ءبىزدىڭ سۇحباتتاسىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى گەنەرال-مايور ەرجان بەكباۋ ۇلى يساقۇلوۆ – 1995-2001 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ استانا دەپارتامەنتىن باسقارعان.
– ەرجان بەكباۋ ۇلى, وسى كۇندەرى ەلىمىز استانا قالاسىنىڭ, ياعني ەلوردامىزدىڭ مەرەيلى 20 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ وتۋدە. ءسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى استانا دەپارتامەنتىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى ەكەنسىز. وسى ورايدا نە ايتار ەدىڭىز؟
– 1995 جىلى مەن ۇقك-ءنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولاتىنمىن. سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا مەنى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سول تۇستاعى توراعاسى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ الماتىعا شاقىرىپ, ۇقك اقمولا وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندادى. تاعايىنداۋ بارىسىندا توراعا مەنى جۋىق ارادا استانانىڭ الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلگەلى جاتقانىن, وسىعان وراي ۇلكەن دە كۇردەلى جۇمىستار كۇتىپ تۇرعانىن ەسكەرتىپ, الدىما ناقتى تاپسىرمالار قويدى.
ءسويتىپ 1995 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا اقمولا قالاسىنا كەلدىم. ۇقك توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى پولكوۆنيك د.سيحىمباەۆ مەنى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى اندرەي براۋنعا تانىستىرىپ, وعان دا الدا تۇرعان كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ, ءتۇسىندىردى. كۇتپەگەن اڭگىمەنى ەستىگەن اكىم اۋەلى ىشەك-سىلەسى قاتىپ ك ۇلىپ الدى دا, مۇنىڭ ورىندالمايتىن ارمان ەكەنىن, ەلدەگى قالىپتاسقان كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايدا مۇنىڭ مۇلدە مۇمكىن ەمەستىگىن, اقمولا قالاسىندا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمداردىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن عيماراتتاردىڭ, قىزمەتكەرلەر ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جوقتىعىن ايتىپ, الاقان جايدى.
ءدال وسى كۇنى د.سيحىمباەۆ پەن ا.براۋن مەنى ۇقك اقمولا وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ ۇجىمىنا اپارىپ تانىستىردى.
وسىلايشا قايناعان قىزۋ جۇمىس باستالىپ كەتتى. اۋەلى دەپارتامەنتتەگى جۇمىسپەن, وبلىستاعى جاعداي بارىسىمەن تانىسىپ شىقتىم. شىنىمدى ايتسام, ءدال سول كەزدەگى احۋال ادام قورقاتىنداي دارەجەدە ەدى. ينفلياتسيا دەڭگەيى 2500 پايىزعا دەيىن جەتكەن, دۇكەن سورەلەرى جىلان جالاعانداي بوس. وبلىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى مۇلدە قۇلدىراعان. قالانىڭ جانىن ساقتاپ وتىرعان – «تسەلينسەلماش» پەن «كازاحسەلماش» جۇرەلەپ قالعان, وسى جانە باسقا دا كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسشىلارى بەيمالىم مەرزىمگە اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلىپتى, بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنە ايلىق ەڭبەكاقى كەشىكتىرىلىپ بەرىلەدى, قالانى ەلەكترمەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتى ەمەس. مىنە, وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە ءارتۇرلى قاۋىپتى كۇشتەر, ۇيىمداسقان قىلمىس باس كوتەرە باستاعان. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەمەكشى, بۇلارعا سول جىلدىڭ تىم ايازدى جانە قارلى بولعانىن قوسىڭىز.
دەپارتامەنتتەگى جاعدايدىڭ دا وڭىپ تۇرعانى شامالى. قارجى قىزمەتكەرلەردى ۇستاپ تۇرۋعا ارەڭ جەتەدى, ءبىر-اق ماشينامەن جۇرەمىز, قالعاندارى بەنزين مەن قوسالقى بولشەكتەردىڭ جەتىسپەۋىنەن قاڭتارىلىپ تۇر. ءتىپتى قالام مەن قاعاز قات. جۇمىس بولمەلەرى تاستاي سۋىق, قىزمەتكەرلەرىمىز سىرتقى كيىممەن وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى, كوپشىلىگى پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن.
وسىنىڭ ءبارى ەل كوڭىلىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتكەنى راس. ءتىپتى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ەلباسىنىڭ استانانى اۋىستىرۋ جونىندەگى تاعدىرشەشتى جوباسىنىڭ جۇزەگە اسارىنا كۇمانمەن قاراعانى ءشۇباسىز. بىراق كوپ ۋاقىت وتپەي-اق جۇرتشىلىق كوزقاراسى وزگەرىپ, استانانى اۋىستىرۋدىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەن ماسەلە ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتتى ەمەس پە!؟
– استانا دەپارتامەنتىنىڭ قالىپتاسۋى قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟
– استانا دەپارتامەنتى اقمولا وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ بازاسىندا قۇرىلعاندىقتان, ايتارلىقتاي قيىنشىلىقتار بولا قويعان جوق. ال بۇل دەپارتامەنتتى مەن 1995 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باسقارعانىمدى ايتىپ ءوتتىم.
ەلباسىمىز جانە ۇقك توراعاسى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ استانا دەپارتامەنتىنىڭ اياعىنان نىق باسىپ, قالىپتاسىپ كەتۋىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. 1996 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اقمولا قالاسىندا ۇقك-ءنىڭ كوشپەلى القا ءماجىلىسى وتكىزىلىپ, وندا استانا دەپارتامەنتىن شتاتتىق نىعايتۋ مەن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ جانە قولعا الىنۋى ءتيىس شارالار بەلگىلەندى.
ۇقك-ءنىڭ اقمولا قالاسىنداعى جۇمىس توبى قۇرىلدى. بۇل توپ وبلىستىق دەپارتامەنتپەن بىرلەسە وتىرىپ, بۇرىنعى تەمىرجولشىلار تەحنيكۋمىنىڭ عيماراتىن كوشىپ كەلگەلى جاتقان ۇقك ورتالىق اپپاراتىنىڭ بولىمشەلەرىنە ارناپ قايتا جاراقتاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. سونىمەن بىرگە قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان جاتاقحانا جوندەۋدەن وتكىزىلدى, ىسساپارعا كەلەتىن ارىپتەستەر ءۇشىن ۋاقىتشا تۇراتىن تۇرعىنجايلار ازىرلەندى.
1997 جىلدىڭ قازان ايىندا ۇقك ورتالىق اپپاراتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى توبى كەلىپ, ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋعا كىرىسىپ كەتتى. وسى تۇستا مەن ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن ۇقك القا مۇشەلىگىنە تاعايىندالدىم. ال بۇل ءوز كەزەگىندە استانانى كوشىرۋگە بايلانىستى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۇقك ورتالىق اپپاراتى مەن استانا دەپارتامەنتىنىڭ جۇمىستارىن جۇيەلى ۇيلەستىرۋدە تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋگە كوپ كومەگىن تيگىزدى.
– سول كەزەڭدەگى نەگىزگى مىندەتتەر قانداي ەدى؟
– ەلباسىنىڭ استانا دەپارتامەنتىنىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى مىندەتتەرى ەل باسشىلىعى مەن بيلىكتىڭ جوعارى ورگاندارىن الماتىدان استاناعا كوشىرۋدە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا استاناسىنىڭ حالىقارالىق تانىستىرىلىمىن وتكىزۋ بولدى. بۇل تاپسىرمانى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگانى تاماشا اتقارىپ شىقتى. اتالعان شارالاردى وتكىزۋ بارىسىندا بىردە-ءبىر تارتىپسىزدىك نەمەسە جاعىمسىز ارەكەتتەر ورىن العان جوق.
تاپسىرمالاردى تابىستى ورىنداعانىم ءۇشىن 1998 جىلدىڭ 11 شىلدەسىندە ماعان ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن گەنەرال-مايور جوعارى اسكەري اتاعى بەرىلدى. استانا دەپارتامەنتىنىڭ كوپتەگەن قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەگى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ماراپاتتارمەن اتاپ ءوتىلدى.
– ءوزىڭىز باسشىلىقتا بولعان كەزدەرى قانداي جايتتار ەسىڭىزدە ەرەكشە قالدى؟
– ماعان ايرىقشا اسەر ەتكەن جاعداي ەلباسىنىڭ استانانى اۋىستىرۋ بارىسىنداعى تاباندى ۇستانىمى مەن قاتاڭ تالاپشىلدىعى بولدى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتىڭ وسى ماسەلە بارىسىنداعى سەنىمسىز كوزقاراستارىن ەلباسىنىڭ باتىل جانە ىسكەر ارەكەتى سۋ سەپكەندەي باسقانى اقيقات. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اسىرەسە جاڭا استانانىڭ تۇڭعىش اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ باسقارۋىنداعى استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ وسىناۋ جويقىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى ۇيلەسىمدى جۇمىستارى ەستە قالدى.
سونداي-اق سول كەزەڭدەگى م ۇلىك جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سانسىزباي ەسىلوۆتىڭ ەڭبەگىن دە ەرەكشە اتاي كەتكەن دۇرىس. ىسكەر ازامات قانشاما مەملەكەتتىك ورگاندى پروۆينتسيالىق دەڭگەيدەگى قالا اۋماعىنا ايقاي-شۋسىز ورنالاستىرۋعا مەيلىنشە جاۋاپكەرشىلىكپەن اتسالىستى.
ارادا ءبىراز جىل وتكەندە استانا دەپارتامەنتىندەگى سول ءبىر ۇمىتىلماس جىلدارىمدى ايرىقشا ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. مەنىڭ ويىمشا, سول جىلدارى دەپارتامەنتتىڭ جەكە قۇرامى وتە ىنتىماقشىل, ۇيىمشىل جانە ىسكەر بولدى. ءار قىزمەتكەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە ءتۇسىنىپ, قىزمەتتىك پارىزىن ۇلگىلى اتقارۋعا تىرىستى. مىنە, ءوز موينىنا جۇكتەلگەن وسىنداي ايرىقشا تاپسىرمانى ورىنداپ شىعۋعا جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇجىمنىڭ عانا قارىم-قابىلەتى جەتەر ەدى دەر ەدىم.
دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى اراسىندا بارشا اۋىرتپالىقتار مەن قيىندىقتاردى, قۋانىشتاردى بىرگە بولىسكەن ك.ر.ابدىقازىموۆ, ا.ك.تولەۋوۆ, و.جاقىپبەكوۆ, ج.م.مۇحامەتقاليەۆ, د.ت.ءجۇسىپوۆ, س.س.سەيىتوۆ, ج.رامازانوۆ, ب.ابدراحمانوۆ, س.م.يۆاحنەنكو, ا.رەشەتوۆ, ۆ.رۋبانوۆ, ك.الجانوۆ, ج.ايتباەۆ ءتارىزدى ارىپتەستەرىمنىڭ ەسىمدەرىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇلار جانە باسقالار جاڭا استانامىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە وراسان زور ۇلەس قوستى, اعىمداعى احۋالدى سەنىمدى باقىلاۋدا ۇستادى, قىزمەت بارىسىندا تۋىنداعان ءارتۇرلى جاعدايلاردان دۇرىس جول تاۋىپ شىعا ءبىلدى, وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتتى.
سول كەزدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى م.م.ورازاليەۆ, ءو.ك.بولسامبەكوۆ, ۆ.پ.كان, ا.ءادىلحان, ا.ي.لۋكين, ت.س.ايسين, ا.ۆ.كونستانتينوۆ, س.بەكبوسىنوۆ, ت.ەرجانوۆ, و.پ.نوگاي, ا.ك.جالمۇحانبەتوۆ سياقتى ازاماتتار ەل تىنىشتىعى ءۇشىن بىزبەن بىرگە ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ ەڭبەك ەتتى.
استانا دەپارتامەنتىنىڭ تۇڭعىش باستىعى رەتىندە وسىنداي وراسان زور تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولعانىم ءۇشىن جانە استانا اۋىسقاننان كەيىن استانا قالاسىنىڭ تۇڭعىش گەنەرالى اتانعانىم ءۇشىن مەن تاعدىرىما مىڭ مارتە شۇكىرشىلىك ەتەمىن ءارى ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن.
بۇگىندە استانا الەم تانىعان, دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنە وزىق باستامالارىمەن بەلگىلى بىرەگەي قالاعا اينالدى. ءبىز قازىر اسقارالى استانامىزبەن كەز كەلگەن جەردە ماقتانا الامىز! سەبەبى ەلباسىمىز ايتقانداي, «استانا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى», ال ەلوردانىڭ ءوزى – ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى!
اڭگىمەلەسكەن
كادىربەك قۇنىپيا ۇلى,
جۋرناليست
