قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اسكەري عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي فەدەراتسياسى اسكەري عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى كيم سەرىكباەۆ – سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسقان ارداگەر اعالارىمىزدىڭ ءبىرى.
قاز باسقان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى قيىن دا كۇردەلى كەزەڭىندە جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتەر, ەلدىڭ قۇرىش قالقانى بولار جاڭا تۇرپاتتى ۇلتتىق اسكەر قۇرۋدىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن قايراتكەر ازامات ءالى دە ساپتا. الماتى قالاسى مەدەۋ اۋداندىق ارداگەرلەر ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرىك قورعانىسىن قامتاماسىز ەتكەن وقيعالاردىڭ وسىناۋ بەلسەندى قاتىسۋشى كۋاگەرىنە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– كيم سەرىكباي ۇلى, سول كەزدەگى احۋالدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دەربەس ءوز اسكەرىن قۇرۋ جولىنداعى العاشقى قادامدار قالاي جاسالدى؟
– ەرتەدەگى ريم عالىمى, اسكەري تەورەتيك كورنەلي تاتسيت: «ءاربىر ۇلى ءىستىڭ ارتىندا قاۋىپسىزدىككە دەگەن تالپىنىس جاتىر», دەيدى. ۇلى ويشىلدىڭ بۇل تۇجىرىمى قازىرگى زاماندا دا وزەكتى, اسىرەسە, ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور.
ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ماسەلەلەرى اۋەلدەن-اق رەسپۋبليكا ساياسي جانە اسكەري باسشىلىعىنىڭ باستى نازارىندا بولدى. بۇل ماسەلەدەن ەلىمىزدىڭ جالپى جۇرتشىلىعى دا شەت قالعان ەمەس. قارۋلى كۇشتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ قىزۋى ءالى دە باسىلماعان سىڭايلى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندەگى «رەسپۋبليكا» گازەتىنىڭ №33 (209) نومىرىندە جارىق كورگەن «س كەم سوبرالسيا ۆوەۆات كازاحستان؟» («قازاقستان كىممەن سوعىسقا شىقپاقشى ەدى؟») ماقالاسىندا 19 جىل بۇرىن ورىن العان پىكىرتالاس قايتا جاڭعىرعان. ەسكە سالا كەتەيىن, ول كەزدەگى پىكىرتالاس وڭاي بولعان جوق. «ەگەمەن قازاقستان بەيبىت ساياسات ۇستايدى, سوندىقتان دا قارۋلى كۇشتەرىن ۇستاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق...» دەگەن پىكىر سول جىلدارى ايتىلعان ەدى, سونى جاقتاۋشىلار قازىر دە تابىلۋدا.
1992 جىلدىڭ باسىندا مەن جاڭادان قۇرىلعان پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتى قورعانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. بولىمگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىستار جۇكتەلدى: بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار, سونداي-اق الىس شەت ەلدەردە ءوتىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە بايلانىستى عىلىمي تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ; جاس ەگەمەن مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىستار دايارلاۋ مىندەتتەرى تۇردى. بولىمگە تاجىريبەلى اسكەري ماماندار – زاپاستاعى وفيتسەرلەر شاقىرىلدى: كارىم ابىلعازين, روللان قاراتاەۆ, يۆان رالوۆ, ءمارلەن تىنىبەكوۆ, پەتر چەركاشين جانە باسقالار. وسى ماماندارمەن جانە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ ءبولىم اۋقىمدى دا كۇردەلى جۇمىستاردى ورىندادى.
– قازاقستان ارمياسىن قالىپتاستىرعان العاشقى ۋاقىتتا نەگىزىنەن قانداي ماسەلەگە كوڭىل بولدىڭىزدەر؟
– ول كەزدە ەڭ باستى دەگەن ءۇش ماسەلەنى نازاردا ۇستادىق. ولار: قارۋلى كۇشتەر قۇرىلىسىنىڭ قۇقىقتىق ارقاۋىن قۇرۋ; اسكەردەگى كادرلار جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ; ارميادا ءجۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى عىلىمي نەگىزدەۋ. وكىنىشكە قاراي, ءتىپتى عىلىمي دارەجەسى بار, پاتسيفيستىك باعىتتى ۇستانعان كەيبىر ادامداردىڭ ىقپالىمەن اتالعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىرتالاس تۋىندادى. سول سەبەپتى ءبىز رەسپۋبليكا باسشىلىعىمەن كەڭەسە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ شارالارىن قاراستىراتىن اسكەري ساياسات نەگىزدەرىن بايانداعان ماقالا ازىرلەدىك. 1992 جىلعى 25 قاراشاداعى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى: پروبلەمالارى مەن بولاشاعى» تاقىرىبىندا ۇلكەن ماقالا جارىق كوردى. وندا قورعانىس مينيسترلىگى مەن قورعانىس ءبولىمىنىڭ وي-پىكىرى باياندالعاندىقتان, وعان س.نۇرماعامبەتوۆ پەن مەنىڭ قولىم قويىلدى. بۇگىن مەن سول ماقالانىڭ ماڭىزدى ىقپالى بولعانىن ايتا الامىن. سەبەبى, سول جىلى 19-25 جەلتوقسان ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى العاشقى اسكەري دوكترينانى جانە بىرقاتار اسكەري زاڭداردى تالقىلاپ, قابىلداۋدى كۇن تارتىبىنە ەنگىزدى.
1992 جىلى 8 جەلتوقساندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە كۇشتىك ۆەدومستۆولار قۇرامالارىنىڭ باسشىلارى مەن كومانديرلەرىنىڭ العاشقى جينالىسىندا: «ءبىز – ەگەمەن, تاۋەلسىز مەملەكەتپىز, سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ جالپى قۇرىلىمىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولۋى قاجەت. سول سەبەپتى بىزگە سانى جاعىنان شاعىن, بىراق زامانعا ساي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان, جوعارى ۇتقىر, ءبىلىمدى, ەگەمەن ەلىمىزدى قورعاۋ مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن جاعدايدا ءتۇرلى ءىس-قيمىلعا دايار ارميا قاجەت», دەگەن كەسىمدى پىكىرىن ايتتى. 1992 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ەلباسىنىڭ وسى پىكىردى وربىتكەن ماقالاسى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە جارىققا شىققاننان كەيىن پاتسيفيستىك پيعىلداعى پىكىرلەر ءبىراز تىنىشتالىپ قالدى.
– قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاساۋ ورايىنداعى تاباندى تالپىنىستاردى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى؟
– ارينە, دەربەس قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن اسكەري قىزمەتتى, وتاندى قورعاۋشىلاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ ماسەلەلەرىن تياناقتايتىن سەنىمدى قۇقىقتىق بازا تالاپ ەتىلدى. دايىندالعان زاڭ جوبالارىن جوعارعى كەڭەستە تالقىلاۋ جانە ولاردى قابىلداۋ وتە كۇردەلى جاعدايدا ءوتتى. 1992 جىلعى 21-22 جەلتوقساندا «قورعانىس جانە قارۋلى كۇشتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا قاتىستى مەنىڭ باياندامامنان كەيىن ءاسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قارجىلاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان 19-باپتىڭ مازمۇنى بويىنشا قىزۋ پىكىرتالاس بولعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. ءبىرقاتار دەپۋتاتتىڭ ويسىز قىزبالىقپەن ايتقان «ارميا بىزگە نەگە كەرەك؟» دەگەن سياقتى پىكىرلەرى جۇيكەگە قاتتى ءتيدى. زاڭ جوباسىنىڭ اتالعان بابىن قولداعان دەپۋتاتتار دا بولدى. ولار – گەنەرال-مايور ب.بايتاسوۆ, اكادەميك م.قوزىباەۆ. دەپۋتاتتاردىڭ پاتسيفيستىك توبى ارانداتىپ باقسا دا, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ قاتىسۋىمەن اتالعان باپ وزگەرىسسىز قابىلداندى.
ەسىمدە قالعان تاعى ءبىر-ەكى جاعداي, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-مايور ت.اۋباكىروۆتىڭ «اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ مارتەبەسى مەن الەۋمەتتىك قورعالۋى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تۇڭعىش قازاقستاندىق عارىشكەر بەدەلىمەن ءسوزسىز قابىلدانۋى, ال قورعانىس ءمينيسترىنىڭ باسقا ورىنباسارى گەنەرال-لەيتەنانت ا.ريابتسەۆتىڭ «ءاسكەري قىزمەتشىلەر مەن قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعانى. بىراق دەپۋتات م.قوزىباەۆتىڭ: «ەگەر ءبىز بوتەن ارميانى اسىراعىمىز كەلمەسە, ءوز ارميامىز ءۇشىن قاجەتتى قارجىنى ءبولۋىمىز كەرەك», دەگەن سوزىنەن كەيىن بۇل جاعداي شەشىمىن تاپتى. سوندىقتان, بۇگىن مەن وسىنداي دانا ادامداردى ەسكە الماۋىم مۇمكىن ەمەس, ولاردىڭ كەيبىرى قازىر ورتامىزدا جوق, بىراق ولار بۇگىنگى ارميامىزدى قۇرۋعا بەلسەندى اتسالىستى. سوندا العاش قابىلدانعان قۇجاتتار, اسكەري دوكترينا جانە ءتورت زاڭ ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سەنىمدى قورعانى بولىپ وتىرعان قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇرىلۋى مەن نىعايۋىنداعى باستى قۇجاتتار بولعانىن اتاپ كورسەتەمىن.
– سول كەزدەگى ۇلتتىق اسكەري كادردىڭ ازدىعى قيىندىق تۋدىرماي قالماعان شىعار؟
– رەسپۋبليكامىزدىڭ اسكەري باسشىلىعى باستان وتكىزگەن بۇل جاعداي س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ «ا ۆ پامياتي نەت تيشينى» كىتابىندا ناقتى جازىلعان. تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى سول جىلدارداعى احۋالدى باعامداي وتىرىپ, «كادر تاپشىلىعى» دەگەن تەرميندى قولدانادى. بۇل شىندىق. قازاقستاندىق ارميا قۇرۋ بارىسىندا بارلىق اسكەري قۇرالىمداردا ۆزۆودتان ديۆيزياعا دەيىن وفيتسەر كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر ماسەلە بولدى. اسىرەسە, جوعارى بۋىنداعى وفيتسەرلەر تىم از ەدى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ 74 جىلىندا قازاق حالقىنىڭ تەك ءۇش وكىلى عانا باس شتابتىڭ اسكەري اكادەمياسىن بىتىرگەن, تەك ەكى ادام عانا اسكەري عىلىمدار كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعادى. مۇنان ءبىز ۇلتتىق اسكەري كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسىنە ول ۋاقىتتا ەشقانداي كوڭىل بولىنبەگەنىن كورەمىز. اسكەري كوميسسارياتتار مەن رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتىق قورعانىس جۇيەسىندە 1949 وفيتسەر قىزمەت اتقاردى, ونىڭ ىشىندە ۇلتى قازاقتارى 247 (12,6%) عانا بولدى. 19 وبلىستىق اسكەري كوميسساردىڭ تەك 5-ءۋى عانا قازاق ەدى. كسرو قارۋلى كۇشتەرى بويىنشا جالپى 2 830 وفيتسەر قازاق ۇلتىنان بولسا, الماتى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىندەگى 190 وفيتسەردىڭ تەك 6-ۋى قازاق (3%) بولدى. ۋچيليششەدە باتالون كومانديرىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق ۇلتىنان بولعان ەمەس, كۋرسانتتاردىڭ سانىنا كەلسەك, 87 (9,4%) قازاق بالاسى بولدى. اسكەري كادر ساياساتىنىڭ وسىنداي زارداپتارى, ارينە, قيىنشىلىققا كەزىكتىرمەي قويمادى. اسىرەسە, اسكەري ءبىلىم سالاسى جۇيەسىندە ۇلتتىق اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلە ەدى.
ول ۋاقىتتا قازاقستاندا قۇرلىق اسكەرلەرى وفيتسەرلەرىن دايارلايتىن ءبىر عانا اسكەري وقۋ ورنى – كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششە (اججاكۋ) بولدى. مۇندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق قارۋلى كۇشتەرى ءۇشىن موتواتقىشتار ۆزۆودتارىنىڭ كومانديرلەرى دايارلاندى. كەيىن رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن اتالعان وقۋ ورنىندا تەك موتواتقىش وفيتسەرلەر عانا ەمەس, قازاقستاندىق جاستاردان, ونىڭ ىشىندە ۇلتى قازاق جاستارىن قابىلداۋ ارقىلى تانكىشى, ارتيللەرياشى, بايلانىسشى جانە باسقا مامانداردى دايارلاۋ ماقساتىندا ۋچيليششەنى قايتا مامانداندىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. اججاكۋ باستىعى بولىپ ىنتالى دا جىگەرلى جاس وفيتسەر ا.تاسبولاتوۆ تاعايىندالدى. ول ۇيىمداستىرۋشىلىق دارىنىن تانىتا وتىرىپ, كادرلار ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتتى. 1997 جىلى ۋچيليششە اسكەري اكادەميا بولىپ قايتا قۇرىلدى.
اسكەري ديپلومات, تاربيە جۇمىستارى سالاسى (بۇرىنعى كومانديردىڭ ورىنباسارى-ساياسي جەتەكشى) بويىنشا ماماندار زارۋلىگى سەزىلدى. سول ۋاقىتتاعى جاعدايلار مەن ءمۇمكىندىكتەردى سارالاي كەلە, ءبىز بىرقاتار ۇسىنىستار جاسادىق. مەنىڭ «دۋحوۆنىي پوتەنتسيال ارمي» (كازاحستانسكايا پراۆدا, 19.02.1993 ج.) جانە «گدە نام ۆزيات ۆوەننىح ديپلوماتوۆ؟» (كازاحستانسكايا پراۆدا, 12.05.1993 ج.) دەگەن ماقالالارىمداعى ۇسىنىستار باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ تاپتى. كوپ ۇزاماي-اق, روتا كومانديرىنەن قورعانىس مينيسترىنە دەيىن تاربيە جۇمىسى جونىندەگى كوماندير ورىنباسارلارىنىڭ ينستيتۋتى اشىلدى, سونداي-اق ەلشىلىك قىزمەت ءۇشىن ماماندار دايارلايتىن ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەۋەتى پايدالانىلدى. قورعانىس مينيسترلىگى پراپورششيكتەر جانە سەرجانتتار قاتارىنان كىشى لەيتەنانتتاردى دايارلاۋ جونىندەگى كۋرستار قۇردى, سونىمەن قاتار, ەكستەرنات جۇيەسى اشىلدى. قىسقاسى, سول ءبىر جەدەل دە ۇتىمدى شارالار جەتىسپەۋشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا يگى ىقپال ەتتى.
بۇگىنگى تاڭداعى جاعداي باسقاشا. قورعانىس مينيسترلىگى, وزگە دە كۇشتىك قۇرىلىمدار جوعارى بىلىكتى مامانداردى «ءوز شاڭىراقتارىندا» دايارلاۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايدى قالىپتاستىردى. وننان استام اسكەري (ارنايى) وقۋ ورنى قىزمەت ەتۋدە, سونداي-اق اسكەري مامانداردى شەت ەلدەردە دايارلاۋ ءۇردىسى دە ءورىس تابۋدا.
– باستاپقى كەزدەردە قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدان ءدايەكتەلۋى قالاي جۇزەگە استى؟ تاۋەلسىز ەل اسكەرىنىڭ اسكەري دوكتريناسى دا تاۋەلسىز بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
– العاشقى كەزدە قارۋلى كۇشتەردى قايتا قۇرۋ جونىندەگى كەيبىر شەشىمدەر اسىعىس قابىلداندى, عىلىمي دايەكتىلىك تۋرالى ءسوز قوزعالماۋىن ايتپاعاننىڭ ءوزىندە, كوبىنەسە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ عانا پىكىرى ەسەپكە الىندى.
ەكىنشىدەن, اسكەردى قايتا قۇرۋدى جۇرگىزۋدەگى اسكەري عىلىمنىڭ ءرولى دۇرىس باعالانبادى. وسىلايشا, ىستەيتىن ءىسى جوق وفيتسەرلەر عانا عىلىممەن اينالىسۋعا تىرىسادى دەگەن پىكىر ۇزاق ۋاقىتتار بويى بوي كورسەتىپ ءجۇردى. بۇل پىكىر: «گ.جۋكوۆ پەن ب.مومىش ۇلىنىڭ ەشقانداي دا عىلىمي دارەجەسى بولعان جوق, بىراق مىقتى سوعىساتىن», دەپ دايەكتەلدى. مۇنىڭ زاردابى سول, رەسەيدىڭ اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىزدىڭ وكىلدەرىمىزدى تەگىن وقىتۋ جونىندە كەلىسىم بولعانىنا قاراماستان, العاشقى 5 جىلدا بۇل ماسەلە كوزدەلمەي قالدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى اسكەري-عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا 5-6 جىلدى زايا كەتىردىك.
دەگەنمەن, ءبىز دە قاراپ جاتپادىق. گەنەرالدار نۇرعالي اسىلوۆ پەن اباي تاسبولاتوۆ, پولكوۆنيكتەر پەرنەحان ەرمەكباەۆ, روللان قاراتاەۆ سىندى اسكەري عالىمدار قازاقستاندىق اسكەري عىلىمنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ جولىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ باستامالارى بەلگىلى تاريحشى عالىمدار م.قوزىباەۆ, ق.امانجولوۆ جانە پ.بەلان سەكىلدى عىلىم دوكتورلارى مەن سوعىس ارداگەرلەرى تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. بۇل عالىمدار اسكەري قىزمەتشىلەرمەن بىرگە اسكەري وقۋ ورىندارىندا اديۋنكتۋرالار مەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ اشىلۋىنا ىقپال جاسادى. العاشقى قازاقستاندىق اسكەري عالىمدار پايدا بولدى. 2001 جىلى وفيتسەرلەر گەورگي دۋبوۆتسەۆ, حايىرلى مۇحامبەتقاليەۆ جانە ميحايل شلەيكونىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى جوعارى باعالانىپ, ولار اسكەري عىلىمدار كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بويىنشا ديسسەرتاتسيالارىن تابىستى قورعادى. سوڭعى ەكەۋى بۇگىندە عىلىم دوكتورلارى.
عالىمداردىڭ ۇسىنىسىن ءۇشىنشى قورعانىس ءمينيسترى م.التىنباەۆ قولداي وتىرىپ, مينيسترلىك جانىنان اسكەري-عىلىمي ورتالىق قۇردى. بۇل ورتالىقتى اسكەري-تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى پولكوۆنيك پ.ەرمەكباەۆ باسقاردى. وكىنىشكە قاراي, وسى قۇرىلىم ناقتىلى جەكە مىندەتتەردى ورىنداعاندىقتان, وزىنە ءتان قىزمەتىنەن ايىرىلدى دا, قايتا قۇرىلىپ ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى.
بىراق «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى, قورعانىس مينيسترلىگى مەن باسقا كۇشتىك ۆەدومستۆولار باسشىلىعى جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەفورمالاردى عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەي كەلە, قازاقستاندىق اسكەري عىلىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا رەسەي, بەلورۋسسيا جانە ۋكراينانىڭ اسكەري عالىمدارىن پايدالانىپ, عىلىم سالاسىن كوتەرۋ ورايىندا ناقتى قادامدار جاسادى. ءسويتىپ, بىرنەشە جىل ىشىندە كوپتەگەن جوعارى دارەجەلى اسكەري-عىلىمي كادرلار دايارلاندى. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە 9 اسكەري عىلىم دوكتورى, 15 اسكەري عىلىم كانديداتى بار. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش.
دەگەنمەن, مەنىڭ ويىمشا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا بارلىق كۇشتىك ۆەدومستۆولاردىڭ قاجىر-قايراتىن ءبىر باعىتتا ۇيلەستىرىپ, بىرىكتىرۋ قاجەت سياقتى. بۇل, بىرىنشىدەن, اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا سالماقتى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ىقپال ەتەدى, ەكىنشى جاعىنان, زەرتتەلگەن ماسەلەلەردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەس ەدى.
مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى – ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز, حالىق يگىلىگى. ولاي بولسا, الداعى ۋاقىتتا دا قارۋلى كۇشتەرىمىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇرىش قالقانى بولا بەرسىن دەمەكپىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
– كيم سەرىكباي ۇلى, سول كەزدەگى احۋالدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دەربەس ءوز اسكەرىن قۇرۋ جولىنداعى العاشقى قادامدار قالاي جاسالدى؟
– ەرتەدەگى ريم عالىمى, اسكەري تەورەتيك كورنەلي تاتسيت: «ءاربىر ۇلى ءىستىڭ ارتىندا قاۋىپسىزدىككە دەگەن تالپىنىس جاتىر», دەيدى. ۇلى ويشىلدىڭ بۇل تۇجىرىمى قازىرگى زاماندا دا وزەكتى, اسىرەسە, ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور.
ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ماسەلەلەرى اۋەلدەن-اق رەسپۋبليكا ساياسي جانە اسكەري باسشىلىعىنىڭ باستى نازارىندا بولدى. بۇل ماسەلەدەن ەلىمىزدىڭ جالپى جۇرتشىلىعى دا شەت قالعان ەمەس. قارۋلى كۇشتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ قىزۋى ءالى دە باسىلماعان سىڭايلى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندەگى «رەسپۋبليكا» گازەتىنىڭ №33 (209) نومىرىندە جارىق كورگەن «س كەم سوبرالسيا ۆوەۆات كازاحستان؟» («قازاقستان كىممەن سوعىسقا شىقپاقشى ەدى؟») ماقالاسىندا 19 جىل بۇرىن ورىن العان پىكىرتالاس قايتا جاڭعىرعان. ەسكە سالا كەتەيىن, ول كەزدەگى پىكىرتالاس وڭاي بولعان جوق. «ەگەمەن قازاقستان بەيبىت ساياسات ۇستايدى, سوندىقتان دا قارۋلى كۇشتەرىن ۇستاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق...» دەگەن پىكىر سول جىلدارى ايتىلعان ەدى, سونى جاقتاۋشىلار قازىر دە تابىلۋدا.
1992 جىلدىڭ باسىندا مەن جاڭادان قۇرىلعان پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتى قورعانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. بولىمگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىستار جۇكتەلدى: بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار, سونداي-اق الىس شەت ەلدەردە ءوتىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە بايلانىستى عىلىمي تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ; جاس ەگەمەن مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىستار دايارلاۋ مىندەتتەرى تۇردى. بولىمگە تاجىريبەلى اسكەري ماماندار – زاپاستاعى وفيتسەرلەر شاقىرىلدى: كارىم ابىلعازين, روللان قاراتاەۆ, يۆان رالوۆ, ءمارلەن تىنىبەكوۆ, پەتر چەركاشين جانە باسقالار. وسى ماماندارمەن جانە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ ءبولىم اۋقىمدى دا كۇردەلى جۇمىستاردى ورىندادى.
– قازاقستان ارمياسىن قالىپتاستىرعان العاشقى ۋاقىتتا نەگىزىنەن قانداي ماسەلەگە كوڭىل بولدىڭىزدەر؟
– ول كەزدە ەڭ باستى دەگەن ءۇش ماسەلەنى نازاردا ۇستادىق. ولار: قارۋلى كۇشتەر قۇرىلىسىنىڭ قۇقىقتىق ارقاۋىن قۇرۋ; اسكەردەگى كادرلار جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ; ارميادا ءجۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى عىلىمي نەگىزدەۋ. وكىنىشكە قاراي, ءتىپتى عىلىمي دارەجەسى بار, پاتسيفيستىك باعىتتى ۇستانعان كەيبىر ادامداردىڭ ىقپالىمەن اتالعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىرتالاس تۋىندادى. سول سەبەپتى ءبىز رەسپۋبليكا باسشىلىعىمەن كەڭەسە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ شارالارىن قاراستىراتىن اسكەري ساياسات نەگىزدەرىن بايانداعان ماقالا ازىرلەدىك. 1992 جىلعى 25 قاراشاداعى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى: پروبلەمالارى مەن بولاشاعى» تاقىرىبىندا ۇلكەن ماقالا جارىق كوردى. وندا قورعانىس مينيسترلىگى مەن قورعانىس ءبولىمىنىڭ وي-پىكىرى باياندالعاندىقتان, وعان س.نۇرماعامبەتوۆ پەن مەنىڭ قولىم قويىلدى. بۇگىن مەن سول ماقالانىڭ ماڭىزدى ىقپالى بولعانىن ايتا الامىن. سەبەبى, سول جىلى 19-25 جەلتوقسان ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى العاشقى اسكەري دوكترينانى جانە بىرقاتار اسكەري زاڭداردى تالقىلاپ, قابىلداۋدى كۇن تارتىبىنە ەنگىزدى.
1992 جىلى 8 جەلتوقساندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە كۇشتىك ۆەدومستۆولار قۇرامالارىنىڭ باسشىلارى مەن كومانديرلەرىنىڭ العاشقى جينالىسىندا: «ءبىز – ەگەمەن, تاۋەلسىز مەملەكەتپىز, سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ جالپى قۇرىلىمىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولۋى قاجەت. سول سەبەپتى بىزگە سانى جاعىنان شاعىن, بىراق زامانعا ساي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان, جوعارى ۇتقىر, ءبىلىمدى, ەگەمەن ەلىمىزدى قورعاۋ مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن جاعدايدا ءتۇرلى ءىس-قيمىلعا دايار ارميا قاجەت», دەگەن كەسىمدى پىكىرىن ايتتى. 1992 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ەلباسىنىڭ وسى پىكىردى وربىتكەن ماقالاسى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە جارىققا شىققاننان كەيىن پاتسيفيستىك پيعىلداعى پىكىرلەر ءبىراز تىنىشتالىپ قالدى.
– قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاساۋ ورايىنداعى تاباندى تالپىنىستاردى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى؟
– ارينە, دەربەس قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن اسكەري قىزمەتتى, وتاندى قورعاۋشىلاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ ماسەلەلەرىن تياناقتايتىن سەنىمدى قۇقىقتىق بازا تالاپ ەتىلدى. دايىندالعان زاڭ جوبالارىن جوعارعى كەڭەستە تالقىلاۋ جانە ولاردى قابىلداۋ وتە كۇردەلى جاعدايدا ءوتتى. 1992 جىلعى 21-22 جەلتوقساندا «قورعانىس جانە قارۋلى كۇشتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا قاتىستى مەنىڭ باياندامامنان كەيىن ءاسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قارجىلاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان 19-باپتىڭ مازمۇنى بويىنشا قىزۋ پىكىرتالاس بولعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. ءبىرقاتار دەپۋتاتتىڭ ويسىز قىزبالىقپەن ايتقان «ارميا بىزگە نەگە كەرەك؟» دەگەن سياقتى پىكىرلەرى جۇيكەگە قاتتى ءتيدى. زاڭ جوباسىنىڭ اتالعان بابىن قولداعان دەپۋتاتتار دا بولدى. ولار – گەنەرال-مايور ب.بايتاسوۆ, اكادەميك م.قوزىباەۆ. دەپۋتاتتاردىڭ پاتسيفيستىك توبى ارانداتىپ باقسا دا, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ قاتىسۋىمەن اتالعان باپ وزگەرىسسىز قابىلداندى.
ەسىمدە قالعان تاعى ءبىر-ەكى جاعداي, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-مايور ت.اۋباكىروۆتىڭ «اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ مارتەبەسى مەن الەۋمەتتىك قورعالۋى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تۇڭعىش قازاقستاندىق عارىشكەر بەدەلىمەن ءسوزسىز قابىلدانۋى, ال قورعانىس ءمينيسترىنىڭ باسقا ورىنباسارى گەنەرال-لەيتەنانت ا.ريابتسەۆتىڭ «ءاسكەري قىزمەتشىلەر مەن قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعانى. بىراق دەپۋتات م.قوزىباەۆتىڭ: «ەگەر ءبىز بوتەن ارميانى اسىراعىمىز كەلمەسە, ءوز ارميامىز ءۇشىن قاجەتتى قارجىنى ءبولۋىمىز كەرەك», دەگەن سوزىنەن كەيىن بۇل جاعداي شەشىمىن تاپتى. سوندىقتان, بۇگىن مەن وسىنداي دانا ادامداردى ەسكە الماۋىم مۇمكىن ەمەس, ولاردىڭ كەيبىرى قازىر ورتامىزدا جوق, بىراق ولار بۇگىنگى ارميامىزدى قۇرۋعا بەلسەندى اتسالىستى. سوندا العاش قابىلدانعان قۇجاتتار, اسكەري دوكترينا جانە ءتورت زاڭ ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سەنىمدى قورعانى بولىپ وتىرعان قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇرىلۋى مەن نىعايۋىنداعى باستى قۇجاتتار بولعانىن اتاپ كورسەتەمىن.
– سول كەزدەگى ۇلتتىق اسكەري كادردىڭ ازدىعى قيىندىق تۋدىرماي قالماعان شىعار؟
– رەسپۋبليكامىزدىڭ اسكەري باسشىلىعى باستان وتكىزگەن بۇل جاعداي س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ «ا ۆ پامياتي نەت تيشينى» كىتابىندا ناقتى جازىلعان. تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى سول جىلدارداعى احۋالدى باعامداي وتىرىپ, «كادر تاپشىلىعى» دەگەن تەرميندى قولدانادى. بۇل شىندىق. قازاقستاندىق ارميا قۇرۋ بارىسىندا بارلىق اسكەري قۇرالىمداردا ۆزۆودتان ديۆيزياعا دەيىن وفيتسەر كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر ماسەلە بولدى. اسىرەسە, جوعارى بۋىنداعى وفيتسەرلەر تىم از ەدى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ 74 جىلىندا قازاق حالقىنىڭ تەك ءۇش وكىلى عانا باس شتابتىڭ اسكەري اكادەمياسىن بىتىرگەن, تەك ەكى ادام عانا اسكەري عىلىمدار كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعادى. مۇنان ءبىز ۇلتتىق اسكەري كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسىنە ول ۋاقىتتا ەشقانداي كوڭىل بولىنبەگەنىن كورەمىز. اسكەري كوميسسارياتتار مەن رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتىق قورعانىس جۇيەسىندە 1949 وفيتسەر قىزمەت اتقاردى, ونىڭ ىشىندە ۇلتى قازاقتارى 247 (12,6%) عانا بولدى. 19 وبلىستىق اسكەري كوميسساردىڭ تەك 5-ءۋى عانا قازاق ەدى. كسرو قارۋلى كۇشتەرى بويىنشا جالپى 2 830 وفيتسەر قازاق ۇلتىنان بولسا, الماتى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىندەگى 190 وفيتسەردىڭ تەك 6-ۋى قازاق (3%) بولدى. ۋچيليششەدە باتالون كومانديرىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق ۇلتىنان بولعان ەمەس, كۋرسانتتاردىڭ سانىنا كەلسەك, 87 (9,4%) قازاق بالاسى بولدى. اسكەري كادر ساياساتىنىڭ وسىنداي زارداپتارى, ارينە, قيىنشىلىققا كەزىكتىرمەي قويمادى. اسىرەسە, اسكەري ءبىلىم سالاسى جۇيەسىندە ۇلتتىق اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلە ەدى.
ول ۋاقىتتا قازاقستاندا قۇرلىق اسكەرلەرى وفيتسەرلەرىن دايارلايتىن ءبىر عانا اسكەري وقۋ ورنى – كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششە (اججاكۋ) بولدى. مۇندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق قارۋلى كۇشتەرى ءۇشىن موتواتقىشتار ۆزۆودتارىنىڭ كومانديرلەرى دايارلاندى. كەيىن رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن اتالعان وقۋ ورنىندا تەك موتواتقىش وفيتسەرلەر عانا ەمەس, قازاقستاندىق جاستاردان, ونىڭ ىشىندە ۇلتى قازاق جاستارىن قابىلداۋ ارقىلى تانكىشى, ارتيللەرياشى, بايلانىسشى جانە باسقا مامانداردى دايارلاۋ ماقساتىندا ۋچيليششەنى قايتا مامانداندىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. اججاكۋ باستىعى بولىپ ىنتالى دا جىگەرلى جاس وفيتسەر ا.تاسبولاتوۆ تاعايىندالدى. ول ۇيىمداستىرۋشىلىق دارىنىن تانىتا وتىرىپ, كادرلار ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتتى. 1997 جىلى ۋچيليششە اسكەري اكادەميا بولىپ قايتا قۇرىلدى.
اسكەري ديپلومات, تاربيە جۇمىستارى سالاسى (بۇرىنعى كومانديردىڭ ورىنباسارى-ساياسي جەتەكشى) بويىنشا ماماندار زارۋلىگى سەزىلدى. سول ۋاقىتتاعى جاعدايلار مەن ءمۇمكىندىكتەردى سارالاي كەلە, ءبىز بىرقاتار ۇسىنىستار جاسادىق. مەنىڭ «دۋحوۆنىي پوتەنتسيال ارمي» (كازاحستانسكايا پراۆدا, 19.02.1993 ج.) جانە «گدە نام ۆزيات ۆوەننىح ديپلوماتوۆ؟» (كازاحستانسكايا پراۆدا, 12.05.1993 ج.) دەگەن ماقالالارىمداعى ۇسىنىستار باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ تاپتى. كوپ ۇزاماي-اق, روتا كومانديرىنەن قورعانىس مينيسترىنە دەيىن تاربيە جۇمىسى جونىندەگى كوماندير ورىنباسارلارىنىڭ ينستيتۋتى اشىلدى, سونداي-اق ەلشىلىك قىزمەت ءۇشىن ماماندار دايارلايتىن ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەۋەتى پايدالانىلدى. قورعانىس مينيسترلىگى پراپورششيكتەر جانە سەرجانتتار قاتارىنان كىشى لەيتەنانتتاردى دايارلاۋ جونىندەگى كۋرستار قۇردى, سونىمەن قاتار, ەكستەرنات جۇيەسى اشىلدى. قىسقاسى, سول ءبىر جەدەل دە ۇتىمدى شارالار جەتىسپەۋشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا يگى ىقپال ەتتى.
بۇگىنگى تاڭداعى جاعداي باسقاشا. قورعانىس مينيسترلىگى, وزگە دە كۇشتىك قۇرىلىمدار جوعارى بىلىكتى مامانداردى «ءوز شاڭىراقتارىندا» دايارلاۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايدى قالىپتاستىردى. وننان استام اسكەري (ارنايى) وقۋ ورنى قىزمەت ەتۋدە, سونداي-اق اسكەري مامانداردى شەت ەلدەردە دايارلاۋ ءۇردىسى دە ءورىس تابۋدا.
– باستاپقى كەزدەردە قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدان ءدايەكتەلۋى قالاي جۇزەگە استى؟ تاۋەلسىز ەل اسكەرىنىڭ اسكەري دوكتريناسى دا تاۋەلسىز بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
– العاشقى كەزدە قارۋلى كۇشتەردى قايتا قۇرۋ جونىندەگى كەيبىر شەشىمدەر اسىعىس قابىلداندى, عىلىمي دايەكتىلىك تۋرالى ءسوز قوزعالماۋىن ايتپاعاننىڭ ءوزىندە, كوبىنەسە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ عانا پىكىرى ەسەپكە الىندى.
ەكىنشىدەن, اسكەردى قايتا قۇرۋدى جۇرگىزۋدەگى اسكەري عىلىمنىڭ ءرولى دۇرىس باعالانبادى. وسىلايشا, ىستەيتىن ءىسى جوق وفيتسەرلەر عانا عىلىممەن اينالىسۋعا تىرىسادى دەگەن پىكىر ۇزاق ۋاقىتتار بويى بوي كورسەتىپ ءجۇردى. بۇل پىكىر: «گ.جۋكوۆ پەن ب.مومىش ۇلىنىڭ ەشقانداي دا عىلىمي دارەجەسى بولعان جوق, بىراق مىقتى سوعىساتىن», دەپ دايەكتەلدى. مۇنىڭ زاردابى سول, رەسەيدىڭ اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىزدىڭ وكىلدەرىمىزدى تەگىن وقىتۋ جونىندە كەلىسىم بولعانىنا قاراماستان, العاشقى 5 جىلدا بۇل ماسەلە كوزدەلمەي قالدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى اسكەري-عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا 5-6 جىلدى زايا كەتىردىك.
دەگەنمەن, ءبىز دە قاراپ جاتپادىق. گەنەرالدار نۇرعالي اسىلوۆ پەن اباي تاسبولاتوۆ, پولكوۆنيكتەر پەرنەحان ەرمەكباەۆ, روللان قاراتاەۆ سىندى اسكەري عالىمدار قازاقستاندىق اسكەري عىلىمنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ جولىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ باستامالارى بەلگىلى تاريحشى عالىمدار م.قوزىباەۆ, ق.امانجولوۆ جانە پ.بەلان سەكىلدى عىلىم دوكتورلارى مەن سوعىس ارداگەرلەرى تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. بۇل عالىمدار اسكەري قىزمەتشىلەرمەن بىرگە اسكەري وقۋ ورىندارىندا اديۋنكتۋرالار مەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ اشىلۋىنا ىقپال جاسادى. العاشقى قازاقستاندىق اسكەري عالىمدار پايدا بولدى. 2001 جىلى وفيتسەرلەر گەورگي دۋبوۆتسەۆ, حايىرلى مۇحامبەتقاليەۆ جانە ميحايل شلەيكونىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى جوعارى باعالانىپ, ولار اسكەري عىلىمدار كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بويىنشا ديسسەرتاتسيالارىن تابىستى قورعادى. سوڭعى ەكەۋى بۇگىندە عىلىم دوكتورلارى.
عالىمداردىڭ ۇسىنىسىن ءۇشىنشى قورعانىس ءمينيسترى م.التىنباەۆ قولداي وتىرىپ, مينيسترلىك جانىنان اسكەري-عىلىمي ورتالىق قۇردى. بۇل ورتالىقتى اسكەري-تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى پولكوۆنيك پ.ەرمەكباەۆ باسقاردى. وكىنىشكە قاراي, وسى قۇرىلىم ناقتىلى جەكە مىندەتتەردى ورىنداعاندىقتان, وزىنە ءتان قىزمەتىنەن ايىرىلدى دا, قايتا قۇرىلىپ ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى.
بىراق «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى, قورعانىس مينيسترلىگى مەن باسقا كۇشتىك ۆەدومستۆولار باسشىلىعى جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەفورمالاردى عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەي كەلە, قازاقستاندىق اسكەري عىلىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا رەسەي, بەلورۋسسيا جانە ۋكراينانىڭ اسكەري عالىمدارىن پايدالانىپ, عىلىم سالاسىن كوتەرۋ ورايىندا ناقتى قادامدار جاسادى. ءسويتىپ, بىرنەشە جىل ىشىندە كوپتەگەن جوعارى دارەجەلى اسكەري-عىلىمي كادرلار دايارلاندى. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە 9 اسكەري عىلىم دوكتورى, 15 اسكەري عىلىم كانديداتى بار. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش.
دەگەنمەن, مەنىڭ ويىمشا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا بارلىق كۇشتىك ۆەدومستۆولاردىڭ قاجىر-قايراتىن ءبىر باعىتتا ۇيلەستىرىپ, بىرىكتىرۋ قاجەت سياقتى. بۇل, بىرىنشىدەن, اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا سالماقتى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ىقپال ەتەدى, ەكىنشى جاعىنان, زەرتتەلگەن ماسەلەلەردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەس ەدى.
مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى – ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز, حالىق يگىلىگى. ولاي بولسا, الداعى ۋاقىتتا دا قارۋلى كۇشتەرىمىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇرىش قالقانى بولا بەرسىن دەمەكپىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
الماتى.
