تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ

بيىلعى جىل ەلىمىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قورىتىندى جاسايتىن جىل. تاۋەل­سىزدىك جىلدارى قازاقستاندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن كوپ دەڭگەيلى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءجۇ­يەسى قۇرىلدى. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قازاق­ستاندىق مودەلى بازالىق مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋدىڭ, مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتان­دىرۋدىڭ, جيناق­تاۋشى زەينەت­اقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءوزارا ۇيلەسىمىن قاراستىرادى. الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋ دەڭگەيى ەل دامۋىنىڭ ءاربىر كەزەڭىندە ونىڭ ەكونو­ميكالىق جانە قارجىلىق مۇمكىن­دىكتە­رىمەن ايقىندالىپ وتىرادى. تابىستى جۇرگىزىلگەن قايتا قۇرۋلار قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ايقىنداپ بەرگەن قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ستراتە­گيالىق كۋرسىن ناقتى تۇردە ىسكە اسىردى. بۇگىنگى كۇنى مەملە­كەتتىڭ الەۋمەتتىك باعدارلانعان ساياساتىنا سايكەس, ەلىمىز شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلىپ, حالىقتىڭ  ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتە­گيالىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدا. تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل – بۇل قازاقستاندىق قوعامنىڭ العا جاڭا ماقساتتار قويىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرى دەڭگەيىن سەزىنگەن, جاڭا مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن توپتاسقان مەزگىلى. ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باسىم­دىقتارى ادام كاپيتالىن دامىتۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماقسات­تا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان الەۋمەتتىك باعدارلامالار  ەڭ الدىمەن جۇمىس ورنىن ساقتاۋعا, تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ اسا ءالسىز بولىگىن الەۋمەتتىك قورعاۋعا باعىتتالعان. حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى الەۋمەتتىك ساقتان­دى­رۋلار جانە باسقا دا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جالپىعا بىردەي جۇيەلەرى كەدەيلىكپەن كۇرەسۋدىڭ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, تۇتاستاي ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋ­دىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ تابىلا­تىنىن كورسەتتى. دامىعان ەلدەر­دىڭ تاجىريبەلەرى ەڭبەكشىلەردى جانە بارلىق حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ بازالىق ەلەمەنتى رەتىندە تەڭدەستىرىلگەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءجۇ­يەلەرىنىڭ بولۋى ەلدىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىن نىعايتىپ, ەكو­نوميكالىق ءوسىمنىڭ ۇلتتىق الەۋەتىن كۇشەيتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ ەرەكشەلىگى قۇقىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرى مۇددەلەرىنىڭ –  قىزمەت­كەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ, ولاردىڭ ءوزارا ىنتىماقتى كومەگىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى بولىپ تابىلادى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس تابىسى تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى مەن ازىق-ت ۇلىك سەبەتى قۇنىنان تومەن تۇرعىندار ۇلەسىنىڭ تومەندەۋ ديناميكاسى بايقالۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2004 جىلعى «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابى­لەتتى حالىق ءۇشىن» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى اياسىن­دا قازاقستاندا 2005 جىلدان باستاپ «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەندى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قازاقستانداعى جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا ءتۇرىن قامتاماسىز ەتەتىن الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق قاتىناستاردىڭ قاجەتتى جانە ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالدى. جۇمىس بەرۋشىلەر ءوزىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ون ەسەلەنگەن تومەنگى جالاقى مولشەرى  شەگىندەگى تابىستان اي سايىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار (ساق­تاندىرۋ جارنالارى) تولەپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, الەۋ­مەتتىك تاۋەكەل جاعدايى تۋىنداعان قىزمەت­شىلەر عانا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان الەۋ­مەتتىك تولەمدەر الا الادى. وسىلايشا, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تان­­دىرۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ شەكتەلگەن ىنتىماقتاستىعى – ساقتان­دىرۋدىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى ورىندالادى. كەلىسىم-شارت بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن تۇلعالار جانە تىركەلگەن جەكە كاسىپكەرلەر, ياعني زاڭدى جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ الەۋەتتى قاتى­سۋشىلارى بولىپ تابىلا­دى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىل­دارىندا جۇمىسپەن قامتىلۋدىڭ قۇ­رى­لىمى مەن دەڭگەيى الەمدىك قارجى­لىق-ەكونو­ميكالىق داعدا­رىس­تىڭ ىق­پالىندا بولعان ەكونومي­كالىق جاع­دايعا تىكەلەي بايلا­نىس­­­تى بولدى. جۇرگىزىلگەن الەۋ­مەت­­تىك-ەكونو­ميكالىق رەفورما­لار­دىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى 2010 جىلى 5,8%-عا تومەندەدى. قولدانىسقا ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ وتكەن التى جىل ىشىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تاۋەلسىز قازاق­ستانداعى قازىرگى زامانعى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى جانە اجىراماس بولىگى بولا ءبىلدى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ەنگىزىلگەننەن باستاپ جۇيەگە قاتىسۋشىلار سانى 2005 جىلعى 3,9 ملن. ادامنان 2011 جىلدىڭ 1 قازانىندا 6,1 ملن. ادامعا ارتتى.  قازىر­گى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەنگەن مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ 98,4 %-نىڭ تابىسى 10 تومەنگى جالاقىنىڭ مولشەرىندە. وسىلايشا, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ بارلىعى دەرلىك قامتىلعان. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن كۇننەن باستاپ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەنگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ جالپى سوماسى 2011 جىلدىڭ 1 قارا­شاسىنا 190 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتان­دىرۋدىڭ تۇراقتىلىعىنا جەتۋدەگى مەملەكەتتىك ماقساتتار ءۇشىن تەڭ­دەس­تىرىلگەن شارالاردى جۇرگىزۋگە جانە الەۋمەتتىك ساقتان­دىرۋدىڭ جالپىعا بەلگىلى الەمدىك بازالىق پرينتسيپتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قولدانىلاتىن رەسۋرستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتى­رۋعا باعىتتالعان. حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ اسسوتسياتسيا­سىنىڭ زەرتتەۋلەرى ەكونوميكانىڭ كەزەڭدىك دامۋى كەزىندەگى    الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىز­دى ەكەندىگىن دالەلدەپ, ونىڭ مىقتى جاقتارىن, سونىمەن قاتار جەكەلەگەن جەتىسپەۋشىلىكتەرىن دە انىقتاپ بەردى.  الەمدەگى جۇمىسسىز­دىق­تىڭ ءوسۋى سالىقتىق بازانىڭ قىس­قارۋىنا اسەر ەتىپ, ءجار­دەماقىلاردى تولەۋگە قوسىمشا شىعىنداردى قاجەت ەتتى. كەيىنگى جىلدارى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە الەۋمەت­تىك شى­عىندار قىسقارۋدا, ال قازاقستاندا كەرىسىنشە, الەۋ­مەتتىك شىعىندار ۇنەمى ۇلعايتىلىپ كەلەدى. پرەزيدەنت ن.­ا.نازار­باەۆتىڭ 2009-2011 جىلدارداعى جولداۋلارىنا سايكەس بيۋدجەت سالاسى قىزمەت­كەرلە­رىنىڭ ەڭبەكاقىلارى, الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقى تولەمدەرى ءوستى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دى­رۋ جۇيەسى داعدارىستىڭ الەۋ­مەت­­تىك-ەكونوميكالىق سالدارلا­رىمەن كۇرەس­تىڭ ماڭىزدى قۇرالى جانە ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ كەزەڭىندەگى تۇراق­تاندىرۋ تەتىگى رەتىندە پايدالانىلدى. بۇگىندە, الەمدەگى بارلىق حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقا­تىنا, اسىرەسە, ەكونوميكالىق وسىمىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاھان­دىق قار­جى­لىق داعدارىس كەزىندەگى ادامزاتتىڭ تۇراقتى دا­مۋىنداعى الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ رولىنە ەشكىم دە كۇمان كەلتىرە المايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارى اياسىندا قابىلدانعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باع­دارلامالار ماسىلدىقتى بولدىرمايتىن, ەڭ الدىمەن اتاۋ­لىلىققا جانە تيىمدىلىككە نەگىزدەلگەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن  جاقسارتۋعا جانە ەلدەگى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. الماس قۇرمانوۆ, «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اق پرەزيدەنتى.