تۇيتكىل ەندى باستالدى
كوكتەمدە يتاليا ساياسي داعدارىسقا تاپ بولىپ, ۇزاق ۋاقىت ۇكىمەت بەكىتىلمەي اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن-تۇعىن. ەلدەگى وسى ماسەلە تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2018 جىلعى 7 ماۋسىمداعى سانىندا جاريالاعان ەدىك. ساياسي داعدارىس اياقتالىپ, جاڭا پرەمەر-مينيستر سايلانعانىمەن, يتاليا تۇيتكىلدەن ءبىرجولا ارىلعان جوق. كەيىنگى وقيعالار اپەننين تۇبەگىن جاڭا سىناق كۇتىپ تۇرعانىن انىق بايقاتتى.
سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن پوپۋليستىك كواليتسيا ەكونوميست پاولو ساۆونانى قارجى ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋدى ۇسىنعان بولاتىن. الايدا «يتاليا ەۋروايماقتان شىعۋى ءتيىس» دەپ سانايتىن ونى ەل پرەزيدەنتى سەردجو ماتتارەللا قۇپ كورگەن جوق. يتاليا باسشىسى ەۋرودان باس تارتپاس بۇرىن باسقا تاراپتارمەن اقىلداسۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ءارى ەل ۇكىمەتى ەۋروايماقتان شىقپايتىنىن مالىمدەپ تە ۇلگەردى.
نەگىزىندە 1996 جىلى ەۋروايماققا ەنگەن يتاليا ورتاق ۆاليۋتانىڭ ميكروەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن از كورگەن جوق. ماسەلەن, سونىڭ ارقاسىندا كورشى ەلدەرمەن ساۋدا بايلانىسى كەزىندەگى ترانزاكتسيا قۇنى ارزاندادى, تۋريزم دامىپ, كوپتەپ ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بىراق ورتاق ۆاليۋتانىڭ اسەرىنەن ەۋروايماققا كىرەتىن بۇكىل ەل ورتاق قارجى ساياساتىن ۇستانۋعا ءماجبۇر. ال مۇنداي قادام ءبىر ەلدىڭ وڭ جامباسىنا كەلسە دە, ەكىنشىسىنە قولايسىز بولاتىنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا يتاليا ۇتىلعاندار تاراپىندا.
كوپتەگەن ساراپشىلار پ.ساۆونانىڭ پىكىرى سالماقتى دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى ەۋرودان بۇگىن-ەرتەڭ باس تارتپاسا دا, ەۋروايماقتان شىعۋ تۋرالى جوسپاردى ازىرلەپ قويۋ ارتىق ەتپەيدى.
ەكونوميكالىق احۋال
دجوردج مەيسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دەۆيد بەكۋورت ەۋروپالىق ورتالىق بانك ۇستانعان ساياسات ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزگى مۇشەلەرى ءۇشىن قولايلى, ال قالعاندارى ءۇشىن ءتيىمسىز جاسالعانىن العا تارتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قارجىلىق ساياسات 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىسقا دەيىن يتاليا, پورتۋگاليا, گرەكيا سەكىلدى مەملەكەتتەرگە ەركىندىك بەرسە, ودان كەيىن ءتۇرلى شەكتەۋلەر قويىلعان. ناتيجەسىندە ەۋروايماقتىڭ ءۇشىنشى ۇلكەن ەكونوميكاسى سانالاتىن يتاليا بىرقاتار شەكتەۋلەرگە تاپ بولدى.
كەيىنگى ۋاقىتتا اپەننين تۇبەگىندەگى ەكونوميكالىق جاعداي كۇردەلەنىپ بارادى. ماسەلەن, 2016 جىلى يتاليانىڭ ناقتى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كورسەتكىشى 2001 جىلعى دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىراعان. ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا يتاليانىڭ سىرتقى قارىزى 2,3 تريلليون ەۋروعا جەتكەن. ەلدە جۇمىسسىزدار سانى ارتىپ بارادى. مىسالعا, 25 جاسقا دەيىنگى ءار ءۇش يتاليالىقتىڭ بىرەۋى ىستەرگە ارەكەت تاپپاي ساندالىپ ءجۇر.
جالپى, ەۋروايماقتاعى احۋال دا كەرەمەت ەمەس. 2008 جىلدان باستاپ ونداعى ناقتى ءىجو كولەمى 3 پايىزعا عانا كوبەيگەن. سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, ەۋرو اينالىمعا ەنگەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ اقش ەكونوميكاسى ەۋروايماقتان 13 پايىز كوپ بولسا, بۇگىندە اراداعى ايىرماشىلىق 26 پايىزعا جەتكەن.
گرەكياداعى داعدارىس باستالعاندا ەۋروپالىق وداقتا بىرقاتار ماسەلەلەر مەن تۇيتكىلدەر تۋىنداعان. حالىقارالىق قارجى قورى مەن ەو وسىعان بايلانىستى ەلليندەرگە بەيل-اۋت جاساۋعا كەلىسكەن-ءدى. ءتىپتى تۇيمەدەيدى تۇيەدەي كورەتىندەر دە گرەكيانىڭ داعدارىسى باسقالارعا اسەر ەتپەيدى دەپ ەسەپتەگەن-تۇعىن. بىراق جاعداي كۇتكەندەي بولعان جوق. ەلليندەردىڭ سوڭىن الا باسقا ەلدەر دە قيىندىققا تاپ كەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەۋروپالىق ورتالىق بانك PIGS دەپ اتالىپ كەتكەن مەملەكەتتەر – پورتۋگاليا (P), يتاليا (I), گرەكيا (G) جانە يسپانياعا (S) بەيل-اۋت جاساۋعا تۋرا كەلدى.
Financial Times ءجۋرناليسى مارتين ۆولف يتاليانى قارجىلىق داعدارىستان شىعۋعا قابىلەتتى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى, ەل ەكونوميكاسى الەمدە ەڭ الەۋەتتىلەر قاتارىنان سانالادى. م.ۆولفتىڭ پىكىرىنشە, يتاليا ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتتى بولۋى ونى كۇيرەۋدەن ساقتايدى. الايدا بۇل ونى قورعاپ قالۋعا دا قيىندىق تۋعىزادى.
ەندىگى قادام قانداي بولماق؟
ەۋروايماقتاعى قارجىلىق قيىندىقتىڭ تۋىنداۋ سەبەبىنە ۇڭىلگەنمەن, ەندى ونىڭ پايداسى شامالى. ەۋرودان باس تارتۋ قاجەت پە, جوق پا؟ يتاليا ءۇشىن ەندىگى مىندەت سول بولماق. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ەكونوميست دجوزەف ستيگليتستىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەۋرونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن گەرمانيا تاراپى ناقتى شارالار قابىلداۋى قاجەت. دج.ستيگليتستىڭ ايتۋىنشا, تۇيتكىلدىڭ شەشىمىن ءبارى بىلەدى. قازىرگى تاڭدا ءالسىز ەلدەردەن قارجى كاپيتالى قۋاتتى مەملەكەتتەرگە كەتىپ جاتىر. مۇنىڭ شەشىمى رەتىندە بىرقاتار رەفورمالار جاساۋ قاجەت. الايدا ەڭ باستى ماسەلە – گەرمانيانىڭ ونى ورىنداۋعا قۇلشىنىسىنا بايلانىستى.
«ەگەر گەرمانيا ۆاليۋتا وداعىن دامىتۋعا قاتىستى قاجەتتى شارالار قابىلداماسا, ەڭ دۇرىسى ەۋروايماقتان شىعۋى ءتيىس. دجوردج سوروس ايتىپ كەتكەندەي, گەرمانيا كوش باستاۋى نەمەسە كوشتە قالۋى كەرەك. ەگەر گەرمانيا (جانە سولتۇستىك ەۋروپاداعى ەلدەر) ۆاليۋتا وداعىنان شىقسا, ەۋرونىڭ قۇنى ارزاندايدى. بىراق يتاليا جانە باسا دا وڭتۇستىكتەگى مەملەكەتتەردىڭ تابىسى ارتادى», دەيدى دج. ستيگليتس.
الايدا گەرمانيا, بەلگيا سەكىلدى اۋقاتتى مەملەكەتتەردىڭ ەۋروايماقتان شىعۋى ەكىتالاي. ەندەشە, يتاليا بيلىگىنە باسقا شەشىم ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ ءبىرى – ەۋرودان باس تارتۋ. قىسقا مەرزىم ىشىندە ونىڭ ورىندالا قويۋىنا سەنىم از. تاياۋدا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما يتاليا حالقى بانكتەر مەن قارىزدان قورىققاندىقتان ورتاق ۆاليۋتادان باس تارتپايتىنىن كورسەتتى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ەۋرودان تۋىنداعان قيىندىق تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن وزگەرتۋى ابدەن مۇمكىن.
ونىڭ ۇستىنە, يتاليادا ونەركاسىپ سالاسى جولعا قويىلعان. ەۋروايماقتان شىعۋ ەلگە دەربەس ەكونوميكالىق ساياسات ۇستانىپ, ەكسپورتتان تۇسەتىن پايدانىڭ ارتۋىنا جاعداي جاسايدى. ءارى تۋريزمنەن تۇسەتىن تابىس كولەمى دە ارتادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ۇكىمەتكە تۇسەتىن قارجى ارتىپ, جۇمىسسىزدىق كولەمى قىسقارادى. مۇنداي قادام حالىقارالىق ارەنادا يتالياعا ارتىقشىلىق بەرەدى. ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتىپ, كوشى-قون ساياساتى سەكىلدى سالالاردا ىنتىماقتاستىق جاساۋعا يتەرمەلەيدى.
الدا-جالدا اپەننين تۇبەگى ەۋروايماقتان شىعۋعا شەشىم قابىلداسا, ونىڭ قۇنى قىمباتقا ءتۇسۋى دە مۇمكىن. ونى بولدىرماس ءۇشىن ەل بيلىگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇنىن ازايتا وتىرىپ ەۋرودان باس تارتۋدىڭ ءتيىمدى جولىن تابۋى قاجەت.
دجوزەف ستيگليتس «اربانى دا سىندىرمايتىن, وگىزدى دە ولتىرمەيتىن» جول رەتىندە ەۋرونى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا ۆاليۋتا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. ياعني سىرتقى قارىزدى ەۋرودان ليراعا اۋىستىرۋى قاجەت. ەۋروپالىق وداقتىڭ زاڭدىق كەدەرگىلەرى مەن يتاليانىڭ حالىقارالىق مىندەتىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنى ورىنداۋ ءۇشىن بانكروت جونىندەگى كودەكسكە ارقا سۇيەۋگە تۋرا كەلەدى دەپ ەسەپتەيدى ەكونوميست. نەمەسە يتاليا مەملەكەتتىك قۇندى قاعاز شىعارىپ, ەۋرولىق قارىزىن سونىمەن وتەۋىنە بولادى. مۇنداي قۇندى قاعازدار ءجيى دەۆالۆاتسياعا ۇشىراپ وتىرۋى ىقتيمال. ايتسە دە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا يتاليا ەلدەگى قارجى ساياساتىن جاقسارتىپ الۋعا مۇمكىندىك الادى.
يتالياداعى احۋالدىڭ شەشىمى «قارت قۇرلىقتىڭ» كەلەشەگىنە دە اسەر ەتەتىنى انىق. الدا-جالدا ەۋروپا وداعى دۇرىس شەشىم قابىلداماسا, ەۋروايماقتىڭ كۇيرەۋىن بولجاۋ قيىن ەمەس. ازىرگە يتاليانىڭ ناقتى قانداي شارا قابىلدايتىنىن باسىپ ايتۋ قيىن. بىراق بۇعان دەيىن ايتقانىمىزداي, ەل بيلىگى ەۋرودان باس تارتپاسا دا, ۋاقىتى كەلگەندە «اتتيلا» وپەراسىندا ايتىلعانداي «جەر جاھانعا يەلىك ەتسەڭ دە, يتاليانى ماعان قالدىر» دەۋگە ءاردايىم ءازىر تۇرۋى ءتيىس.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
