ەلىمىزدى تورگە وزدىرعان تاۋەلسىزدىك

قازاق – ونەگەلى حالىق. بەرەكە-بىرلىكتى,  ىنتىماقتى, ەل­دىك­تى تۋ ەتكەن  اتا-بابالا­رى­مىز:  «ون ادام جۇرگەن جەردە ءىز قالادى, ءجۇز ادام جۇرگەن جەردە – سوقپاق,  مىڭ قادام ءجۇر­گەن جەردە جول قالادى»,  دەگەن ۇلاعات قالدىرعان.  با­يىپتاپ ۇڭىلگەن جانعا  بۇل ءسوز­دىڭ ءمانى وتە تەرەڭ. حالقىمىز­دىڭ ەل بولۋ تاريحىندا  از عانا توپ ءىز سالىپ, ول ىزدەردىڭ  اۋ­ما­عى كەڭەيىپ, جۇزدەگەن ادامدار جۇرگەن سوقپاققا اينالىپ,  بىرتە-بىرتە  مىڭداردى ۇلكەن جول­عا – ىرگەلى   جۇرت بولۋ  جو­لىن­داعى ۇلى كوش جولىنا ءتۇسىر­گەندىگىنە مىسالدار از ەمەس. تاۋەلسىزدىكتى ويلاعاندا كسرو كوزگە ەلەستەيدى. بۇل يمپەريا وپ-وڭاي تىزە بۇگە سالعان جوق. ول  دەرجاۆانى وسىعان ءماج­­بۇرلەگەن, كەنەتتەن ۇيقى-تۇيقى ەتۋگە يتەرمەلەگەن سەبەپ-سالدار كوپ ەدى. سول كۇر­دەلى, الەمدىك تاريحتا ماڭىزى زور وقيعالاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى 1986 جىلعى ايگىلى جەل­توقسان وقيعاسى بولدى. قازاق جاستارىنىڭ بۇل نارازىلىق تولقۋى تەك قازاقستان ءۇشىن عا­نا  ماڭىزدى بولعان جوق, بار­لىق بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن شەشۋشى تۇتقاعا اينالدى دەسەك تە بولادى. جاس­تارىمىزدىڭ وكتەم ءۇنى ازۋلى دا ايبىندى يمپەريانى قاتتى شوشىتتى, ولار بۇل وقىس ءىس-ارەكەتتەردىڭ وداقتا جاپپاي قولداۋ تاۋىپ, بەلەڭ الىپ كە­تۋى­نەن قورىقتى.  ول سولاي بو­لۋ­عا ءتيىستى دە ەدى. سوندىقتان دا ولار قولدا تىزگىن باردا مۇنىڭ قانات جايىپ كەتپەۋىنە كۇش سالىپ, جورگەگىندە تۇنشىقتى­رۋعا تىرىستى. وسى ءبىر ەلىمىز ءۇشىن سىن سا­عاتتارى سوعىپ جاتقان جاۋاپتى شاق­تاردا مەن الماتى ارحيتەك­تۋرالىق قۇرىلىس ينستيتۋ­تى­نىڭ دوتسەنتى ەدىم. كۇنى-ءتۇنى كەزەكشىلىك قويىپ, جاستاردى تەكسە­رىڭ­دەر, جاتاقحانالاردان شىعار­ماڭ­دار دەپ قاتاڭ تالاپ قويىلىپ جاتتى. بىردە ءبىزدى پولكوۆنيك شەنىندەگى ورىس ازاماتى جيناپ الىپ: «قازىر بارىڭىزگە بۇزاقى­لاردان قورعانۋ ءۇشىن قولدارى­ڭىز­عا ارماتۋرا بەرەمىز, اباي بولىڭدار, جاپپاي شابۋىل بو­لۋى مۇمكىن», – دەپ قامقورسي قورقىتتى. سول جەردە تۇرعان ون­شاقتى وقىتۋشى – قازاق جىگىتتەرى بىردە-بىرەۋى مۇنداي قارۋدى ال­ماي تاستاپ كەتتىك. كەشكىلىك جا­تاقحاناعا كەلسەك, ەسىك الدى تول­عان اسكەر, ميليتسيا. كىمنىڭ ءۇستى سۋ «سەندەر الاڭنان كەل­دىڭدەر, سەندەردى سۋمەن اتقى­لا­عانى كورىنىپ تۇر», – دەپ ستۋدەنتتەردى تەكسەرىپ جاتتى. قولىمىز­دان كەلگەنشە بىرنەشە بالانى ىشكە كىرگىزىپ, امان الىپ قالدىق. بىرنەشە وقىتۋشى پارتيا قاتا­رىنان شىعارىلدى. ەلىم دەپ شىرقىراپ, كەۋدەلەرىن وققا توسە­گەن جازىقسىز قىز-جىگىتتەرى­مىز­دىڭ اشىنعان ءحالىن كورۋدىڭ ءوزى اۋىر ەدى. بىراق ولار ۇلى ءىس ات­قاردى. تاريح بەتىندە ولاردىڭ سول تاۋەكەل ارەكەتتەرى ءوز ءىزىن وشپەستەي ەتىپ قالدىردى. ءبىزدىڭ ارامىزدا جۇرگەن سول قىز-ءجى­گىتتەر – بۇگىنگى ۇلكەن ازاماتتار تاۋەلسىزدىككە ءوز ۇلەسىمىزدى قوس­تىق دەپ زور ماقتانىش سەزىمىمەن ەڭسەلەرىن تىك ۇستاپ جۇرۋگە تو­لىق حاقىسى بار. سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ كەيبىر يدەولوگتارى ايتىپ ءدا­لەل­دەۋگە تىرىسقانداي, بۇل ماس­كۇنەمدەر مەن ناشاقورلار­دىڭ باسىن قوسىپ, بىرىگىپ جا­سا­عان اقىماقشىلىق, ەسەرلىك, داڭ­عازا ءىس-ارەكەتتەر ەمەس ەدى. تاريح تالابى الىپ كەلگەن, زامانى تۋ­دىرعان زاڭدىلىق ەدى. وسى تاريحي زامانا تالابىنىڭ سىنىن قايمىقپاي كوتەرگەن حالقىمىز­دىڭ اياۋلى قىز-جىگىتتەرى بولا­تىن. بۇل ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرادى. تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ جاڭا زامانداعى جارقىن بەتتەرى وسى­لايشا جازىلدى. 1990 جىلعى ناۋرىز ايىندا ون ەكىنشى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ «قازاق كسر پرەزيدەنتى قىزمەتىن تاعايىنداۋ جانە قازاق كسر كونستيتۋ­تسيا­سى­نا (نەگىزگى زاڭىنا) وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» زاڭى قابىلدانىپ, قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتى تاعا­يىن­دالدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ سايلاندى. 1990 جىلعى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەس «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەك­لا­را­تسيانى قابىلداپ, تۇڭعىش رەت ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قۇقىق سۋبەك­تىسى رەتىندەگى مارتەبەسى ايقىندالدى. وسى ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگىن جاريالادى. وسىناۋ تاريحي وقيعالارعا تولى تولعانىس كۇندەرى ءبىلىم مينيسترلىگىندە ىستەپ جۇرگەن ۋاقىتىم ەدى. تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ زاڭى قابىلدانعان كۇنى الماتىنىڭ بارشا حالقى جاڭا الاڭعا جينالدى. حالىق­تىڭ سانىنا كوز جەتپەيدى, ينە شانشار جەر جوق. ءبارى كوڭىلدى, جۇزدەرى بال-بۇل جاينايدى. ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇشاقتاپ, ءسۇيىپ, تاني­تىن-تانىمايتىنى بار «ءسۇيىنشى­لەپ» جاتىرمىز. بوركىمىزدى اس­پان­عا اتۋدامىز. مىنبەردە نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى, ەل اعالارى, رەسپۋبليكا باسشىلارى. شەشەندەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى سويلەپ جا­تىر. ءبىر مەزگىلدە ورتا جاستاعى, ۇزىن بويلى ءبىر باۋىرىمىز «مەن سويلەيىنشى» دەپ مىنبەگە كوتە­رىلدى دە: «اتا-بابامىز اڭساعان اق تاڭ بۇگىن اتتى. قازاق, قۋان, قازاق, جىلا بۇگىن», – دەپ ءشام­شىنىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن شىرقاپ قويا بەردى. «وسى ءان ءبىزدىڭ ۇرانىمىز, ءبىزدىڭ گيمنىمىز», بولسىن دەپ جار سالدى. بارلىق حالىق قوسىلىپ وسى ءاندى شىرقادىق. تۇلا-بويىم تىتىركەنىپ, دىرىلدەپ كوزىمىزگە جاس الدىق, «تاۋبە! تاۋبە!» دەپ كۇبىرلەپ تۇردىق. سول كۇن­دەر, مىنە, جيىرما جىلداي وتسە دە ءالى دە كوز الدىمدا كۇنى كەشە بولعانداي اپ-ايقىن تۇر. بۇل ەل تاريحىنىڭ بەتتەرىندە التىن ارىپپەن جازىلعان, قازاقشا ۇعىممەن ايتساق, اق ءتۇ­يەنىڭ قارنى جارىلعان, ميل­ليونداعان جۇرەكتەردى قۋا­نىش­قا بولەگەن, تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز, حالقىمىزدى زور با­قىت­قا جەتكىزگەن ۇمىتىلماس شاق ەدى. وسىناۋ تاريحي كە­زەڭگە دانىشپان اباي مەن شو­قان, ىبىرايلاردىڭ, وتارشىل­دىققا قارسى كۇرەسكەن كەنە­سارى, ماحامبەتتەردىڭ عاسى­رىندا جەتە المادىق. ءبىز قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىعى ءۇشىن كۇرەس­كەن الاش قايراتكەرلەرى ءالي­حان, مىرجاقىپ, احمەت, ماع­جانداردىڭ, كەڭەس وكىمەتى حال­قىنا باقىت اپەرەتىنىنە قالت­قىسىز سەنگەن اياۋلى ارىستار ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت كورە الماي كەتكەن تاۋەلسىزدىك تاڭىن كوزىمىزبەن كوردىك. قازىرگى جىلنامامىز جۇرەك جىلۋىمەن جازىلۋدا. تاۋەلسىز­دىككە قول جەتكىزگەن جىلداردان بەرگى ەلىمىزدە اتقارىلعان ۇلى مەملەكەتتىك ىستەر, اۋقىمدى ءىس-شارالار جەتىپ-ارتىلادى. ۇلى وزگەرىستەردىڭ, مەملەكەت ابى­رويىن كوتەرەتىن اۋقىمدى ءىس­تەردىڭ باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇردى. ۋاقىت ەلباسىمىز ۇستانعان باعىتتىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەل­دەپ بەردى. قازاقستان ساناۋلى جىل­دار­دىڭ ىشىندە دۇنيە ءجۇ­زىنە تا­نىمال الەۋەتتى ەلگە اينالدى. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تىعى جانە ازيا ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاداعى قا­ۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا جەتەكشىلىك ەتتىك. وسى بەدەلدى ۇيىمنىڭ استانادا وتكەن ءسامميتى دە ەل تاريحىنداعى اي­تۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى. ەڭ باستىسى – حالقىمىز­دىڭ زامانا كوشىندە ارتتا قالىپ قويماي, نىق سەنىممەن العا با­سىپ كەلە جاتقانىمىزعا سەنىمىمىز مول. ەلىمىزدى الداعى ۋاقىت­تاردا دا تاۋەلسىزدىك تۇعىرى­مىزدى نىعايتا تۇسەر ۇلكەن ىستەر كۇتىپ تۇر. وسى جولدا حالىق بولىپ سەنىم ارتقان ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا سىندارلى باسشى­لىعىمەن العا باسا بەرەتىندىگىمىزگە كۇمانىمىز جوق. باعى­تىمىز ايقىن. ەلباسى مۇنى بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جول­داۋىن­داعى قۋاتتى, جارقىن باعدارلاماسىمەن دە دالەلدەپ وتىر. ءبىز نىق قاداممەن, ەڭسە­مىزدى تىك ۇستاپ, تاۋەلسىزدى­گىمىز­دىڭ جيىرما جىلدىق ابى­رويلى بەلەسىنە كوتەرىلىپ كەلەمىز. نايمان قالاباەۆ, كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. اقمولا وبلىسى.