بۇگىنگى پوليتسەيدىڭ ءۇش تۇعىرلى نەگىزى
سوڭعى كەزدە وتاندىق اقپارات كەڭىستىگىندە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە پوليتسەيلەر اتىنا سىن كوپ ايتىلۋدا. ولار حالىق الدىندا ۇلكەن رەزونانس تۋدىرعان قىلمىستاردى ءبىر تاۋلىك ىشىندە اشىپ, قىلمىسكەردى ۇستاپ, ءوزىنىڭ كاسىبي بولمىسىن, ىسكەرلىگىن كورسەتسە دە, جاعداي وسىلاي بولىپ وتىر. ادىلدىگىنە جۇگىنسەك, تالايلاردى تاۋبەسىنە كەلتىرىپ جاتقان كىم – پوليتسەي, قاۋىپ-قاتەردىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن كىم – پوليتسەي, قىلمىسكەردەن قورعايتىن كىم – پوليتسەي, السىزگە زورلىق قىلدىرمايتىن كىم – پوليتسەي. سوندا دا وسى سالانىڭ قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن كوپشىلىكتىڭ پىكىرى الا-قۇلا. نەگە؟ ءيا, سونىمەن بۇگىنگى قوعامعا قانداي پوليتسەي كەرەك؟ وسى ساۋالدارعا وراي اتالعان سالانىڭ ىستىق-سۋىعىن كورگەن مامان رەتىندە ءوز ويىمدى كوپشىلىكپەن بولىسسەم دەيمىن.
بيلىك پەن زاڭ وكىلى – پوليتسيا قىزمەتكەرى كاسىبي قىزمەتىندە نەمقۇرايدىلىققا, ۇقىپسىزدىققا, بىلىمسىزدىككە بوي الدىرماۋى ءتيىس. ادامگەرشىلىك تۇرعىدان ونىڭ قاتەلىكتەرگە جول بەرۋگە قاقىسى جوق. پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ مىنەز-قۇلقى ادامگەرشىلىكتىڭ تالابىنا ساي بولۋى شارت. ويتكەنى ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقىنا قۇقىقتىق قىزمەت كورسەتۋشى تۇلعا. ولاي ەتپەيىنشە, پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ قوعامداعى سالماعى كەمىپ, بەدەلى مەن ابىرويىنا نۇقسان كەلەرى قاق.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ سوناۋ ورتا عاسىرلاردا ايتقان «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ءسوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جويعان جوق... پوليتسيانىڭ ادامگەرشىلىك بەينەسى ورنىقتى, رۋحى مىقتى بولماسا, ول قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن زياندى ارەكەتتەرگە قارسى قاۋقار كورسەتە المايدى. قازىرگى ۋاقىتتا پوليتسيانىڭ تولىققاندى تۇلعاسىنىڭ ءۇش تۇعىرلى نەگىزى بار. بىرىنشىدەن, ۇمىتكەر پوليتسيا ماماندىعىنا جۇرەك قالاۋىمەن كەلۋى كەرەك. سوندا ول ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە قويىلاتىن تالاپتىڭ بارلىعىن قابىلدايدى. ولاردى كاسىبي دەڭگەيدە دايىنداۋدى – ەكىنشى تۇعىر دەر ەدىك. ءۇشىنشىسى – جاڭا بۋىندى ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى الدىڭعى تولقىننىڭ ۇزدىك تاجىريبەسى مەن قالىپتاسقان داستۇرلەرىنە بوي ۇسىندىرۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋ. پوليتسيانىڭ جاڭا لەگىن دايىنداۋدا ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ ورنى وراسان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1997 جىلى 16 شىلدەدە ءبىزدىڭ اكادەمياعا كەلىپ, «قوستانايداعى تۇڭعىش جوعارى ميليتسيا مەكتەبىنە, ونىڭ شاكىرتتەرىنە وتانىنا ادال قىزمەت ەتۋىن تىلەيمىن» دەپ قالدىرعان تاريحي جازباسى ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇرانىنا اينالدى.
قۇندىلىقتاردىڭباسى كەم تۇسۋدە
نەسىن جاسىرامىز, ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى ادال قىزمەتكەرلەردىڭ بەينەسى كۇندەلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەلەۋسىز قالعانداي. تۋراشىل پوليتسيا قىزمەتكەرى مەرزىمدى باسىلىمدار مەن تەلەديداردىڭ نازارىنا ىلىنە بەرمەيتىن «تارتىمسىز, قىزىقسىز» كەيىپكەرگە اينالدى. نەگە؟ كوپتەگەن فاكتورلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, قىزمەتكەرلەردىڭ جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جەتكىلىكتى الەۋمەتتىك قورعالماۋى سالدارىنان پوليتسيا قىزمەتكەرى ماماندىعىنىڭ بەدەلى تومەندەدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قىزمەتكە كەلگەندەردىڭ كوپشىلىگى اتالعان سالانى جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ بىردەن-ءبىر مۇمكىندىگى رەتىندە كوردى. باسقاشا ايتساق, باسقا جۇمىس تابا الماعاندار, ءوز ماماندىعىنا بارعىسى كەلمەيتىندەر ءۇشىن بۇل سالا قىزمەتكە تۇرۋدىڭ كوزى دەپ باعالاندى. ال ماماندار ونداي ازاماتتاردا جەكە تۇلعالىق وي ەركىندىگى, تۇلعالىق كەمشىندىگى بولاتىنىن ايتادى. پوليتسيا قىزمەتكەرى بەدەلىنىڭ تومەندەۋىنىڭ ءبىر قىرى وسىندا جاتىر. سوندىقتان قوعاممەن اشىق ديالوگ جانە سەرىكتەستىك قاتىناس ورناتا وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كەشەندى جانە تەرەڭ رەفورما جۇرگىزەتىن مەرزىم الدەقاشان ءپىسىپ-جەتىلدى دەپ ويلايمىز. زايىرلى, قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتكە اشىق, ساۋاتتى جانە مورالدىق نەگىزدەگى مىعىم پوليتسيا قاجەت. سونىمەن قاتار باعا ءبىر جاقتى بولماي, قوعامعا دا بەلگىلى ءبىر تالاپتار قويىلۋى ءتيىس. قازىرگى رۋحانيلىق پەن يماندىلىقتىڭ, زاڭعا ق ۇلىقتىلىقتىڭ وزەگىنە ءۇڭىلىپ كورسەك, نەگىزگى قاعيداتتار قۇندىلىقتارىنان ايىرىلىپ, ولار ەكىنشى كەزەككە سىرعىدى. بۇل ارادا «قوعام وزىندە جوقتى پوليتسيادان تالاپ ەتۋى قيسىندى بولا قويار ما ەكەن؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
ءولارا كەزەڭ زاردابى
بۇل ماسەلەدە وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى ءولارا كەزەڭنىڭ بۇگىنگە جەتكەن زاردابىن دا جوققا شىعارۋعا بولماس. سول جىلداردىڭ ءتولى بۇگىن ەر جەتىپ, ازامات بولدى. تۇتاس قوعام وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە بۇكىل ەل الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردى, ءتۇرلى سالالارداعى وزگەرىستەردى باستان كەشكەنى ءمالىم. اتا-انالار جاڭا قوعامنان ءوز ورنىن ىزدەپ, كۇنكورىستىڭ قامىمەن الا دوربا ارقالاپ جۇرگەندە, ۇيدە تەلەديدارعا تەلمىرگەن بالالاردى قىمبات كولىكتەر, ياحتالار, كۋرورتتار, ادەمى ءومىردىڭ باسقا دا اتريبۋتتارى قىزىقتىردى. بۇگىندە 20 مەن 30 اراسىنداعى جىگىت بولعان سول ۇرپاقتىڭ اراسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاڭا بۋىنى دا قالىپتاستى. بۇگىندە ءىىو قاتارىنداعى جانە كىشى باسشىلىق قۇرامداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە كوپشىلىگى وتىز جاسقا تولماعان جاستار. دەمەك, ناق سولاردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن قىزمەتكە كوزقاراسى بۇگىنگى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسى تۋرالى كەرى پىكىر قالىپتاستىرادى. ءتيىستى ءتارتىپتى, رەتتەلگەن قارىم-قاتىناس پەن ءوزارا باعىنۋدى جاس قىزمەتكەرلەردىڭ كوپشىلىگى نەگىزسىز فورماليزم دەپ سانايدى. سوندىقتان ولارعا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك مىنەز-قۇلقىنا قويىلاتىن كاسىبي-ەتيكالىق ستاندارتتار مەن تالاپتاردى ءتۇسىندىرىپ قانا قويماي, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ بارلىق جاعدايلارىندا سانالى داعدىلانۋعا تاربيەلەۋ ماڭىزدى. بۇل ءىس ءىىو-نىڭ بارلىق جۇيەسىندە كۇندەلىكتى جۇرگىزىلۋدە. وسى ورايدا «پوليتسيا قىزمەتكەرى ادامگەرشىلىك بيىگىنەن كورىنبەسە, وزگەنىڭ قايعىسىن وزىنىكىندەي قابىلداي الا ما؟ وتاننىڭ, حالقىنىڭ الدىنداعى مىندەتىن سەزىنە الا ما؟» دەگەن سۇراقتىڭ شەشىمىن تابۋ جولىن وقۋ پروتسەسىنە ەنگىزۋ قاجەت.
جاس مامان ۇلگى تۇتار تۇلعانى تانۋى ءتيىس
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ارداگەرلەرى جاستارعا قۇندى تاجىريبە بەرۋگە دايىن جانە بەرىپ تە كەلەدى. قازىر ارداگەرلەر مەن جاس ۇرپاق بايلانىسىن جانداندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا «ىشكى ىستەر سالاسىنداعى بۇگىنگى جاستار ۇلگى تۇتاتىن جارقىن تۇلعالار بار ما؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. اتالعان سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرەر بولساق, ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ تاريحىندا جاستارعا ۇلگى بولارلىق تۇلعالار جەتكىلىكتى...
1954-1959 جانە 1967-1974 جىلدار اراسىندا قازاق كسر-ءنىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان, ىشكى ىستەر گەنەرال-لەيتەنانتى اتاعىن تۇڭعىش العان قازاق, 2004 جىلى ءبىزدىڭ اكادەمياعا ەسىمى بەرىلگەن شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۇتاسىمەن بۇگىنگى جاس پوليتسەيلەرگە ۇلكەن مەكتەپ دەر ەدىم. مينيسترلىككە سوعىستان كەيىنگى قيىن جىلدارى كەلگەن ول ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ بارلىق پروبلەمالارىن بەس ساۋساقتاي ءبىلىپ, وعان رەفورما جاساعان, 30-شى جىلداردان كەيىن قۇلدىراپ كەتكەن ميليتسيا بەدەلىن قايتا كوتەرگەن كىسى ەدى. ول تەك ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى, بىلىكتى باسشى عانا ەمەس, حالقىنىڭ ءانى مەن كۇيىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, سالتى مەن ءداستۇرىن جەتىك بىلگەن كوكىرەگى التىن ادام ەدى. ونىڭ قازاق جانە دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىنان تۇراتىن باي كىتاپحاناسى قازىر ءبىزدىڭ اكادەميادا ساقتاۋلى, ول بۇگىنگى تىڭداۋشىلارىمىزدىڭ يىگىلىنە جاراپ وتىر. ش.قابىلباي ۇلىنىڭ شاكىرتتەرىن ادالدىققا تاربيەلەگەنىن, جۇرەگىندە وتى بار ازاماتتارعا قامقور بولعانىن ول تۋرالى ەستەلىكتەردەن وقۋعا بولادى. ءبىز اكادەميادا كۋرسانتتاردان ول كىسىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى جاقسى ءبىلۋىن تالاپ ەتەمىز.
ءبىلىمدى قىزمەتكەر دايارلاۋ – ۋاقىت تالابى
ءبىز وقۋ پروتسەسىن جوسپارلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قويىلاتىن بۇگىنگى تالاپتاردى باستى باعىت ەتىپ الامىز. ءار تۇلەك كاسىبي ءبىلىمىن تەرەڭ يگەرۋدەن بولەك, شىنىققان جانە مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تاباندى, ءتوزىمدى بولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار قازىرگى زامانعى «قىلمىستىق الەمنىڭ» دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, پوليتسيا وزىق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋى جانە ءوز جۇمىسىندا ولاردى پايدالانا بىلگەنى ءجون. بۇل باعىتتا ءبىز ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ پراكتيكالىق قىزمەتىنە, كۋرسانتتاردى الدا كۇتىپ تۇرعان جۇمىسقا بارىنشا جاقىنداتۋعا ۇمتىلامىز. بۇگiنگi كۋرسانتتار ەرتەڭ-اق كونستيتۋتسيا جانە قۇقىق ءتارتiبiن قورعايتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ينۆەستيتسيالاۋ – بۇل بولاشاقتى ينۆەستيتسيالاۋ ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. بۇل جونىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «بولاشاقتىڭ نەگىزى ءبىلىم وردالارىنىڭ اۋديتوريالارىندا قالانادى» دەگەنىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى.
وندىردەي پوليتسيا وفيتسەرى وزىنە ارتىلعان سەنىمدى اقتاۋدا الدىمەن پاتريوتتىق سەزىمدى, ادىلەتتىلىكتى, ابىرويلى بولۋدى نەگىزگى ۇستانىم ەتىپ الۋى قاجەت. «مەن ەلىم مەن ازاماتتاردىڭ ناعىز قورعاۋشىسى بولامىن, كەز كەلگەن ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇراتىن ادال جانە سەنىمدى پوليتسەي بولامىن, ءوز بورىشىمدى ابىرويمەن ورىندايمىن» دەگەن ويدى ساناعا ابدەن سىڭىرگەندە الگى ۇستانىمدار ونىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعىنا اينالادى.
ميرلان قىزىلوۆ,
ءىىم ش.قابىلباەۆ اتىنداعى
قوستاناي اكادەمياسىنىڭ
باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى
