الدىمەن, ءبىر اۋىز ءسوز بوتاي مادەنيەتىنىڭ مايەگى جايىندا. ارحەولوگ عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ نيكولسكوە اۋىلىنان ءبىر جارىم شاقىرىم جەردەگى سوناۋ ەنەوليت داۋىرىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىن مەكەندەگەن تايپالار مادەنيەتىنەن تىلسىم سىر شەرتەتىن كونە قونىس – تالاي قۇپيانى قوينىنا تىعىپ جاتقان ەجەلگى مەكەن. جالپى اۋماعى 15 گەكتار جەردى الىپ جاتقان ەجەلگى ادامدار قونىسىنان 150-دەن استام ءۇيدىڭ ورنى تابىلعان. عالىمدار ەجەلگى تۇرعىنجايلاردى قازىپ, قايتا تۇرعىزۋعا مۇمكىندىك العان. ەجەلگى تۇرعىنجايلاردىڭ قابىرعاسىنىڭ ەنى ءبىر مەتر شاماسىندا, ال, بيىكتىگى 70-90 سانتيمەتر مولشەرىندە. قابىرعا پەريمەترلەرى بويىنشا بورەنەدەن ورىلگەن, ءتۇتىن شىعاتىن شاڭىراق پىشىندەس تەسىك جاسالعان. كادىمگى قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرى كەيپىندە.
وسى جەردەن ەجەلگى ادامداردىڭ قۇرال-جابدىقتارى, ىدىس-اياقتارى, كادىمگى تاستان جاسالعان جەبە, ساداق, قانجار, پىشاق ءتارىزدى اڭشىلىق قارۋلارى تابىلعان. ەڭ عاجابى جانە عالىمداردى تاڭ قالدىرعان دۇنيە – جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ وراسان كوپتىگى. وسى ورايدا, ارنايى شاقىرتۋمەن كەلگەن عالىم-وستەولوگتار ادام ايتقىسىز اۋقىمدى شارۋالار اتقارعان. بارلىعى 133 مىڭعا جۋىق جىلقى سۇيەكتەرى زەرتتەلىپتى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بوتاي جىلقىسىنىڭ سۇيەگى وزگە دە ەجەلگى اتتاردىڭ سۇيەگىنەن ەرەكشە. وسىعان وراي, عالىمدار, بوتاي جىلقىسى قولعا ۇيرەتىلگەن جىلقى دەگەن تۇيىنگە كەلگەن. وتكەن جىلدان بەرى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن بوتاي مادەنيەتىنە قاتىستى «EQUUS» (جىلقى) عىلىمي دەرەكتى ءفيلمى تۇسىرىلۋدە.
– ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اۋقىمدى جوبا قولعا الىنىپ وتىر, دەدى مينيستر داۋرەن اباەۆ,– «EQUUS» (جىلقى) تاريحىن قامتيتىن دەرەكتى تريلوگياسى تۇسىرىلۋدە. ەلىمىزدىڭ تىلسىم تاريحى مەن تاماشا ءداستۇرىن قامتىپ, حالىقارالىق ارەناداعى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبا وتە ماڭىزدى. الاش جۇرتى ۇلى دالادا ساعىممەن جارىسقان جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتىپ, وركەنيەتتىڭ ورىنە باعىت العان ەل. شەتەل عالىمدارىنىڭ قازاقستانعا وسى تاراپتان قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋى جايدان-جاي ەمەس. تارپاڭعا تاقىم تيگىزىپ, تاعىنى تىزگىندەگەن اتا-بابالارىمىز وركەنيەتتىڭ ورگە شىعۋىنا ۇلەس قوستى. ەگەر ەستە جوق ەسكى زاماندا ادامدار اتقا وتىرماعاندا قازىرگى وركەنيەتىمىز بولماس ەدى. جىلقى قازىرگى قازاق جەرىندە ۇيرەتىلگەن سوڭ عانا اتقا وتىرعان ادامنىڭ بارىس-كەلىسى كوبەيدى, اتتىلى ادام جاڭا مادەنيەتتەردى تانىدى, جاڭا جەرلەرگە قونىستاندى, ءسويتىپ, ادامنىڭ ءومىرى جاڭالىقتارمەن تولىعىپ, وركەنيەتىمىز دامىپ وتىردى. فيلمدە جىلقىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى ءرولى تۋرالى باياندالادى. جوباعا قازاقستان, كانادا, اقش, فرانتسيا مەن گەرمانيا ەلدەرى قاتىسۋدا. دەرەكتى تريلوگيا كەلەسى جىلى اياقتالىپ, 50 ەلگە تارايدى.
بۋراباي باۋرايىنداعى بوتاي قونىسىنىڭ بار كونە بەينەسىن باياندايتىن مۇراجاي جەتى تۇرعىنجايدان تۇرادى. ولكەتانۋشى عالىم ۆيكتور زايبەرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەجەلگى ادامدار قونىسىندا اۋلەتتىڭ وتاعاسى جايعاساتىن سالتاناتتى جاي, اس ءۇيى, قىمىز باپتايتىن, قۇرال-جابدىقتار مەن قارۋ-جاراقتارىن قوياتىن قويما ىسپەتتەس بولمەسى بولعان ەكەن. مۇنىڭ بارلىعى قيال-عاجايىپ دۇنيەلەر ەمەس, عالىمداردىڭ ناقتى بولجامدارى بويىنشا دالەلدەنگەن جايلار.
جەردى ورلاپ قازىپ, وقتاي ءتۇزۋ بورەنەدەن ءورىپ, ءىشى-سىرتىن مايلى بالشىقپەن سىلاپ كوتەرگەن تۇرعىنجايلار جازدا كادىمگىدەي قوڭىر سالقىن, قىستا قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى بولسا كەرەك. ال كەيبىر بولمەلەردىڭ شاڭىراعىنا دەيىن كوتەرىلىپ, بەكىتىلگەن اعاش باسقىشتار سايىن سارىارقانىڭ اتان تۇيەنى الىپ جىعاتىن اق تۇتەك بورانىندا تۇرعىنجايدىڭ كىرەر ەسىگىن قار باسىپ قالسا, سىرتقا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوسالقى جولى. ءار بولمەدە ايىرتاۋداعى ەجەلگى قونىستان تابىلعان جادىگەرلەر حاتتالعان. سول قىمبات جادىگەرلەرگە قاراپ, وسىدان التى مىڭ جىل بۇرىن ۇلى دالانىڭ ۇلاندارى قانداي زاتتى تۇتىنعانىن اڭعارۋعا بولادى.
عالىمدار بوتاي قونىسىن وتىز جىلعا جۋىق زەرتتەدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ جەتەكشىسى ۆيكتور زايبەرت انگليانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە بوتاي قونىسى تۋرالى الەمگە ايگىلەپ لەكتسيا وقىدى. ەجەلگى قونىستى زەرتتەۋگە رەسەي انگليا, گەرمانيا عالىمدارى اتسالىستى. ۇزاق ۋاقىت ساراپتاي كەلە, بوتاي قونىسى ەۋرازيا دالاسىنداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ورتالىعى بولعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن.
كەلگەن قوناقتار بۋراباي باۋرايىنا كوشىرىلگەن بوتاي مادەنيەتىنىڭ جاۋھار جادىگەرلەرىن, كونە مەكەننىڭ كومەسكى تارتىپ بارىپ قايتا جاڭعىرعان سۇلباسىن ارالاپ كورىپ, تاڭ-تاماشا قالدى. ارحەولوگ ۆيكتور زايبەرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەتى بولمەلى قونىستىڭ ءبىر بولمەسى ءدىني ءداستۇر مەكەنجايى ەكەن. سول جەردەن تابىلعان ادامنىڭ باس سۇيەگىنىڭ دنك-سى قازىرگى قوستاناي ءوڭىرىن مەكەندەگەن جەرگىلىكتى جۇرتقا سايكەس كەلەتىن كورىنەدى. بۇل – بۇلتارتپايتىن عىلىمي بولجام.
مينيسترلىك تاراپىنان قولعا الىنعان ماڭىزدى شاراعا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى دە قولعابىسىن تيگىزگەن. قىسى-جازى كەلۋشىلەردەن ءبىر ارىلمايتىن بۋرابايدىڭ باۋرايىنداعى ەجەلگى ادامدار مەكەنى جالپاق جۇرتتىڭ رۋحاني جان-دۇنيەسىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, وتكەننىڭ تاريحىن ۇعىندىرىپ تۇراتىن بولادى. وزدەرىنە عانا ەمەس, ماڭگىلىك ەلدىڭ التىن ايدارلى جەتكىنشەكتەرىنە دە.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
