اۋىر ەكەن. كەزىندە داڭقتى قولباسشى, اتى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش ەكەنىنەن ەشقانداي بەلگى جوق. اۋرۋحانادا مەدبيكەنىڭ قولىنا قاراپ قالعان. ىزدەپ كەلگەن مەنى كورىپ كەمسەڭدەپ: «سەن قازاق بولعاندىقتان مەنى ىزدەپ كەلدىڭ عوي. ايتپەگەندە, بۇگىن مەنى ىزدەيتىن ادام قالمادى. ەندىگى جاتقان ءتۇرىم مىناۋ» دەيدى (قينايات ۇلى ز. كوشپەندىلىك عۇمىر. ەسسە. الماتى: «تاريح تاعىلىمى», 2010. 268-ب).
زامانىندا قايتپاس قىران, كوك اسپاننىڭ باتىرى اتانعان ازامات 1965 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. كەيىن ءوزى تۋىپ-وسكەن باي-ولكە ايماعى قىزىل قايىڭ اۋىلىنداعى مەكتەپكە ۇشقىشتىڭ ەسىمى بەرىلدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
