قازاق ادەبيەتىن شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋدى شىعارماشىلىعىنا بەرىك ۇستانىم كەتكەن مالىك وتارباەۆ بۇگىندە ەلىمىز عانا ەمەس تۇركى دۇنيەسىنە بەلگىلى قالامگەر. كوپشىلىك ەلەي بەرمەيتىن قوعامداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قامتىپ, ادامي قۇندىلىقتار, رۋحانيات مازمۇنىنداعى ەسسەلەرى مەن شاعىن اڭگىمەلەرىن اۆتور استانانىڭ 20 جىلدىعىنا تارتۋ كەتكەن ء«بىر قايىرى بار دۇنيە» كىتابىنا ارقاۋ ەتىپتى. كىتاپتى جارىققا شىعارعان – «اننۇر» باسپاسى.
زيالى قاۋىم وكىلدەرى باس قوسقان رۋحاني ءىس-شارانى اقىن داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى جۇرگىزىپ, مالىك وتارباەۆتىڭ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن تۇركى دۇنيەسىنە تانىتۋداعى ەڭبەكتەرىنە توقتالدى.
ال ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى ج.سەيدۋمانوۆ جازۋشىعا شىعارماشىلىق تابىستار تىلەي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا وسى رۋحانيات شاڭىراعىندا قازاق جازۋشىلارى الاڭىنىڭ اشىلاتىندىعى جايىنداعى قۋانىشتى حاباردى جەتكىزدى.
جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن العاشقى بولىپ سەگىز جاسار مۇستافا باستادى. بالدىرعاننىڭ اكەسى جاس جازۋشىعا كەزىندە ەسىمىن ءوزىڭىز قويىڭىز دەپ قولقالاعان ەكەن. د.ىسقاق, ب.شاحان ۇلى, انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى ا.وسمان, قوعام قايراتكەرى ش.بەركىمباەۆا سىندى قايراتكەرلەرىمىز كىتاپتىڭ لەنتاسىن قيىپ, جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا تەلەگەي تابىستار تىلەدى.
اۆتوردىڭ جاڭا تۋىندىسىنا وراي پىكىرىن بىلدىرگەن اقىن رافاەل نيازبەكوۆ ء«بىر قايىرى بار دۇنيە» كىتابىندا جارىق كورگەن ىقشامدى دۇنيەلەردە ۇلكەن فيلوسوفيا, ءمان-ماعىنا جاتقاندىعىنا توقتالدى. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كەز كەلگەن ادام ەلەي بەرمەيتىن قۇندى سوزدەردى قالامىنا ارقاۋ ەتكەن مالىك وتارباەۆتىڭ بۇل دا ءبىر ەرەكشە قىرى دەپ, اتاپ ءوتتى اعا قالامگەر.
«مالىكتىڭ شىعارماشىلىعىنا زور قۇرمەتپەن قارايمىن. ءاربىر ءسوزىن مازمۇندى تىركەستەرمەن ءورىپ, بەس-التى سويلەمنىڭ ىشىنە قۇندى دۇنيەنى سىيعىزا بىلگەن شەبەرلىگىنە ءتانتى بولا وتىرىپ, بىلىكتى, ءبىلىمدى, زەردەلى جازۋشى ەكەندىگىن بايقايمىز», دەپ باعاسىن بەرگەن جازۋشى ا.اشيري اۆتوردىڭ «باياندى باق» پەساسى تۇرعىسىندا دا از-كەم پىكىرىن ءبىلدىردى.
ال اقىن اعامىز تەمىرحان مەدەتبەك كەيىنگى جىلدارى ءونىمدى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مالىك وتارباەۆتىڭ ادەبيەتتە وزىندىك ورنى, ءۇنى بار تۇلعا ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «شاعىن اڭگىمەلەرىمەن ادام بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەردى, ايتا وتىرىپ, قوعامداعى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى, كەرەك ەمەس مىنەز-ق ۇلىقتاردى دا سىنايدى. سونىمەن بىرگە ادام مەن ادامنىڭ جاراسىمدىلىعىن دا اڭگىمەلەرىنە ارقاۋ ەتىپ جۇرگەن ويلى ازامات», – دەدى ت.مەدەتبەك.
بەرىك شاحان ۇلى جازۋشىنىڭ ازاماتتىعىمەن قاتار كاسىبي سالاداعى ىسكەرلىگىنە توقتالدى. پروزادا, دراماتۋرگيامەن قاتار اۋدارما سالاسىنداعى شىعارمالارى ارقىلى قازاق پەن تۇركى جۇرتىن مادەني تۇرعىدان بايلانىستىرىپ جۇرگەنگەندىگى قۇپتارلىق ءىس دەپ, مالىكتەي جان-جاقتى ازاماتتارىمىز كوپ بولسا ەكەن دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى.
س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ادىلعازى قايىربەكوۆ قازاق-تۇركى ادەبيەتىنىڭ قاينارىنان قانىپ ىشكەن جاس جازۋشىنىڭ الەمدىك ادەبيەت تاجىريبەسىندەگى ءداستۇردى ءوز شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتىپ, وقىرمانعا جەتكىزۋى ۇلكەن جەتىستىك دەپ باعاسىن بەردى.
ال اقىن-جازۋشى نۇرجان قۋانتاي ۇلى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن جازۋشىنىڭ تۇركىلەر تاريحىن جاقسى مەڭگەرگەندىگىن جەتكىزدى. ء«بىر قايىرى بار دۇنيە» ەسسەلەر جيناعىندا شىعىستىڭ كونە سارىندارىن, وسمان زامانىن, مۇسىلماندىق كەزەڭدەردى قازىرگى ۋاقىتپەن سالىستىرا وتىرىپ, وي تۇيىندەيدى. مۇنداي قادامعا ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. مالىك وتارباەۆ بۇل سالادا بەس اسپاپ مامان», دەپ اتاپ ءوتتى.
عالىم-ۇستاز ءشامشا بەركىمباەۆا مالىك وتارباەۆ شىعارمالارىمەن «الماتى اقشامى», «ەگەمەن قازاقستان» گازەتتەرى ارقىلى دا تانىسىپ وتىراتىندىعىن جەتكىزدى. «از سوزبەن كوپ ويدى بىلدىرەتىن جازۋشى بولادى-اۋ دەپ ويلادىم. ماعان قولتاڭباسى ۇنايدى. دۇرىستاپ زەر سالساق, ءار ءسوزى افوريزم. وسى ورايدا قازاق حالقىنىڭ دانالىق مەكتەبىن جالعاستىراتىندار بار ەكەن عوي» دەپ وي ءتۇيدىم دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
جاڭا كىتاپتىڭ تۇساكەسەرىنە ن.قاپالبەك ۇلى, ن.اقىش, ن.وراز, ت.ب. ەلىمىزگە بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار قاتىسىپ, مالىك وتارباەۆتىڭ ەل رۋحانياتىن ورىستەتۋ جولىندا ءالى دە ماڭىزدى دا مازمۇندى ىستەر اتقاراتىنىنا سەنىم ارتتى.
باسقوسۋ سوڭىندا مالىك وتارباەۆ اعا بۋىن وكىلدەرىنە العىسىن ءبىلدىردى. «سىزدەر ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كاۋىسى بولىپ, تۇعىرىنىڭ بەكۋىنە اتسالىستىڭىزدار. ال ءبىز جاستار سونىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. ارينە العاشقى جىلداردا كوپتەگەن قيىندىقتار بولدى. ارقا توسىندە استانا بوي كوتەردى. الەمگە ءماشھۇر بولدى. ەسەلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا سول قيىندىقتار ارتتا قالدى. سوندىقتان دا كىتابىمدى ء«بىر قايىرى بار دۇنيە» دەپ اتادىم. حالقىمىزدىڭ قالاۋلى تۇلعاسى شەرحان اتامىزبەن كەزدەسۋىمدە دە ء«بىر كەم دۇنيەگە» كىتابىنا قاتىستى پىكىرلەسىپ, عاسىر شەجىرەسى تۋراسىندا كوپتەگەن مازمۇندى اڭگىمەلەرگە قانىقتىم. سىزدەردەي تۇلعالاردىڭ باتاسىن الۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن عانيبەت. ال كىتاپتى وقىرمان قالاي قابىلدايدى, ول ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە, دەپ اتاپ ءوتتى مالىك وتارباەۆ.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
