160 مىڭ ادام ءارتۇرلى دەنە جاراقاتتارىن العان. ەل امان, جۇرت تىنىشتا قانشاما وتانداستارىمىز وپات بولىپ جاتىر. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ساراپتاۋىنا قاراعاندا, قازاقستانداعى جول اپاتىنان ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءبىر جارىم پروتسەنتى شاماسىندا زيان كەلتىرىلەدى ەكەن. ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك شىعىن 600 ميلليارد تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. ەگەر ەلىمىزدىڭ قارجى كوپ جۇمسالاتىن قورعانىس سالاسىنا جىل سايىن 200 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنەتىنىن ەسكەرسەك, جول-كولىك وقيعاسىنان كەلەتىن زياننىڭ كولەمى وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولار ەدى.
وسىنشا قايعى شەگىپ, زيان تارتىپ وتىرعانىمىزبەن, ناشار كولىك جۇرگىزۋشىسىن دايىنداعانى ءۇشىن ءالى بىردە-ءبىر جۇرگىزۋشى دايىندايتىن مەكتەپ نەمەسە وسى ىسكە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپقا تارتىلعاندىعىن ەستىگەن ەمەسپىز. بۇرىن كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارى رەسپۋبليكانىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولاتىن. مينيسترلىك ءوز كەزەگىندە ءاربىر كاتەگوريا بويىنشا باعدارلاما ءتۇزىپ, وقىتۋ ادىستەمەسىن قۇرىپ, جاڭاعى مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن تولىق زەرتتەگەننەن كەيىن عانا ليتسەنزيا بەرەتىن. 2007 جىلدان باستاپ كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن وقىتاتىن مەكتەپتەر جول-كولىك پوليتسياسىنا بەرىلدى. بيىل جاڭا ءتارتىپ بويىنشا وقۋ ۇيىمدارى عيمارات پەن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى جالعا الا الادى. ەندى شىنىن ايتقاندا, پايدا كوزدەگەن الدەكىمدەر وزدەرىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا بولماعان سوڭ, اۆتودرومدى جالعا الۋ تۋرالى جالعان قۇجات جاساي سالۋى دا ابدەن مۇمكىن.
ءبىز وسى شەتىن وقيعالاردىڭ سەبەبىن انىقتاعىمىز كەلدى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سەبەبى مەن سالدارى سان الۋان. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى, كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلاۋداعى جىبەرىلىپ وتىرعان ولقىلىق.
وبلىس ورتالىعىندا ورتا مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا كاسىبي ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, جۇرگىزۋشى ماماندىعىنا وقىتىلادى. جالعىز جۇرگىزۋشى عانا ەمەس, ەرتەڭ تىرشىلىككە قاجەتتى ارقيلى كاسىپ يگەرىلەدى. ءار وقۋ جىلىندا كولىك تىزگىنىن ۇستاۋعا تىلەك بىلدىرەتىن وقۋشىلاردىڭ سانى 500 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. ارينە, وقۋشىلاردىڭ ورتا ءبىلىم الۋىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر كاسىپتى مەڭگەرىپ شىعۋىنا ەش قارسىلىق جوق. بىراق بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر دۇنيە, «ۆس1» كاتەگورياسى بويىنشا دايىندالاتىن جاڭاعى 15 توپتىڭ قۇرامىنداعى جارتى ميلليونعا جۋىق وقۋشى كاسىبي ءبىلىمدى قانداي دەڭگەيدە الىپ جاتىر؟ مىنە, بارلىق ماسەلە وسىندا. كولىكتى جۇرگىزىپ ۇيرەنۋگە نەبارى 8 اۆتوكولىك بولىنگەن. ونىڭ ەكەۋى «زيل» جانە «گاز-53» جۇك كولىكتەرى.
– ءبىز ءوز تاجىريبەمىز بويىنشا وقۋشىلار توبىنداعى ءار ادامنىڭ دايەكتى تۇردە تاجىريبە جيناقتاپ, ءبىلىم الۋى ءۇشىن توپتاعى 30 وقۋشىعا كەم دەگەندە ءۇش اۆتوكولىكتىڭ قاجەت ەكەندىگىن بىلەمىز, – دەيدى «ارباكەش» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇرىلتايشىسى وتەگەن كارىموۆ. دەمەك, وقۋ-وندىرىستىك كومبيناتى وقۋ كۋرستارىنداعى وقۋشىلاردى تولىق قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ شەبەرلىكتەرىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 37 اۆتوكولىك قاجەت.
بۇل ماسەلەنىڭ بەرگى جاعى عانا. قازبالاي بەرسەڭىز, ءبىر جوقتى ءبىر جوق ءتۇرتىپ, ءتۇپسىز تۇڭعيىققا تەرەڭدەي تۇسەر ەدى. ەندى وبلىس ورتالىعىنداعى اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلايتىن كۋرستار ماسەلەسىنە كەلەيىك. كەشەگى كەڭەس زامانىندا «كازاۆتوموتوليۋبيتەل», «دوسااف» جانە كوكشەتاۋ وقۋ كومبيناتىن قوسقاندا كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايىندايتىن نەبارى ءۇش ارنايى وقۋ ورنى بولاتىن.
«ارباكەش» اق قۇرىلتايشىسى ءو.كارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتقان شاكىرتتەرىنە كۋالىكتەرىن وزدەرى تاپسىرادى. ويتكەنى, ولار جالعىز ءبىلىم تاجىريبەسىنە عانا ەمەس, شاكىرتتەرىنىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق بايىپتىلىعىنا دا جاۋاپتى. «مىسالعا دەيىك, اۋە ۋچيليششەسىندە ۇشقىشتارعا ديپلومدى ۋچيليششەنىڭ ءوزى بەرەدى عوي», دەيدى ول.
شىنىندا دا, تاجىريبەلى مامان پىكىرىنىڭ جانى بار سياقتى. ايتپەسە, قازىر رۇقسات بەرەتىن ءارى باقىلايتىن ورگان – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى. كۋالىكتى دە بەرەتىن وزدەرى. بالكىم, قاپتاپ كەتكەن جول اپاتىنىڭ تۇپكى سەبەبىنىڭ ايتىلماي تۇرعانى وسىدان با ەكەن؟
بۇگىندە كوكشەتاۋدا 19 كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايىندايتىن مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. ەگەر جۇرگىزۋشىلەردى دايىندايتىن مەكتەپتەر تۇلەكتەرىنە كۋالىك تاپسىرعاننان كەيىن العاشقى جارتى جىلدا ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىكتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن بولسا, وسى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ قاق جارتىسى جابىلىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, كوبىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا ءالسىز. تاجىريبە وتكىزەتىن الاڭقايلارى جوق. مۇنداي تاجىريبەلىك الاڭقايلار ەرتەدەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جوعارىدا اتالعان ءۇش ۇيىمدا عانا بار.
سونداي-اق ساپاداعى سالعىرتتىق وقۋ باعدارلاماسىنا دا تىكەلەي قاتىستى. جۇرگىزۋشىلەردى دايىندايتىن مەكتەپتەر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراپ تۇرعان كەزدە ارنايى تۇزىلگەن باعدارلاما بولاتىن. قازىر دە بار. بىراق جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى جىل سايىن جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىنە بىرقىدىرۋ جاڭالىقتار ەنگىزىلىپ جاتىر عوي. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر قيسىنعا كەلمەيتىن دۇنيە – «د» كاتەگوريالى جۇرگىزۋشىلەردى دايىنداۋ ماسەلەسى. شىنىن ايتقاندا, قازىر ەشبىر مەكتەپ ول سانات بويىنشا دايىنداپ جاتقان جوق. جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇرگىزۋشىلەر ىلكىدەن كەلە جاتقان اعا بۋىننىڭ جۇقاناسى. مىسالى, كولىك جۇرگىزۋشىسى ماماندىعىن قالاعان ازامات 18 جاسقا تولعاندا «س1» كاتەگورياسىن الادى. ال «س» كاتەگورياسىن الۋ ءۇشىن 21 جاسقا تولۋى كەرەك, ونىڭ ىشىندە «س1» كاتەگورياسىمەن ءبىر جىلدان كەم ەمەس جۇمىس ءوتىلىڭىز بولۋى شارت. «د» كاتەگورياسىن الۋ ءۇشىن الدىمەن «د1» كاتەگورياسىنا قول جەتكىزۋىڭىز قاجەت. وسى كاتەگوريامەن ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋىڭىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە «س1» كاتەگورياسىمەن جۇمىس ىستەگەن ءبىر جىل ەڭبەك ءوتىلىڭىز تالاپ ەتىلەدى. سودان سوڭ بارىپ 25 جاسقا تولعاندا, ەڭبەك ءوتىلىڭىز بەس جىل بولعاندا «د» كاتەگورياسىن الا الاسىز. وندا دا «د1» كاتەگورياسىمەن جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ءوتىلىڭىز ءۇش جىلعا تولۋى شارت. بىراق وسىعان كوپ جاستاردىڭ شىدامى جەتپەيدى. ويتكەنى بۇل سونشالىقتى قيالدايتىن, ارماندايتىن قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات ماماندىق ەمەس قوي. «مەن ەرتەڭ اۆتوبۋس تىزگىنىنە وتىرامىن» دەپ الدىنا ماقسات قويىپ, كىم سونشاما جىل جۇرە الادى. مىنە, سوندىقتان دا قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن ۇجىمدار اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىن تابا الماي وتىر. قازىر ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر بۇرىننان كەلە جاتقان اعا بۋىن وكىلدەرى.
جۇرگىزۋشىلەردى وقىتۋداعى تاعى ءبىر ماسەلە, كۋالىك العىسى كەلگەن ادامنىڭ ارنايى مەكتەپتە وقىماي-اق, وزدىگىنەن دايارلانۋى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل دا جەرىنە جەتە ويلاستىرىلماعان ءادىس. ارينە, ونىڭ دا ادامنىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋ, قول جەتىمدىلىگىن كوبەيۋ تۇرعىسىندا دا وڭتايلى جاقتارى بولۋى مۇمكىن شىعار, بىراق كولىك جۇرگىزۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان وزدىگىنەن وقىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا اتالعان سالاداعى ماماندار قارسىلىق بىلدىرەدى.
وسى ورايدا جۇرگىزۋشىلەر دايىندايتىن مەكتەپكە يەلىك ەتىپ وتىرعان «وتان» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى تۋرالى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بىرلەستىك 85 جىل بۇرىن قۇرىلعان. ەڭبەك مايدانىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, تاريحى مەن تاعىلىمى مول. اقمولا وبلىستىق «وتان» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى الدىمەن تراكتورشىلار دايىنداعان. ءتىپتى سوعىس كەزىندە ول تراكتورشىلار مايدان دالاسىندا تانكيست رەتىندە وتان قورعاۋ جورىعىنا دا قاتىسقان. ودان بەرىدە تىڭعا جورىق باستالعان شاقتا جۇرگىزۋشىلەر دايارلاۋعا كوشكەن. جالعىز جۇرگىزۋشىلەردى عانا ەمەس, تولىپ جاتقان تەحنيكالىق ماماندار دايىنداعان. بۇگىندە دە «ا», «ۆ», «ۆ1», «س», «ە» كاتەگوريالارى بويىنشا جۇرگىزۋشىلەر دايارلاۋدا. الايدا «د» كاتەگورياسى بويىنشا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلاۋعا قاۋقارسىز. ويتكەنى ولاردىڭ كۋرسانتتاردى ۇيرەتۋگە قاجەتتى اۆتوبۋستارى جوق. ال وزگە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ارىپتەستەرىنىڭ كوپشىلىگىنە قاراعاندا كوش ىلگەرى. قازىر جىلىنا جۇزدەن استام جۇرگىزۋشى دايارلاپ شىعارادى. جول ەرەجەسىن ۇيرەتەتىن, ماشينا قۇرىلىمىن, تاجىريبەلىك ساباقتاردى وقىتاتىن ءپان كابينەتتەرى تولىق جابدىقتالعان.
– وزگە ارىپتەستەرىمىزدەگى احۋال تۋرالى ايتا المايمىن. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ءوز ىسىمىزگە بەرىك بولۋ,– دەيدى بىرلەستىك توراعاسى ۆيكتور يۋحا. «وقۋ مەرزىمى ارقايسىسىنىڭ قانداي كاتەگوريا الاتىنىنا بايلانىستى. مىسالى, «ۆ,س» كاتەگوريالارىنا جۇرگىزۋشىلەردى 5 اي, «س1» كاتەگورياسى بويىنشا 3,5 اي دايىندايمىز», دەيدى ول.
وزدەرىنىڭ اۆتودرومدارى بار بىرلەستىك تە نەگىزىنەن جۇرگىزۋشىلىك شەبەرلىگى تىنىمسىز ماشىقپەن قالىپتاساتىنىن ايتادى. مىسالى «ۆ» كاتەگوريالى جۇرگىزۋشىنى دايارلاۋ ءۇشىن 57 جۇمىس كۇنى كەرەك. ەگەر توپتا 30 ادام بولسا جانە وقۋ مەرزىمى 8 ساعات بولاتىن بولسا, ءبىر وقۋشىعا قانشا ۋاقىت كولىك تىزگىندەۋ قاجەت ەكەندىگى ءوز-وزىنەن بەلگىلى بولادى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, وقۋشىنىڭ ارنايى ترەناجەردا جاتتىققان ۋاقىتىن قوسا ەسەپتەگەندە, 40 ساعاتقا تارتا ۋاقىت كەرەك. دەمەك, ءار توپقا 3 ارنايى ماشينا قاجەت بولادى. ال مۇنداي مۇمكىندىگى جوق وقۋ ورىندارى جۇرگىزۋشىلەردى قالاي دايىنداپ جاتىر؟
وبلىستىق اكىمشىلىك پوليتسياسىنىڭ تىركەۋ-ەمتيحان بولىمشەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جول-كولىك وقيعالارى ورىن العان كەزدە كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى ساراپتاما جاسالىپ, تالدانا بەرمەيدى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا جۇرگىزۋشىلەر دايىندايتىن 62 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ اراسىنان «ارباكەش», «وتان», «كازاۆتوموتوليۋبيتەل» ۇجىمدارىنىڭ جۇمىس ساپاسىن جاقسى قىرىنان كورسەتۋگە ابدەن بولادى.
– بۇل ۇجىمداردىڭ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم ساپاسى, جۇرگىزۋ تاجىريبەسى ەمتيحان كەزىندە كورىنىپ تۇرادى, دەيدى اعا ينسپەكتور اسلان بۋكانوۆ. ەڭ قيىن ماسەلە ورتاق رەسپۋبليكالىق بازانىڭ بولماۋى. بىزدە 2002 جىلدان باستاپ وسىنداي بازا جۇمىس ىستەپ ەدى. ماسەلەن, قىزىلوردادا وقىعان ازامات بىزدە ەمتيحان تاپسىراتىن بولسا, الگى بازا ارقىلى قايدا وقىعانىن كورۋگە بولاتىن. قازىر قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى بازا جۇمىس ىستەمەي تۇر. جەلتوقسان ايىنىڭ بىرىنەن باستاپ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ال بۇگىنگى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە بايلانىستى ايتار بولساق, ءبىز كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلايتىن مەكتەپتەردى تەكسەرە المايمىز. ءبىزدىڭ جۇمىس − ەمتيحان قابىلداۋ» دەيدى ول.
مىنە, قانى شىعىپ تۇرعان تاقىرىپتى قاۋزاعاندا, ەكشەپ العانىمىز وسى. ازىرگە جۇرگىزۋشىلەر دايارلاۋدىڭ بەت الىسى وسىنداي. شارۋاسى شاشەتەكتەن ءىس وڭالعانشا, قانشا ۋاقىت وتەر ەكەن. ال ءومىر وعان قاراپ تۇرمايدى عوي. قۇددى جىلدامدىعى جوعارى جەڭىل كولىكتەردەي زىمىراپ ءوتىپ جاتىر. سول زىمىراعان دۇنيەدە جولىڭىز بولسىن, جولاۋشى!
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
