«ەگەمەن قازاقستان». 2003 جىل. سەيسەنبى, 16 جەلتوقسان.
تۇعىرلى بول, تاۋەلسىزدىك!
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وسىدان 8 جىل بۇرىنعى, ياعني 2003 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنداعى مەرەكەلىك ءنومىرى «تۇعىرلى بول, تاۋەلسىزدىك!» اتتى ۇلكەن ايدارمەن اشىلىپ, ونىڭ استىنا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قاز تۇرىپ, قادام باسقان تاۋەلسىزدىك سابيلىك تۇساۋىن ومىرشەڭ ۋاقىتقا كەستىرگەن كەزدەن باستاپ, وسىناۋ ون ەكى جىلدىڭ بەدەرىندە ايشىلىق جەردى التى رەت اتتاعان الىپ سەكىلدى, ءداۋىر جالىنان مىعىم ۇستاپ, تىزگىنىن بەكەم قاعا ءبىلدى» دەگەن ءسوزى بەرىلگەن. مۇنان كەيىن «تاۋەلسىزدىك – ءتاتتى ءسوز» اتتى تاقىرىپ بويىنشا حالقىمىزعا تانىمال, ءومىردىڭ ءار سالاسىندا ۇلكەن تابىستارعا جەتكەن بىرنەشە ازاماتتىڭ «مەملەكەت تاۋەلسىزدىك جاريالاعان كۇنى ءبىز قانداي ەدىك جانە ول ءسۇيىنىشتى حاباردى قالاي قابىلدادىق؟» دەگەن ساۋالدار بويىنشا وي-پىكىرلەرى كەلتىرىلىپتى. سونىڭ ءبىرى جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ بىلاي دەيدى: «قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ەگەمەندىك الدى», دەگەن حابار تاراپ جاتقاندا ماسكەۋدە ءجۇر ەدىم. سوندا سۇيىكتى تۋىندىم «اقان سەرى» كىتابىنىڭ ەكىنشى تومى شىعايىن دەپ جاتقان بولاتىن. شىنىمدى ايتايىن, جەكە مەملەكەت بولۋ دەگەن ويدى ءبىرتۇرلى توسىرقاپ قابىلدادىم. ءاپ دەگەندە باسىما: «قازاقستانعا وسى قيىن-اۋ», دەگەن وي كەلدى. سەبەبى, بىزدەگى جاعداي باسقا رەسپۋبليكالارداي ەمەس, بوتەن ۇلتتىڭ وكىلدەرى كوپ قوي. سوندىقتان دا جەكە ەل بولىپ كەتۋىمىز قيىن-اۋ وسى, قالاي بولار ەكەن دەگەن كوڭىل-كۇي جەتەگىندە بولدىم. مۇنداي ويعا كەلۋىمە سول كەزدەگى ماسكەۋ حالقىنىڭ كوزقاراسى دا اسەر ەتتى. ونى باسپا ورىندارىندا, كىتاپ ساۋداسىندا بىردەن سەزىندىم. وعان مىسال: رومانىم شىعاتىن باسپاعا بارعانىمدا ولار: «قازىر كىتاپ ماسەلەسىن قويا تۇرامىز», دەدى. جازۋشىلاردىڭ كىتاپ دۇكەنىنە بارىپ دالدىڭ ءتورتىنشى تومىن الايىن دەپ جاتسام: «ءسىز قازاقستاننانسىز. ءبىز بەرە المايمىز. ەندى ونى ءوز ەلىڭىزدەن الاسىز», دەگەن ءسوزدى ەستىدىم. بۇرىن ءبىز قالاعان كىتابىمىزدى الا بەرەتىنبىز. سونىڭ ءوزى دە ءبىر سالقىندىلىقتى ما, جاراتپاۋشىلىقتى ما سەزدىرگەندەي بولعانى بار. بۇرىن دوستىقپەن تۇرعان ادامداردىڭ جىگى اشىلىپ كەتپەي مە دەگەن وي عوي... كەلە-كەلە بارىنە دە بوي ۇيرەتتىك. كۇدىك, ۇركۋ سەزىمدەرىنەن ارىلىپ, تاۋەلسىزدىكتى تابيعي تۇردە سەزىنە باستادىق. ءالى دە سول تۇزەلۋ, دامۋ ۇردىسىندە ءجۇرىپ كەلەمىز. ەندى جەكە ەل بولىپ كەتەتىندىگىمىزگە ابدەن كوزىمىز جەتتى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جانە قوعامداعى دەموكراتيالىق دامۋدىڭ قالىپتاسۋىنا سەنىم مول, ءۇمىت كوپ دەگەن ءسوز». ال وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ ءبارىمىز ءبىر ورتالىققا تاۋەلدى بولىپ وتىرعاندا قازاقتىڭ تالاي دارابوز سپورتشىلارى ورتالىقتىڭ اۋزىنا قاراپ, تالاي ايتۋلى دوداعا قاتىسا الماي, قاتىسسا دا قازاق دەگەن حالىقتىڭ پەرزەنتى ەكەندىگىن ايتا الماي, اۋزى بۋىلىپ قالا بەرگەندىگىن ايتادى. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوپتەگەن مايتالمان سپورتشىلارىمىز وليمپيادالاردا كوك بايرىعىمىزدى جەلبىرەتىپ, «قازاقستان» دەگەن قاسيەتتى ءسوزدى ەستىرتكەندە, ءوزىنىڭ باقىتقا بولەنەتىندىگىن جەتكىزگەن.
تاۋەلسىز ەل – قازاعىم!
تاۋەلسىز بوپ ارتتى حالقىم سەنىمى,
مۇز بوپ قاتقان قايعى-مۇڭىم ەرىدى.
اق شىڭدارى تاۋلارىمنىڭ بيىكتەپ,
كەڭ تىنىستاپ, ۇلى دالام كەڭىدى.
جەر بەتىنە قايتا شىقتى التىنى,
كولدەرىمدە ءجۇزدى اققۋ, قالقىدى.
تولقىن اتىپ داريالارىم تاسىدى,
تاۋ وزەنى, اقبۇلاقتار شالقىدى.
تىرشىلىككە باس كوتەردى جان-جاعىم,
تاۋەلسىز ەل! باستالدى ەندى ارمانىم,
تۇلپار ءمىنىپ, ەل باستادى ازامات,
كۇللى الەمدىك جۇك كوتەردى,
نارلارىم!!!
تاۋەلسىزدىك جەتتى بىزگە بەسىندە,
ايىم تۋدى,
جۇلدىز جانعان كوشىمدە.
الماتىدا اتقا قوندى ابىلاي,
كەنەسارى اتقا قوندى ەسىلدە!
مەن – اقىنمىن! ۇلەسىم بار مەنىڭ دە,
تاۋەلسىزدىك ورناعالى ەلىمدە,
تولە بي مەن قازىبەك بي, ايتەكە,
ءۇش بي وتىر استانامنىڭ تورىندە!
ولەڭىمەن ايتىپ وسكەن ارمانىن,
حالقىم ءۇشىن تارتسا-داعى سان زارىن,
سان قالامگەر – تاۋەلسىزدىك قۇربانى,
قايتا ويانىپ تىرىلگەندەي ماعجانىم!
تارتسا تاعدىر تاۋقىمەتتى ازابىن,
سوندا-داعى كوردىك ءومىر عاجابىن,
بارىنە دە تاۋبە بۇگىن, شۇكىر دەپ,
مايدان سالار ەلدىگى ءۇشىن قازاعىم!
حالقىم ايتقان: جەر كوتەرەر ەر داڭقىن,
ەلىم ايتقان: ەر كوتەرەر جەر داڭقىن,
پرەزيدەنتىم –
امان بولعاي ەلباسى,
ماڭگى جاسا! ماڭگى جاسا ءور حالقىم!!!
تاۋىمىز بار, تاڭىرقاتقان شىڭىمەن,
ۇل-قىزىنداي دالامىز بار – ۇلى, كەڭ.
الدارىڭدا باسىمدى ءيىپ ءور حالقىم,
قۇتتىقتايمىن تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن!!!
ءشومىشباي ساريەۆ.
ءازىربايجان حالقىنىڭ ادال پەرزەنتى
گەيدار اليرزا وعلى اليەۆپەن قوشتاسۋ راسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باكۋدە بولدى
گازەت ءتىلشىسى سەيفوللا شايىنعازىنىڭ وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن رەپورتاجىندا 2003 جىلدىڭ 15 جەلتوقسان كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باۋىرلاس ەل ءازىربايجان حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءارى تاۋەلسىز ەل پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆتى سوڭعى ساپارعا ءجونەلتۋ الدىنداعى قوشتاسۋ ءراسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن باكۋ قالاسىنا ۇشىپ كەلگەندىگى جايلى ايتىلادى. «ن.نازارباەۆ وتىرعان كورتەج باكۋ قالاسىنىنىڭ ورتالىعىنداعى «رەسپۋبليكا» سارايىنىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى, دەپ جازادى ءتىلشى. وسى جەردە قازاقستان باسشىسىن ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ارتۋر راسي-زادە كۇتىپ الدى. سونداي-اق ن.نازارباەۆ وسى «رەسپۋبليكا» سارايى جانىندا جينالعان جۋرناليستەر الدىندا قىسقاشا ءسوز سويلەدى. «گ.اليەۆ ءوزىنىڭ ءومىرىن ءوز ۇلتىنىڭ جانە تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ باستارىن بىرىكتىرۋ ىسىنە ارناپ, وعان ۇلكەن ۇلەس قوستى, دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. مەنىڭ قازىرگى تمد مەملەكەتتەرى پرەزيدەنتتەر اراسىنلا اليەۆپەن دوستىعىم 25 جىلعا سوزىلدى. ول تاماشا ساياسي قايراتكەر بولاتىن. سول سياقتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جولىعىسىپ, اقىلداسۋعا بولاتىن داناگوي ادام ەدى. بۇگىن ءازىربايجان حالقى قادىرلى پەرزەنتىنەن ايىرىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, گەيدار اليەۆ حالىقتىڭ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن وركەندەۋ جولىندا ءبىر-بىرىمەن بىرىگۋىن دە سوڭىنا وسيەت, امانات رەتىندە قالدىرىپ كەتتى. ءبىز قايعىلارىڭىزعا ورتاقپىز, مارقۇمنىڭ جانى جاناتتا بولىپ, اللانىڭ راقىمى ءتۇسسىن» دەپتى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى. «باكۋدەن قايتار جولدا قازاقستان باسشىسى «بينا» حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ VIP زالىندا گەيدار اليەۆپەن قوشتاسۋ راسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن ارنايى ۇشىپ كەلگەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسىپ, قىسقاشا اڭگىمە وتكىزدى. كەزدەسۋ كەزىندە دۇنيەدەن وتكەن گەيدار اليەۆتىڭ اتىنا جىلى سوزدەر ايتىلىپ, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى ونىڭ رولىنە جوعارى باعا بەرىلدى. سونداي-اق, اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار بارىسى تالقىلانىپ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلىنىڭ قورىتىندىلانۋى مەن ۆ.ءپۋتيننىڭ تاياۋ كۇندەردە قازاقستانعا كەلەتىن رەسمي ساپارى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى» دەلىنىپتى رەپورتاجدا.جاقىپ اقباەۆتىڭ ديپلومى تابىلدى
جۋرناليست الماس تەمىربايدىڭ وسى تاقىرىپپەن بەرىلگەن ماقالاسىندا الاش تاريحىندا وزىندىك ورنى
بار قايراتكەر, حالقىمىزدان شىققان تۇڭعىش زاڭگەر, ءامبەباپ تاريحشى جاقىپ اقباەۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەندىگى جونىندەگى ديپلومى ومبىنىڭ مۇراعات قورلارىنان تابىلعاندىعى ءجونىندە ايتىلادى. ديپلومدى تاپقان ادام – الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ شوبەرەسى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى قايىربەك كەمەڭگەر.
– 1998-2000 جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ, جۇمىس بابىمەن ومبى قالاسىنىڭ مۇراعاتتار قورىنا كىرۋىمە جاقسى مۇمكىندىك تۋدى, – دەپ بولعان وقيعا جايلى جۋرناليسكە اڭگىمەلەپ بەرگەن قايىربەك كەمەڭگەر جاقىپ اقباەۆتىڭ ديپلومىن سول كەزدە تاپقاندىعى تۋرالى ايتادى.
– بۇل ديپلوم ەشقانداي كوشىرمە ەمەس. ناق ءتۇپنۇسقانىڭ ءوزى. قازىرگى ولشەممەن ايتقاندا ا-3 فورماتىنىڭ كولەمىندەي. ياعني, كادىمگى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ءبىر بەتىندەي. ديپلومنىڭ قاعازى وتە ساپالى. فوتوسۋرەتتەن دە قالىڭ. جۇقا كارتوننىڭ قالىڭدىعىنداي دەۋگە بولادى. بەتى – سىزات تۇسپەيتىندەي جىپ-جىلتىر. بۇل قۇجات جاقىپ اقباەۆقا بايلانىستى كوپ ءىس پاپكالارىنىڭ بىرەۋىندە جاتىر ەكەن, – دەپتى.
«نازقوڭىردىڭ» سازىنداي
استاناداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا بەلگىلى قىلقالام شەبەرى قازىبەك اجىبەك ۇلىنىڭ جەكە كورمەسى ءساتتى ءوتتى
سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلى وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن كولەمدى رەپورتاجىن ەڭ الدىمەن سۋرەتشى ق.ءاجىبەك ۇلىنىڭ ءوزىن وقىرماندارىمەن تانىستىرۋدان باستاپتى. ول 1986 جىلى ن.گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن, 1993 جىلى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك تەاتر-كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىن بىتىرگەن. 1997 جىلدان باستاپ سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى. ونىڭ «جەتى جارعى» كارتيناسى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىندا ءىلىنگەن. 2000 جىلى مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنا يە بولادى.
«شىعارماشىلىعىنا اعا بۋىن وكىلدەرى, ۇلتتىق ايشىقتاعى سۋرەتشىلەر – تاڭسىقباەۆ, تەلجانوۆ, كەنباەۆ, ايتباەۆتىڭ مانەرىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سىڭىرە وتىرىپ, ءوز جانىندا قورىتىپ, كورەرمەن ەش جاڭىلماي تانيتىنداي ءوز قولتاڭباسىمەن كارتينالارىن حالىققا ۇسىنادى» دەلىنگەن رەپورتاجدا.
«كورەرمەننىڭ مول جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان, ماسشتابى وتە كەڭ ەكى سۋرەت بار ەكەن. ولار «كۇلتەگىن» جانە « ۇلى كەڭەس» اتتى شىعارمالارى. ەكەۋىنىڭ كومپوزيتسيالىق شەشىمدەرى ۇقساس. كورەرمەن نازارى حان-سۇلتاندار, بي مەن باتىرلاردىڭ بيىك ەڭسەلەرىنە ءتۇسىپ, كوتەرىلە-كوتەرىلە شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە – سوڭعى پلانداعى تابيعات, اشەيىندەگى اسقاق وقجەتپەس, بۋراباي, كوكشە سوناۋ ەتەكتە قالعانىنا قايران بولاسىڭ» دەپ جازىپتى سۋرەتشى تۋرالى پىكىرىندە جەڭىس كاكەن ۇلى.
رەپورتاجدا باسقا دا ونەر يەلەرىنىڭ, سۋرەتشىلەردىڭ ءوز ارىپتەستەرى تۋرالى پىكىرلەرى كەڭىنەن قامتىلعان. سولاردىڭ ءبىرى بۇرىننان دوس قۇشاقتارى اجىراماعان, ءتىپتى پاليتراسى دا كەيدە ارالاسىپ كەتەتىن ۇزەڭگىلەسى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنداعى جاس سۋرەتشىلەر بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى سەمبىعالي سماعۇلوۆ بىلاي دەپتى:
– قازىبەكپەن سوناۋ ستۋدەنتتىك كۇندەردەن بىرگەمىن. سول كەزدە-اق بولاشاعىنىڭ جەمىستى بولاتىنىن سەزەتىنبىز. جاتاقحانادا, ەلەۋسىزدەۋ بۇرىشتا ىڭىلداپ, سۋرەت سالىپ وتىرىپ-اق, بۇگىنگىنىڭ ىرگەتاسىن مىقتى قالاپتى. قۇدايعا شۇكىر, بۇگىنگى كۇن ول ءۇشىن ماۋەلى. ەلباسىمىز بىرەر جىل بۇرىن ونەر ادامدارىن جيناپ, باسپانا كىلتىن تاپسىراردا, قولىن الىپ تۇرىپ «استانانىڭ جاڭا ونەر تاريحى سەندەردەن باستالادى» دەگەنى ەسىمدە. بۇل تەك جەكە مۇددەسى ءۇشىن سۋرەت سالىپ, سونى پايداعا بالاپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ سانىنان ەمەس. شەبەرحاناسىنان ۇزاپ شىعىپ, ونەر اۋىلىنىڭ جوعىن جوقتاپ, قۇزىرلى ورىنداردىڭ قاقپاسىن قاعىپ, الدارىنا قامشى تاستاپ, «دات» دەپ ءجۇرەتىن ازامات.
رەپورتاجدا ارىپتەسى سەمبىعالي سماعۇلوۆ قازىبەك اجىبەك ۇلى تۋرالى وسىلاي دەپ پىكىرىن ءبىلدىرىپتى.
بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
