ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«الىپبي دەگەن – ءتىلدىڭ نەگىزگى دىبىستارىنا ارنالعان تاڭبالاردىڭ جۇماعى. نەعۇرلىم ءتىل دىبىستارىنا مول جەتسە, ارنالعان دىبىسقا ءدال كەلسە, وقۋعا-جازۋعا جەڭىل بولسا, ۇيرەتۋگە وڭاي بولسا, زامانىمىزداعى ونەر قۇرالدارىنا ورناتۋعا قولايلى بولسا, سوعۇرلىم ءالىپبي جاقسى بولماقشى» دەگەن ەدى (ا.ب. قاز. ءتىل. ءبىل. ماسەل. 2013, ب. 552). بۇگىنگى تاڭدا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىن ءتۇزۋ, قابىلداۋ بارىسىندا ۇلى عالىمنىڭ بۇل اتالى وي-پىكىرى جەتە باسشىلىققا الىنىپ, تولىقتاي ءىس جۇزىنە اسۋدا.
سونىڭ ايقىن دالەلى «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2018 جىلعى 19 اقپانداعى №637 جارلىعى جاريالانىپ, قالىڭ قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, قىزۋ قولداۋ تابۋدا. سولاي بولا تۇرسا دا ەلباسى: ء«الىپبي دەگەن قاتىپ-سەمىپ قالعان دۇنيە ەمەس, ول جول-جونەكەي جوندەلە, تولىقتىرىلا تۇسەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنىڭ كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا ءتۇسۋى زاڭدى» دەۋى دە قۋانتارلىق جايت. ايتسا ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ بۇدان بۇرىن دا ءۇش رەت الىپبيگە يە بولۋ بارىسىنداعى ءىس-تاجىريبەسىنىڭ بارى بارشاعا ايان.
اسىرەسە 1939-1940 جىلدارداعى لاتىن ءالىپبيىن يەمدەنۋ, 1940 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورىس ءتىلى نەگىزىندەگى جازۋ ۇلگىسى, ونىڭ ءالىپبي ماسەلەسى, ەل تاريحى, ءتىل تاريحى قوعام ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ۇزاق مەرزىمدى ءىس-تاجىريبەلەر مەن ۇلگى-ونەگەلەر قازىرگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا ءتيىمدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ وتىرعانى بارشاعا ايان. سول جىلدارى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلىپ, قولدانىسقا كەڭىنەن ەنگەن لاتىن الىپبيىندەگى كەيبىر ارىپتەردىڭ وزگەرىسكە تۇسكەنى بار-دى.
بىزدەر 1934 جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, 1940 جىلى التىنشى سىنىپتى بىتىرەر كەزىمىزدە لاتىن الىپبيىندەگى ءى جانە j ارىپتەرى وزگەرىسكە تۇسكەن-ءدى. سول كەزدەگى qoj, aj, taj سياقتى سوزدەردەگى j ءارپىنىڭ وزگەرىپ كەيىن ءى بولعانى, ءسويتىپ ءqoى, ءaى, ءtaى دەپ جازىلعانى, ال is, tis, til, bir سياقتى سوزدەردىڭ js, tjs, tjl, bjr بولىپ جازىلعانى بار. 1939 جىلى «Abai Qūnanbaiūl. Tolq jinaq» اتتى كىتاپتىڭ دا جارىق كورگەنى بەلگىلى (ول كىتاپ مەنىڭ قولىمدا ساقتاۋلى).
1940 جىلى س.امانجولوۆ دايىنداعان «ورىس الفاۆيتىنە نەگىزدەلگەن قازاقتىڭ جاڭا ءالفاۆيتى مەن ورفوگرافياسى» اتتى ەڭبەكتىڭ ەكى رەت وزگەرىسكە ءتۇسىپ, وڭدەلىپ تولىقتىرىلعانى دا زيالى قاۋىمعا ءمالىم. 1949-1951 جىلدارى بۇل جۇمىس تولىقتىرىلىپ وڭدەلگەن سوڭ عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ا.ىسقاقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن «قازاق ءالىپبيى مەن ورفوگرافيالىق ەرەجەسى» دەگەن اتپەن 1957 جىلى جارىق كوردى. ارادا 26 جىل وتكەن سوڭ ونىڭ جاڭا نۇسقاسى پروفەسسور ر.سىزدىقتىڭ ۇلان-عايىر ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 1983 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى دە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇراقتى قولدانىسقا يە بولىپ وتىر.
بۇل جايتتى قىسقاشا دا بولسا بايان ەتىپ وتىرۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى – قازىرگى كەزدەگى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيى مەن ونىڭ بولاشاقتا جاسالار ەرەجەسىنە قاتىستى اتقارىلار قىرۋار شارۋانىڭ اسا كۇردەلى دە قيان-كەسكى قيىندىعىن, وعان وراسان كۇش-قايرات, بىلىكتى مامانداردىڭ اسا قاجەتتىلىگىن قاپەردەن شىعارماۋ.
قازىرگى باستى مىندەت – لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيىمىزدى تولىق انىقتاپ, ناقتىلاپ تۇراقتاندىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي ءمانى زور بۇل يگى ءىستىڭ باياندى نەگىزى جاسالىپ, جۇرتشىلىق قولىنا ءتيىپ وتىر. ەڭ نەگىزگىسى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى – باستى زاڭ. ال تالقىلاۋ بارىسىندا ايتىلىپ جاتقان ۇتقىر ۇسىنىستار مەن تالاپ-تىلەكتەر ۇكىمەت كوميسسياسى تاراپىنان جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, ءادىل دە شىنايى شەشىمىن تابارى ءسوزسىز.
جارلىقتا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ جالپى سانى 32 بولسا, ونىڭ ىشىندە اڭگىمەگە ەرەكشە تيەك بولعان ءا, ع, ق, ڭ, ءو, ۇ, ءۇ, ءى, ھ سياقتى ءتول ارىپتەرىمىز بەن ي, ي, ح, ھ, چ,ش, , يۋ, يا ارىپتەرى تۋرالى پىكىرلەر بار. ولاردىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعانى بارشاعا ءمالىم.
جاڭا نۇسقانىڭ 11-بابى بويىنشا ايتىلعان «ورىس ءتىلىنىڭ داۋىستى «ي» دىبىسى مەن قازاق ءتىلىنىڭ داۋىسسىز «ي» دىبىسىن ءبىر تاڭبامەن بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان وسى باپتى الىپ تاستاۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىستى بايقادىق. داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستى ءبىر تاڭبامەن بەرۋگە بولمايتىنىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدى دەپ قارار بولساق, 11-باپتى الىپ تاستاۋدىڭ ەشبىر قيسىنى جوق. بۇل جەردەگى نەگىزگى ماسەلە لاتىنشا ءارىپ بەرۋ عوي. قازىرگى ءالىپبيىمىز بەن جازۋىمىزدا ەكى ي (ياعني [ي] جانە [ي] بولسا, بۇل ەكەۋى لاتىن الىپبيىندە ءبىر عانا جالاڭ «ı» ارپىمەن تاڭبالانىپ وتىر. ونىڭ باس ارىپپەن جازىلۋ نۇسقاسى نۇكتەسىز ء«ى» بولسا, كىشى ارىپپەن جازىلۋ نۇسقاسى دا نۇكتەسىز «ı». ەگەر «ي» ءارپىن جەكە, «ي» ءارپىن جەكە تاڭبالاعانداي بولساق, ەكەۋىن دە ء«ى» ارپىمەن بەرەمىز عوي.
شىنتۋايتقا كەلگەندە, تىلىمىزدە «ي» دىبىسىنان باستالاتىن شەت تىلدەردەن ەنگەن – يەمەن, يوگ, يود, يودتى, يوت, يوتا دەگەن التى عانا ءسوز بولسا, ونىڭ ەسەسىنە بايىرعى سوزدەرىمىزدىڭ باس, ورتا, سوڭعى بۋىندارىندا كەلىپ, انىق ايتىلاتىن جۇزدەگەن ءسوز بار. ماسەلەن, اي, جاي, قوي, ساي, ماي, جايما, بەيبىت, بەينە, دايىن, قايىڭ, جايلاۋ, قايىر, ايداي, ايقاي, باباي, باقاي, اتاي, اپاي, ت.ت. ال «ي» ارپىمەن باستالىپ ايتىلاتىن جانە سوزدەردىڭ باس, ورتا, سوڭعى بۋىندارىندا كەلەتىن سوزدەر قانشاما, تىپتەن 5-6 مىڭعا جۋىق. ولاي بولسا, 11-باپ سول قالپىندا, وزگەرىسسىز قالۋ كەرەك.
قۇرامدارىندا ,چ,شش, ە, يۋ, يا دىبىستارى كەلەتىن تەرميندەر مەن جالپى ەسىمدەردى لاتىن ارپىمەن تاڭبالاۋدا كوپتەگەن قيىندىقتار تۋعىزار جايتتار از ەمەس. بۇل رەتتە قازاق تىلىندەگى لاتىن ءالىپبيىن قولدانۋ بارىسىندا سينگارمونيزم زاڭىنا سۇيەنۋ ارقىلى جىڭىشكەلىك بەلگىنىڭ «» قاجەت ەمەستىگى تۋرالى پىكىر ورىندى بولعانىمەن, باسقا دا ۋاجدەر مەن سەبەپ-سالداردىڭ تياناقتى قاراستىرىلۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ءتىل مامانى ا.امىربەكوۆانىڭ وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىنىڭ ءتيىمدى ەكەنى بايقالادى («انا ءتىلى». 5-11 شىلدە 2018 ج.).
قازىرگى قولدانىستاعى گگ, عع دىبىستارى لاتىن الىپبيىندەگى Gg, Ǵǵ ارىپتەرىمەن تاڭبالانىپ وتىر. ولاردى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگىدەي GG, ǴǴ دىبىستارىمەن تاڭبالاساق, جازۋ بارىسىندا دا, قولدانۋ كەزىندە دە ءارى جەڭىل, ءارى ىڭعايلى بولار ەدى.
ءالىپبيدىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ 17-بابىندا «ڭ» دىبىسى Ńń ارپىمەن تاڭبالانعان. تىلىمىزدە «ڭ» ارپىمەن, ياعني لاتىنشا بەرىلىپ وتىرعان ń ارپىمەن باستالاتىن ءسوز جوق. ولاي بولسا, ول ەشقاشان باس ارىپپەن جازىلمايدى. سوندىقتان ونىڭ باپتاعى Ń باس ارىپپەن كورسەتىلۋىن الىپ تاستاۋ ورىندى بولماق. قازىرگى جازۋىمىزداعى «ۇ» ءارپىن لاتىن الىپبيىندە «Uu» ارپىمەن بەرىپ قولدانىسقا ەنگىزۋ, جازۋ, قولدانۋ دا كوپتەگەن قيىندىقتار تۋعىزادى. 1950 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ول ȳ تاڭباسىمەن بەرىلگەن بولاتىن. Ȳلى دەگەن ءسوز سول كەزدە گازەتتە ۋلى تۇلعاسىندا جازىلىپ كەتىپ, توبەسىندەگى دايەكشە (-) ءتۇسىپ قالعان. سودان كەيىن ونىڭ ورنىنا بەلدەمشە سىزىعى بار ۇ ءارپى قابىلدانىلعان. سوندىقتان [ۇ] ءارپىن ý, ال ۋ ءارپىن لاتىنشا u ارپىمەن تاڭبالاساق ايتۋعا دا, جازۋعا دا ىڭعايلى ءارى جەڭىل بولارى ءسوزسىز. ال ءۇ ءارپى ú ءارپى ارقىلى تاڭبالانۋىن ساقتاي بەرەدى.
جاڭا رەداكتسيادا ورىس تىلىنە ءتان [چ] دىبىسى لاتىن الىپبيىندە «سھ» ديگرافىمەن تاڭبالانعان. ونى ءبىر عانا «س» دىبىسىمەن, تاڭبامەن بەرۋ قولايلى بولاتىنى تۋرالى پىكىرلەردى ءبىز دە قولدايمىز. قولدانىستاعى [ش] دىبىسى لاتىن الىپبيىندە «sh» ديگرافى ارقىلى تاڭبالانعان. بۇل تەكتەس ءارىپ اعىلشىن تىلىندە دە بار. الايدا تىلىمىزگە جات بۇل دىبىستىڭ كوپتەگەن قيىندىققا سوقتىراتىن جاقتارى بار ەكەن. ول جايلى جازۋشى ت.جەكسەنباەۆ كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, ورىندى ۋاجدەر ايتتى. ماسەلەن, شاشۋ شاش, ءدارىسحانا, اسحانا, جەگىششىل, كونگىششىل, بەرگىششىل سياقتى سوزدەر لاتىن الىپبيىمەن جازىلعاندا «shashý shash, darischana, ashana, jegishshil, kóngishshil, bergishshil» سياقتى تۇلعالاردا كەلىپ, قيىندىققا سوقتىرادى ەكەن. سوندىقتان [ش] دىبىسىن «sh» ديگرافىمەن ەمەس, توبەسىنە نوقات-اكۋتكا قويعان «Śś» ارپىمەن تاڭبالاعان دۇرىس بولار ەدى» دەيدى» («ق.ءا.» 9.03.2018). بۇل پىكىردى دۇرىس تا ورىندى ايتىلعان ءۋاج دەپ سانايمىز.
قازىرگى قازاق الىپبيىندە بار, لاتىن الىپبيىندە تاڭبالانۋعا ءتيىستى بولسا دا ەسكەرۋسىز, سىرت, تىپتەن ۇمىت قالعان [شش] دىبىسى بولىپ وتىر. بۇل دىبىستىڭ قاتىسۋى ارقىلى جاسالعان بايىرعى سوزدەرىمىز بەن شەت تىلدەن ەنگەن سوزدەر بارى كوپكە ءمالىم. تىلىمىزدەگى اششى, تۇششى سياقتى سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى, تۋىندى سوزدەر, اتاۋلار, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى, كەيبىر تەرميندەر از ەمەس. ماسەلەن, اششى, اششىلا, اششىلى, اششىوت, اششىتامىر, اششى-تۇششى, تۇششى, تۇششىلا, تۇششىلىق, تۇششىتقىش, اششى ايقاي, اششى داۋىس, اششى ءدام, اششى تەر, اششى ءتىل, تۇزى اششى, ت.ت. سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى كوپ-اق. وسى «شش» دىبىسىن لاتىن الىپبيىندە Ș دىبىسىمەن (قۇيرىقتى Ș) تاڭبالاۋدىڭ ءجونى بار. سوندا اششى (așy), اششىلا (așyla), اششىتامىر (așytamyr), اششى تەر (așy ter), تۇششى (tușy), تۇششىلىق (tușylyq), تۇششىتقىش (tușytqyś) بولىپ ايتىلىپ تا جازىلار ەدى.
بۇل «شش» دىبىسىن لاتىن الىپبيىندەگى «sh» دىبىسىمەن تاڭبالاسا دا بولار دەگەن پىكىر بار. ءاربىر دىبىستىڭ وزىندىك مانگە يە ەكەنىن ەسكەرەر بولساق, ashshy, tushshy دەپ بەرەر بولساق, ەسىكتى اششى, كوزىڭدى اششى دەگەنمەن تەڭ بولادى دا ناقتى, انىق دىبىستىق ماعىنا كورىنبەي قالادى. سوندىقتان قوسارلى «شش»-نى ءبىلدىرۋ ءۇشىن Ș تاڭباسىمەن بەرۋ وتە قولايلى بولارى ءسوزسىز. سوندا așy, tușy بولىپ, بۇرىنعى اششى, تۇششى سوزدەرىنىڭ دىبىستىق ءمانىن ايقىن بىلدىرەدى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاۋىمەن, حالقىمىزدىڭ قولداپ-قوستاۋىمەن ءىس جۇزىنە اسقان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ بولاشاعى زور يگى ءىس, ومىرشەڭ رەتىندە ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىك جازۋى بولىپ قالا بەرەرى حاق.
تەلعوجا جانۇزاق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
