وكىنىشكە قاراي, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ قوستانايدىڭ داۋىرلەگەن داڭقى بىرتىندەپ باسەڭسي بەردى. ويتكەنى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا «بارتەر» دەگەن پايدا بولىپ, بۇكىل مال اتاۋلىنىڭ تۇبىنە جەتتى. ايتالىق, ەڭ ناشار دەگەن, بىرىڭعاي دوتاتسيامەن كۇن كورىپ وتىرعان كەڭشاردىڭ وزىندە ول جىلدارى كەم دەگەندە مىڭعا تارتا جىلقى, 5-6 مىڭ باس ءىرى قارا, 20 مىڭنان استام قوي بولسا, بۇگىندە سول مالدان تىگەرگە تۇياق قالعان جوق.
توقسانىنشى جىلدارداعى داعدارىستىڭ سالدارىنان ميلليونداعان گەكتارعا ەگىلىپ كەلگەن استىق القاپتارىنىڭ كولەمى كۇرت قۇلدىرادى. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, ول ۋاقىتتارى كەيبىر كەڭشارلاردىڭ ءبىر ءوزى عانا 100 مىڭ گەكتاردان استام القاپقا ەگىن ەگەتىن. قوستانايدا وندىرىلەتىن كەننىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى بولىپ تابىلاتىن رەسەي ءوز ەكونوميكاسىنىڭ تۇرالاۋىنا بايلانىستى قازاقستاندىق شيكىزاتتان باس تارتتى. مىنە, وسى جاعدايلاردىڭ ءبارى وبلىسقا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى.
وبلىستاعى تۇرعىندار سانىنىڭ كەمۋ ءۇردىسى دە ءبىراز جايدان حابار بەرەتىن ءتارىزدى. ماسەلەن 1999 جىل مەن 2011 جىلدىڭ اراسىندا وبلىس حالقىنىڭ سانى 1 017 729-دان 879 579-عا دەيىن كەمىگەن. ودان كەيىنگى ءتورت جىلدا حالىق سانى 3 مىڭ ادامعا ارتقانىمەن, سوڭعى ەكى جىلدا تاعى دا 8 مىڭ ادامعا ازايىپ كەتكەن. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا وبلىستىڭ ەڭ شاعىن دەگەن اۋداندارىنىڭ حالقى 30 مىڭعا جاقىنداپ باراتىن. بۇگىندە نەگىزىنەن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى قونىستانعان امانگەلدى, جانكەلدين, ناۋىرزىم اۋداندارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ حالقىنىڭ سانى 20 مىڭعا دا جەتپەيدى.
دەي تۇرساق تا, قازاقستان ەكونوميكاسى جاندانا باستاعان 2000-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ قوستاناي وڭىرىندە دە قاراڭ-قۇراڭ تىرشىلىك پايدا بولدى. دەگەنمەن, ابدەن تيتىقتاعان شارۋاشىلىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي مىندەت ەمەس ەدى. سوندىقتان بولار, وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ايتارلىقتاي دارەجەدە قولعا الىنعانىنا قاراماستان, ءبىر كەزدەردەگى بيىك مەجەلەرگە جەتۋ ءالى دە مۇمكىن بولا الماي وتىر.
تاياۋدا قوستانايدا بولعانىمدا, اتقارىلىپ جاتقان وڭدى ءىس-شارالاردى كورىپ كوڭىل توعايدى. قالادا قۇرىلىس جۇمىستارى جاپ-جاقسى قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. بۇلاي دەيتىنىم, ءبىر زاماندارى تۇرعىن ءۇي, باسقا دا قۇرىلىستار سالۋدان ەلىمىزدە الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنگەن قوستانايدا سوڭعى جىلدارى بۇل سالا دا ەداۋىر سايابىرسىپ قالعان بولاتىن.
نەگىزىنەن كوتتەدجدەر تۇرعىزىلىپ (ولاردى دا قالتالى ازاماتتار ءوز كۇشتەرىمەن سالىپ جاتىر), كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ بوي كوتەرۋى قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا تىم سىلبىر دامىدى. سوڭعى جىلدارى سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ باعىتىندا تالپىنىستىڭ بار ەكەندىگى بايقالادى. سونىڭ ناتيجەسى شىعار, ءبىر كەزدەرى قۇلازىپ بوس جاتقان «ەكىنشى قوستاناي» دەپ اتالاتىن ايماقتا بۇتىندەي ءبىر شاعىن اۋداننىڭ پايدا بولىپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاسى بولدىق.
ءدال وسى جەردە تۇرعىزىلعان اۋماعى اتشاپتىرىم بولاتىن «قوستاناي پلازا» دەپ اتالاتىن سۋپەرماركەت تە حالىققا قازىرگى زامان تالابىنا ساي قىزمەت كورسەتىپ تۇر ەكەن. بۇعان دەيىن دە قالادا ءىرى-ءىرى ساۋدا ورىندارى پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ەسكەرسەك, جاڭا سۋپەرماركەت سولاردىڭ قاتارىن تولىقتىرا تۇسكەن سىڭايلى.
ونىڭ سىرتىندا قالا كوشەلەرى تارتىپكە كەلتىرىلىپ, جاڭادان اسفالت توسەلۋدە. بۇل از دەسەڭىز, قالادا ۋەفا ستاندارتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن, بيىكتىگى شامامەن توعىز قابات ۇيدەي ەڭسەلى بولاتىن فۋتبول ارەناسى سالىنىپ جاتقانى تۋرالى جاعىمدى جاڭالىقتى دا ەستىپ قۋانىپ قالدىق. ەگەر وسى قارقىنىنان تانباسا, سوڭعى ۋاقىتتا دامۋى تەجەلىڭكىرەپ قالعان قالانىڭ بويىنا قان جۇگىرىپ, كەلبەتىنىڭ كوركەيە تۇسەر كۇنى دە الىس ەمەس.
ءبىز قوستانايداعى قۇرىلىس بارىسىن جايدان-جاي اڭگىمەلەپ وتىرعان جوقپىز. ءبىر زاماندارى وبلىس قۇرىلىس سالۋدان رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتاردان كورىنە ءبىلدى. وعان قالادا تەمىر-بەتون بۇيىمدارى كومبيناتىنىڭ جۇمىس ىستەۋى دە ءوز سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق.
ەڭ ۇلكەن اۆتوۆوكزال (الماتىدان كەيىنگى) مەن كوز تارتاتىن تەمىر جول ۆوكزالى دا قالادا سوناۋ 1970-1980 جىلدارى بوي كوتەردى. كينوتەاترلار مەن مادەنيەت ۇيلەرى دە وزگە قالالارداعىدان ارتىق بولماسا كەم بولعان جوق. ەڭ باستىسى, قالا وتە تازا, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن مەيلىنشە قولايلى بولاتىن. سوعان وراي شاھاردا قوعامدىق ءتارتىپ تە جاقسى بولدى.
ءسوز ورايىندا ءسۇتتى ۇنتاقتان ەزىپ ءىشىپ, ەت پەن جەمىس-جيدەكتى سىرتتان تاسىمالداپ وتىرعان قازىرگىدەي شاقتا وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعان ءوڭىر ەكەنىن ەسكە سالا كەتۋ دە ارتىق ەمەس. وعان جوعارىدا ءوزىمىز از-مۇز توقتالىپ وتكەن بۇرناعى جىلدارداعى كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارا وتىرىپ تا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
كەزىندە ءبىز دە وسى قالادا وقىدىق, ءومىر سۇردىك. قالاداعى اسحانالاردا تاعام تۇرلەرى دەگەنىمىز مولىنان بولاتىن. اسىرەسە جايلاۋدا جۇرگەن مالدان الىنعان قايماق پەن ءسۇت ادامنىڭ ءتىلىن ۇيىرەتىن. نەسىن جاسىرامىز, قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستاعى مال وسىرۋگە دە, باۋ-باقشا وسىرۋگە دە قولايلى ۇلان-بايتاق جەرلەر قاڭىراپ بوس جاتىر. ونى دا ءوزىمىز ءارىلى-بەرىلى وتكەندە جىل سايىن كورىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن قوستاناي قالاسىنان ارقالىق قالاسىنا دەيىن شامامەن العاندا 450 شاقىرىمداي جەر.
مىنە, ءدال وسى ارالىقتى ءجۇرىپ وتكەندە جولشىباي جايىلىپ جۇرگەن ءبىر اشا تۇياقتى كەزدەستىرمەۋگە بولادى. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى نەلىكتەن كەنجەلەپ قالىپ وتىر, ونى العا باستىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ءۇشىن بار بولعانى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك, ياعني ارنايى سۋبسيديالار بولە وتىرىپ, مال بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. سوندا عانا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ەكونوميكانىڭ درايۆەرىنە اينالدىرۋ كەرەك دەگەن تالابى ناقتى جۇزەگە اساتىن بولادى.
ارينە, بۇل ايتىلعاندارعا قاراپ قوستاناي توپىراعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مۇلدە تۇرالاپ تۇر دەگەن ۇعىم تۋماۋى ءتيىس. وبلىس كولەمىندە «كاركەن» جشس, «التىنسارينو», «قاراسۋ ەت» سياقتى جاپ-جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ جۇرگەن ماقتاۋلى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بار. سول سياقتى ساچيكوۆ اۋىلىندا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ اشىلعانىنان دا قۇلاعدارمىز.
بىراق ۇلان-عايىر تەرريتوريانى الىپ جاتقان وبلىس ءۇشىن جوعارىداعىداي ساناۋلى شارۋاشىلىقتاردىڭ تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا اسەر ەتەتىنىن دە مويىنداۋ قاجەت. راس, وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا مال ءوسىرىپ وتىرعان جەكەلەگەن ادامدار بار. وكىنىشكە قاراي, وبلىس حالقى ولاردىڭ مالىنان الىنعان ءونىمنىڭ يگىلىگىن كورە الىپ وتىرعان جوق.
ويتكەنى تىم شالعايدا جاتقان ەلدى مەكەندەردەن ءونىم جەتكىزۋ وتە قيىن مىندەت بولىپ تۇر. سوندىقتان ولار دا قولىنداعى مالدارىن ساۋداگەرلەرگە ءتىرى سالماقتا ساتىپ, كۇنكورىسىن ايىرۋدان ارىگە بارا الماي وتىر.
وسى ويدىڭ ورايىندا ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ءار ءوڭىردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار. قازاقستاننىڭ باتىسى مۇنايىمەن جانە گازىمەن وركەندەپ جاتسا, ونداي قازبا بايلىعى جوق قوستاناي سياقتى وبلىستاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋى ءتيىس ەكەندىگى ەش كۇمان تۋدىرماۋى ءتيىس. اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى پروبلەماسى الەمدىك قاۋىمداستىقتى الاڭداتىپ وتىرعان قازىرگى شاقتا مۇنىڭ ءوزى دەر كەزىندە قولعا الىنعان وتە ماڭىزدى ءىس بولار ەدى.
تەك وسىنداي مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ قانا توبىلى مەن تورعايى تۋلاپ اققان, جاعالاي قاراعايلار كومكەرگەن بەرەكەلى مەكەن قوستاناي اتىرابىنىڭ مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيمەن ءومىر سۇرەتىنىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋعا بولادى.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
