ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى اياسىندا ەكى ەل دوستىعىن ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا 2018 جىلدىڭ وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى جىلى دەپ جاريالانۋى كوڭىلگە قونىمدى. ەكى ەلدىڭ مادەني باۋىرلاستىعى جاڭعىرىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستارى ودان ءارى نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ساراپشىلار بۇل قادام 2020 جىلعا دەيىن وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا ارىپتەستىگىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ماقساتىنىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن ورىندالاتىنىنا دەگەن سەنىمدى كۇشەيتەدى ءارى كورشىلەس ەلدەردى ورتالىق ازياداعى ۇدەمەلى دامۋدىڭ درايۆەرىنە اينالدىرادى دەپ توپشىلاۋدا.
دوستىق قارىم-قاتىناس پەن مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستى جاڭعىرتۋ مۇددەسىمەن قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى اياسىندا ەلىمىزدە بىرنەشە مادەني ءىس-شارانى وتكىزۋ جوسپارلانعان. استانادا تۇركى حالىقتارىنىڭ اتاقتى فيلوسوفى, مەملەكەت قايراتكەرى الىشەر ناۋايعا ەسكەرتكىش ورناتىلاتىن بولسا, وزبەكستاندا وزبەك پرەزيدەنتىنىڭ ابايتانۋعا ارنالعان قاۋلىسى شىققان. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى «قيىرداعى قازاقتار» جوباسىنىڭ اياسىندا الىس جۇرتتاعى قانداستارىمىز تۋرالى دا تالاي تاريحي ماڭىزدى مالىمەتتەردىڭ جيناقتالاتىنى دا ايان.
قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى, قولباسشى, بي-شەشەندەرى قازىرگى وزبەك جەرىندە تۋىپ-ءوسىپ, ءبىلىم الىپ نەمەسە ماڭگىلىك تۇراقتارىن تاپقاندارى تاريحتان بەلگىلى. دەرەك اقيقاتىن كەزىندە جارتى الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ماۋرەناھر يمپەرياسىن قۇرىپ, «يىلدىرىم ءبايازيتتىڭ» تىزەسىن بۇكتىرىپ, باسىن ەڭكەيتكەن ءامىر تەمىردىڭ كەسەنەسى ايقىنداسا, نۇر اتا ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن ايتەكە بي جانە ونىڭ ۇرپاعى ءجالاڭتوس باتىر سامارقانداعى ۇلىقبەك مەدرەسەسىنىڭ قارسىسىنان 1620–1636 جىلدارى «شيردور» (ارىستان قاقپا) مەدرەسەسىن سالدىردى. 1646 جىلى ەكى مەدرەسەنىڭ ورتاسىنان ء«تىللا قاري» (التىنمەن اپتالعان) مەدرەسەسىنىڭ قۇرىلىسىن باستادى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر سالدىرعان كەشەندى قۇرىلىستار سامارقانداعى رەگيستان الاڭىن قالىپتاستىرىپ, قالانىڭ سالتاناتتى ورتالىعىنا اينالادى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر شىن مانىندە وزبەك, قازاق, قاراقالپاق, قىرعىزداردىڭ بىرىككەن قولىنىڭ قولباسشىسى بولىپ سامارقان, بۇقارا, تاشكەنت, تۇركىستان توڭىرەگىن عانا قورعاعان جوق, بۇكىل ورتا ازيا ساحاراسىنىڭ دا قورعانى بولا ءبىلدى.
تاشكەنت قالاسىنىڭ ەڭ كورنەكتى ورىندارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «تولە بي كەسەنەسى» ساۋلەت كەشەنىندە قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى تولە بي جەرلەنگەن. ءXVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سالىنعان كەسەنە – قازىرگى تاشكەنت اۋماعىنداعى ەڭ كونە, تاريحي ماڭىزى زور ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيى. تاريحي تۇلعالاردىڭ قايسى ءبىرىنىڭ ءومىر دەرەكتەرىن زەرتتەسەڭىز دە ولاردىڭ ءبىر ءتىنى وزبەك باۋىرلاردىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە تىرەلەتىنى ەكى ەلدىڭ ارا-قاتىناسىنىڭ تىعىز بايلانىستا بولعانىن اڭعارتادى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە جاۋعا قىرعيداي تيگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گەنەرال سابىر راحيموۆ تا ەكى ەلگە ورتاق تۇلعا.
ەكى ەلدىڭ ىنتىماعى الەمدەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى ەڭ ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋگە ىقپال ەتتى. 1991 جىلى قازاقستان سەمەيدەگى سىناق الاڭىن جاپقاننان كەيىن 1993 جىلى وزبەكستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1994 جىلى تاشكەنتكە ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ تۋرالى شارت قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى بايلانىستى جان-جاقتى, اسىرەسە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ال 1997 جىلى ناۋرىزدا جاسالعان قازاقستان, وزبەكستان مەن قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنىڭ اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستاستىق تۋرالى ۇشجاقتى شارت – قارىم-قاتىناستى دامىتۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام بولدى. ەلباسىنىڭ 1998 جىلدىڭ قازانىندا وزبەكستانعا جاساعان رەسمي ساپارى كورشىلەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى ارتتىرۋعا تىڭ سەرپىن بەردى. شىن مانىندە, ەكى ەل ءبىر-بىرىنە سەنىمدى سەرىكتەس, سوندىقتان قازاقستان-وزبەكستان دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءىسى جالعاسا بەرمەك. وزبەكستان – قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءىرى ساۋدا ارىپتەسى. بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى اۋىل شارۋاشىلىعى, مەتاللۋرگيا جانە مۇناي ونىمدەرى نەگىزىندە ءوسىپ وتىر جانە دە قازاقستاندا وزبەكستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنە دەگەن ەرەكشە سۇرانىس بارىن اتاپ وتكەن ءجون. باۋىرلاس ەكى مەملەكەتتىڭ بيزنەس قۇرىلىمدارىنان ءوزارا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ, قازاقستان 2012 جىلدان بەرى وزبەكستانعا باعىتتاعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمىن 5 ەسەگە ۇلعايتتى. ءوز كەزەگىندە كورشى مەملەكەت وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 4,4 ملن دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيالار جىبەردى. ەكى ەلدىڭ مادەني باۋىرلاستىعىن جاڭعىرتىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستارىن نىعايتا ءتۇسۋ شارالارى ۇستىمىزدەگى جىلى استانا قالاسىندا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك جۇمىس كەزدەسۋىنەن كەيىن ەرەكشە قارقىن الدى.
وزبەكستان مەن قازاقستان ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا بىرلەسە قىزمەت ەتىپ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اياسىندا كونسۋلتاتسيالىق قىزمەتتى ىسكە قوستى. بۇل ورتالىق ازياداعى وتكىر ماسەلەلەردى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارۋدا تاپتىرماس بىرلەسكەن ارەكەت بولارى ايقىن. ەكى ەلدىڭ دە ماقساتى ەڭ اۋەلى, ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرىن بىرگە شەشۋگە جول اشۋ. ادەتتە وزبەكستان – دەموگرافيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتى, مەملەكەتتىلىك جانە مادەني داستۇرلەرىنىڭ ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان مۇمكىندىكتەرى زور, اۋعانستانمەن تاريحي بايلانىستارى تەرەڭ جانە الەمدەگى ءارتۇرلى ورتالىقتارمەن وزىندىك سيپاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ كەلگەن مەملەكەت. سوندىقتان بولار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. وسى باستامانى نەگىزگە الا وتىرىپ, وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ وزبەكستاننىڭ كەيىنگى دامۋ تۇجىرىمدامالارىندا ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس ستراتەگياسىنان ءبىرتۇتاس ايماق قۇرۋ يدەياسىنا ءوتۋ XXI عاسىرداعى ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ قابىلدادى. ش.ميرزيوەۆ بيلىككە كەلگەلى بەرى قىرعىزستانمەن, تاجىكستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن دە بايلانىستارىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا دەگەن نيەت تانىتىپ, قاجەتتى شارالار قابىلداۋدا. قازىرگى تاڭدا وزبەكستان «ەگەر حالىق باي بولسا, وندا مەملەكەت تە باي ءارى قۋاتتى بولادى» دەگەن قاعيداعا ساي ءومىر ءسۇرىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن ىسكەرلىك سالانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ماقساتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن جەڭىلدىكتەرگە جول اشۋعا بەت بۇرۋدا. قازاقستان مەن وزبەكستان بىرنەشە ەتنوس وكىلدەرى ءومىر سۇرەتىن كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەر. قازاق جانە وزبەك حالىقتارىنىڭ شىدامدىلىعى, تامىرىن تەرەڭگە جايعان سان عاسىرلىق تاريحقا يە بولعانىن جوعارىدا اتاپ كورسەتتىك. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق الەمنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالعان بىردەن-ءبىر دوستىق تۋىن جەلبىرەتكەن ەلدەر. قازاقتار مەن وزبەكتەر – باۋىرلاس حالىقتار. قازىرگى تاڭدا وزبەكستاندا ۇلكەن قازاق دياسپوراسى ءومىر سۇرۋدە. سونىمەن قاتار وزبەك ۇلىسىنىڭ 600 مىڭنان استام وكىلى قازاق جەرىن مەكەن ەتۋدە. ەڭبەكقورلىق, سابىرلىلىق جانە مەيىرىمدىلىك سىندى قاراپايىم ادامي قاسيەتتەر وسى ۇلتتارعا ءتان جانە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى بولماق.
ەكى ەلدىڭ تاريحي شەجىرەلەرىندە دە, كيەلى قونىستارىندا دا ۇقساستىق جانە ءبىر-بىرىنەن اجىراتا الماس تۇتاستىق بار, بۇل ەكى ەل اراسىنداعى تۋريستىك بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا تاپتىرماس يدەيا. سوندىقتان قازاقستاندىق تۋريستىك قاۋىمداستىق وزبەكستان قالالارى تاشكەنت – بۇقارا – سامارقان − شىمعان مەن كازاقستاندىق قالالار تۇركىستان – شىمكەنت – تاراز – الماتى اراسىندا تۋريستىك ءدالىز قۇرۋدى ۇسىنادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىنعا يە بولىپ, بۇگىندە نارىقتىق ەكونوميكاسى قۋاتتى ءارى ازاماتتىق قوعامى اشىق قارقىندى دامىعان دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالدى. وسى قاتىناس ارقاسىندا باۋىرلاس وزبەك جانە قازاق حالىقتارى اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك كوپىرى قالاندى.
ءدىنى ءبىر, ءتىلى ءبىر, تاريحى ءبىر حالىقتاردىڭ ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردى ۇدەتۋىنە ەشكىم كەدەرگى كەلتىرمەيدى, تەك ءوزارا دوستىق قاتىناس ءۇشىن ىقىلاس پەن نيەت بولسا بولدى.
قازاق پەن وزبەك دوستىعى, باۋىرمال اعايىندىق قارىم-قاتىناسى ەكى مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, التى الاشتى ۇران ەتكەن تۇتاستاي تۇركى ەلدەرىنىڭ مەرەيىنىڭ ۇستەمدىگىن بىلدىرەتىنى ءمالىم.
وتەۋباي قوجاق ۇلى,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
