قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري سوتى مەملەكەت باسشىسى العا قويعان باستى مىندەت – سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ىزگىلەندىرۋ باعىتىندا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن ىسكەرلىك تانىتۋدا. ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا اتاپ ايتىلعان «ۇلكەن قوعامدىق قاۋىپ توندىرمەيتىن قىلمىستار بويىنشا قىلمىستىق زاڭدىلىقتى ىزگىلەندىرۋ جۇرگىزىلۋدە». اسكەري سوت سۋديالارى سوت ەتيكاسىن ساقتاپ, سوت پروتسەستەرىنىڭ تاربيەلىك ىقپالىن, كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدا ىرگەلى ىزدەنىستەرىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
سونىمەن, مەملەكەت باسشىسى سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويعان وزەكتى تالاپتارىنىڭ ءبىرى – سۋديالار جۇمىسىنىڭ مەيلىنشە اشىق جانە كوپشىلىككە تۇسىنىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدە قانداي ىقپالدى قادامدار جاسالۋدا؟ ەڭ باستىسى, رەسپۋبليكاداعى ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسىندەگى اسكەري سۋديالار تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ قانداي دەڭگەيدە؟ بۇگىنگى كۇن ءتارتىبىندە تۇرعان, مىنە, وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى سەرىك بايباتىروۆ اڭگىمەلەيدى.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى تەك قانا مەرەيلى مەرەكە ەمەس. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساپ, ارمانداعان سول جولدا جان بەرىپ, جان الىسقان تاۋەلسىزدىك – تۇسىنە بىلگەن ادامعا وتكەن كەزەڭگە ەسەپ بەرۋ, وتكەن ۋاقىتتى ساراپتاي ءبىلۋ. سۋديالار تاۋەلسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەگە كوشەيىك. ەلىمىزدەگى سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدەمەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1995 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سۋديالاردىڭ ستاتۋسى جانە سۋديالار تۋرالى» زاڭىن قابىلداعاننان كەيىن ودان ءارى كەڭي ءتۇستى. كونستيتۋتسيالىق كۇشى بار بۇل قۇجاتتا سوت پەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىك قاعيداسى كونستيتۋتسيالىق جانە زاڭدى دەڭگەيدە جاريالانعان. قر كونستيتۋتسياسىنىڭ 77-بابىندا «سۋديا تاۋەلسىزدىگى جانە ونىڭ تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىناتىندىعىنىڭ» اتاپ كورسەتىلۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. بۇل سوت بيلىگىنىڭ دەربەستىگى مەن تيىمدىلىگىنىڭ جانە ونىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ مۇمكىندىگىنىڭ ەڭ باستى شارتى.
مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاپ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ دەسەك, قر اسكەري سوتىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن زاڭ تالابىنا سايكەس تيىمدىلىكپەن قورعاۋ باعىتىندا بىرقاتار ىلگەرىلەۋشىلىك بار. قر-نىڭ «اسكەري قىزمەتكەرلەردى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ولاردىڭ ستاتۋسى» تۋرالى زاڭىنا وراي سوتقا جۇگىنۋشىلەر تاراپىنان شاعىم-ارىزداردىڭ ازايۋى اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەسىنەن حابار بەرەتىندىگى ءسوزسىز. ءبىر قۇپتارلىعى, اسكەري سوتتار شىعارعان شەشىمدەر اراسىندا جازىقسىز ءجابىرلەنگەندەرگە اراشا ءتۇسىپ, ولاردى اقتاپ الۋ پوزيتسياسىنىڭ باسىم بولۋى قۇپتارلىق ءجايت. ماسەلەن, وتستاۆكاعا شىققان وفيتسەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا وراي سوتقا جولداعان شاعىمدارى ادىلەتتى تۇردە شەشىلۋدە جانە بۇل ءىس ءوز جالعاسىن تابۋدا. ماسەلەن, ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى وتكەن جىلى – ون ەكى, ال بيىلعى 2011 جىلى – ون ءۇش ءىس قارالدى.
– سەرىك كاتەن ۇلى, سوندا قىلمىستىق ءىس تۋرالى سوتتىڭ قىلمىسقا قاتىستى دەپ ەسەپتەلىنىپ, شىعارىلعان ۇكىمدەرىن قايتادان قاراۋ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىلەتتىلىككە, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدە مە؟
– ون ويلانىپ, توقسان تولعانىپ شىعارىلاتىن سوت شەشىمدەرىنىڭ ادام تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. دەگەنمەن, بۇل شەشىمدەرىنىڭ بارلىعى بىردەي مۇلدەم اقاۋسىز دەپ ايتۋ قيىن. ماسەلەن, الدىڭعى جىلدىڭ تامىز ايىندا اسكەري سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى كوللەگياسى كاپيتان رۋسلان شۋرشەنوۆتىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىق قۇرام جوق بولۋىنا وراي, ونى اقتاپ, تومەنگى ساتىداعىلاردىڭ ۇكىمىن وزگەرتتى. ورىن العان وقيعادا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ «استانا» اسكەري كاتەرى كاسپي تەڭىزىندە مايور شۋرشەنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شەكارا كۇزەتىندە زاڭسىز بالىق اۋلاپ جۇرگەن براكونەرلەردىڭ موتورلى قايىقتارىن توقتاتىپ, تەكسەرۋ جۇرمەكشى بولعاندا براكونەرلەر شەكاراشىلارعا قارسىلىق كورسەتكەن. وسىدان كەيىن, مايور شۋرشەنوۆ زاڭدا كورسەتىلگەن, بارلىق تالاپتاردى ورىنداعانىنا قاراماستان براكونەرلەر شەكاراشىلارعا وق جاۋدىرىپ, قايىقتارىمەن كاتەردى سوقپاقشى بولعاندا, شۋرشەنوۆ ولارعا قارسى وق اتۋعا بۇيرىق بەرگەن. سول كەزدە قايىقتاعى ءتورت ادامنىڭ ەكەۋى وپات بولعان. سوعان وراي اقتاۋ گارنيزونىنىڭ اسكەري سوتى شەكارالىق كەمەنىڭ كومانديرى ر.شۋرشەنوۆتى بۇل ىستە كىنالى دەپ تاۋىپ, ونى التى جىل ەركىنەن ايىرۋعا ۇكىم شىعارعان.
الايدا, رەسپۋبليكانىڭ اسكەري سوتى ءجابىرلەنۋشى جاقتىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمىن جان-جاقتى تۇردە تەكسەرىپ, ناقتى شەشىمگە كەلدى. انىعىراق ايتقاندا, شەكاراشىنىڭ ءىس-ارەكەتىندە زاڭسىزدىقتىڭ جوق ەكەندىگى, ياعني ول مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن قورعاۋ ماقساتىن كوزدەگەنى قايتادان جان-جاقتى جانە ءجىتى تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالدى. شىندىعىنا كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى زاڭ تالاپ ەتىپ وتىرعان قاجەتتىلىك ەكەندىگىنە ەشقانداي داۋ جوق. بۇگىندە رۋسلان شۋرشەنوۆ ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
«ءبىر ادال ادامدى سوتتاعانشا, ون ايىپتىنى جازادان بوساتقان دۇرىس» دەگەن گرەك ماقالى بار. مەنىڭ ءوزىم بۇل ءتۇيىندى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ەشقانداي قىلمىسى بولماي تۇرىپ, جازىقسىز جازالانىپ, جاپا شەككەن ادامنىڭ تاعدىرىنان اۋىر نە بار دەپ ويلايسىز؟! اسكەري سوتتىڭ وزگە سوتتاردان ەرەكشەلىگى دە بىزدە اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ كوبىرەك بولۋىندا شىعار. مەنىڭ ەسەپتەۋىمشە, قىلمىسقا قاتىستىلاردى تۇگەلدەي دەرلىك ەركىنەن ايىرۋ دۇرىس ەمەس, ەشكىم تۇرمەدەن تاربيەلى بولىپ ورالمايدى جانە ەشقاشان مۇنداي جاعداي بولعان دا ەمەس. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, وتستاۆكاعا كەتكەن نەمەسە قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتكەرلەر اراسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى وزدەرىنە ءتيىستى زاڭدى جەڭىلدىكتەرىن ۋاقتىلى الا الماي جۇرگەندەردىڭ دە شاعىم-ارىزدارى قاناعاتتاندىرىلۋدا. قايتكەندە دە بيلىكتىڭ وزگە تارماقتارىنان تاۋەلسىز سوت قانا قانداي بولماسىن ءىستى ادىلەتتى قاراپ, زاڭ اياسىنداعى ءادىل شەشىمدى شىعارا الادى.
– وزىڭىزگە بەلگىلى, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ەلەۋلى وڭدى وزگەرىستەرگە قادام جاسالۋدا. بۇگىنگى قوعامنىڭ باستى دەرتى – سىبايلاس جەمقورلىقپەن بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزىلىپ, بۇل باعىتتا ىقپالدى ءىس-شارالار قولعا الىنعانىمەن, ورىن الىپ وتىرعان قيىندىقتار از ەمەس. بۇل جاعداي اسكەريلەردى, اسىرەسە, اسكەري شەنى جوعارىلاردى دا اينالىپ وتپەگەنگە ۇقسايدى. سەرىك كاتەن ۇلى, وسى ءبىر كولەڭكەلى قۇبىلىستار توڭىرەگىندە وي بولىسسەڭىز.
– ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي «قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماسى – حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعاسى بويىنشا قازىرگى تاڭدا ەڭ تيىمدىلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىلعان». ەلىمىزدە جەمقورلىقپەن كۇرەس قارقىنى جوعارى, دەگەنمەن, ون ساۋساق بىردەي ەمەس, قىلمىستىق ارەكەتتەر دە كورىنىس بەرۋدە. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار اراسىندا قاتارداعى اسكەريلەرگە, جاۋىنگەرلەرگە ونەگە بولۋعا ءتيىستى – گەنەرال شەنىندەگىلەردىڭ كەزدەسۋى قازاقشا ايتقاندا, كورەر كوزگە, ايتار اۋىزعا ۇيات. وكىنىشكە وراي, سوڭعى بەس جىلدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار اراسىندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, ۇقك-ءنىڭ شەكارا قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقالار ءىستى بولىپ جاتىر. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامانى اينالىپ ءوتۋ باعىتىنداعى جەمقورلىق قىلمىستار كوبەيە تۇسۋدە.
رەسپۋبليكا اسكەري سوتتارىندا بيىلعى 2011 جىلدىڭ وتكەن ون ايىندا بارلىعى 286 قىلمىستىق ءىس قارالسا, ونىڭ وتىزعا جۋىعى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى. مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر تومەن, ويتكەنى, 2010 جىلى مۇنداي ءىستىڭ سانى قىرىق ەكىگە جەتكەن ەدى. قىلمىستىق ىستەردىڭ نەگىزگى بولىگى قىلمىستىق كودەكستىڭ 177, 370 جانە 380-باپتارىندا كورسەتىلگەن قىلمىستارعا تىكەلەي قاتىستى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, بۇگىنگى تاڭدا, اسىرەسە, الاياقتىق, بوتەن م ۇلىكتى ۇرلاۋ, بيلىكتى تەرىس, ياعني ءوز مۇددەسىنە جانە اسىرا پايدالانۋ سياقتى قىلمىس تۇرلەرى بەلەڭ الۋدا. سونىمەن قاتار, اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جارعىلىق ەرەجەلەرىن بۇزۋ ءتوڭىرەگىندەگى قىلمىستار دا ورىن الۋدا.
قىنجىلارلىعى, مەملەكەتتىڭ ميلليونداعان تەڭگە قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالاتىندار جازا تۋرالى ويلامايتىن بولۋى كەرەك. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت ق.مەيىرمانوۆ يزرايلدەن ءبىر راكەتا الدىق دەپ اقشا جىبەرگەن قارۋ-جاراق ماسەلەسى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس مەديتسينا باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى نۇرسۇلتانوۆ (جانە ونىڭ قوسشىلارى سادىقوۆ پەن مارتىنەنكو) وزدەرىنىڭ قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانىپ, مەملەكەتكە ميللياردتاعان تەڭگە كولەمىندە زيان شەكتىرگەن.
ال, شەكارا قىزمەتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى حاسەنوۆ شەكارا زاستاۆالارى قۇرىلىسىنا ارنالعان 1 ميلليارد 800 ميلليون تەڭگەنى جىمقىردى دەپ ايىپتالعان ءىسى سوتتا قارالۋ ۇستىندە. جاسىراتىنى جوق, جوعارى شەندى اسكەريلەر اراسىندا جەمقورلىق قىلمىسى عانا ەمەس, بۇزاقىلىق فاكتىلەرى دە كورىنىس بەرۋدە. ماسەلەن, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كوكشەتاۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بۇرىنعى رەكتورى, گەنەرال-مايور ا.شويىباەۆ ءوزىنىڭ ورىنباسارىن سوققىعا جىعىپ, اۋىر دەنە جاراقات كەلتىرگەنى ءۇشىن ءتورت جىلعا ەركىنەن ايىرىلدى. ارينە, مۇنداي كولەڭكەلى جاعدايلاردان بىرجاقتى شەشىم شىعارۋعا, كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى.
– ار جازاسى بار جازادان اۋىر جازا, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن قولىنا بيلىك تيگەن كەيبىر لاۋازىمدىلاردىڭ ەل سەنىمىن اياقاستى ەتىپ, قۇلقىنىنىڭ ق ۇلى بولۋىنا نە سەبەپ؟ قۋاتتى دا قۇدىرەتتى مەملەكەتىمىزدىڭ قورعانى بولاتىن ءاسكەريلەر – «وتانعا ادال قىزمەت ەتەمىز» دەپ سالتاناتتى ءتۇردە انت بەرەدى. وكىنىشتىسى سول, انتتى بۇزادى, سوندا اشكوزدىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى نەدە؟
– بۇگىندە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق داعدارىسپەن بىرگە, كەيبىرەۋلەردىڭ بويىندا رۋحاني داعدارىس تا بەلەڭ الۋدا. ارينە, لاۋازىمىنىڭ جوعارىلاپ, سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ, ماڭدايتەرىنىڭ جەمىسىن, راحاتىن كورۋدى كىم قالامايدى, كىم ارماندامايدى دەيسىڭ؟ دەگەنمەن, ءاربىر ادام قانداي جاعدايدا دا پەندەشىلىككە سالىنباي, ەڭ الدىمەن, تۋعان حالقىنىڭ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىنە جۇكتەپ وتىرعان سەنىمىن اقتاۋ, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنە ءبىلۋى قاجەت. «شىن مانىسىندە دە مەن سول قىزمەتكە لايىقتىمىن با» دەپ وزىنە سىن كوزبەن قاراۋ ماسەلەسى سوڭعى ۋاقىتتا قالىس قالىپ بارا جاتقان سياقتى. ال, ەندى ءوزىنىڭ ورنىندا وتىرماعان ادامنىڭ تۇلا بويىن مەنمەندىك بويلاپ, وزگەدەن گورى ءوزىنىڭ عانا قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ كەتەدى. اتا-بابادان كەلە جاتقان «مالىم, جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز كەيبىرەۋلەر ءۇشىن باسقاشا ماعىنا بەرەتىن سياقتى.
– ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى 2009 جىلعى كەزدەسۋدەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. «باستى مىندەت – قازاقستاندىقتاردىڭ وتان مەن حالىققا قىزمەت ەتۋگە دەگەن كوزقاراستارىن وزگەرتۋ, بىزگە ۇلتتىق ينتەللەكتىنىڭ ءدىڭىن قۇرۋ قاجەت» دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. قازىردە بيلىك پەن بايلىق كەيبىرەۋلەر ءۇشىن نەگىزگى ماقساتقا اينالۋدا. ەستۋىمشە, ءسىز جوعارعى سوت توراعالىعى قىزمەتىنەن كەزىندە باس تارتىپسىز. بۇل الدە قاۋەسەت پە, ال ەگەر اقيقات بولسا, مۇنىڭ سەبەبىن بىلۋگە بولار ما ەكەن؟
– ءالى ەسىمدە, مەملەكەت باسشىسى 2000 جىلى 29 ماۋسىم كۇنى مەنى شاقىرىپ, ماعان «جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى» قىزمەتىن لايىقتى كورىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. الايدا, مەن ەلباسىنىڭ وزىمە قاتىستى بۇل ۇسىنىسىن قابىلداي المادىم, قارسىلىعىمدى ءبىلدىردىم. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى دە بولدى, سونى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ءتۇسىندىرىپ, «قازىرگى ۋاقىتتا مەنى بۇل ورىنعا قويعانىڭىزدى قالامايمىن, مەنى ءوز قىزمەتىمدە قالدىرىڭىز» دەپ ايتتىم.
– بۇدان, ءسىزدىڭ وزىڭىزگە پرەزيدەنت جۇكتەگەن ۇلكەن سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىن ۇققانىڭىز اڭعارىلعانداي.
– شىندىعىندا دا, اركىم ءۇشىن قانداي ىستە بولسا دا, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنۋدىڭ ماڭىزى زور. ارينە, بۇل شەشىم مەنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىم نەمەسە جيناقتاعان تاجىريبەم وزگەلەردەن تومەن دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلە اركىمنىڭ وزىنە سىن كوزبەن قاراي بىلۋىندە. ءوز باسىن عانا ويلاماي, وزىڭە كومەك قولىن سوزىپ, جاقسىلىق جاساپ وتىرعان ادامنىڭ جانە ول مەملەكەت باسشىسى بولسا, ونىڭ ابىرويىنا ينەنىڭ جاسۋىنداي دا داق ءتۇسىرمەۋدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى ءوزىمنىڭ ازاماتتىق پارىزىم, ءوز بورىشىم دەپ ەسەپتەدىم.
– سوندا ءاربىر ادامنىڭ بويىنداعى ينتەللەكتىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدان باستاۋ الادى دەپ ويلايسىز؟
– تۋعان اۋىلىم قاستەكتە ءجۇز ەلۋدەي عانا ءۇي بار. سەنەسىز بە, سول ءبىر شاعىن عانا اۋىلدان جەتپىسكە جۋىق عالىمدار, كانديداتتار مەن دوكتورلار شىققان. سوندا ءاربىر ۇيگە ءبىر-ەكى كانديداتتان كەلەدى, شىندىعىندا دا تاڭعالارلىق ءجايت ەمەس پە؟! ءبىزدى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان سول ءبىر اياۋلى ۇستازدارعا, التىن ۇيا – مەكتەپكە, بىزدەر, شاكىرتتەر ماڭگى قارىزدارمىز. مەن مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, ادام بولىپ قالىپتاسۋدا, ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ, ۇستازداردىڭ ءتالىمدى تاربيەسىنىڭ ۇلەسى زور. مەنىڭ ءوزىم اندا-ساندا اۋىلىما بارامىن, بۇرىنعى ۇستازدار قازىر جوق, ال بالالاردىڭ ءبىلىمى تومەندەپ كەتكەن, الدە قازىرگى زامان سولاي بولىپ كەتتى مە؟ ءتىپتى, ءبۇگىندە شىرقىراعان شىندىقتى, اقيقاتتى اشىپ ايتقانىڭ ءۇشىن دە جاقتىرمايتىندار بار. مەنىڭ ءوزىمنىڭ تابيعاتىم سونداي, قانداي دا بولماسىن كەلەڭسىزدىككە كوز جۇمىپ قاراي المايمىن, قاتتىراق ايتىپ جىبەرەمىن.
ءسوز رەتى كەلگەندە اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. «بىرەۋ تويىپ, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەمەكشى, اسكەريلەرگە قاتىستى سوڭعى ۋاقىتتا كوپتەگەن جەڭىلدىكتەردىڭ الىنىپ تاستالۋى, اسكەريلەردىڭ وزدەرىنە ءتيىستى باسپانانى ۋاقىتىندا الا الماۋى, وزگە دە جاعدايلار ولاردىڭ تاراپىنان شاعىمنىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتۋدە. ماسەلەن, قر اسكەري سوتىندا بۇگىندە نەبارى 38 سۋديا جۇمىس ىستەيدى جانە ولار رەسپۋبليكا بويىنشا سوت ىستەرىنە جۇيەلى تۇردە قاتىسادى. ال, اسكەري سۋديالاردان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر الىنىپ تاستالعان, سوندىقتان قازىردە كادرلار تۇراقتاماۋشىلىعى ورىن الۋدا. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا قيىندىقتاردى تۋىنداتۋدا. مەنىڭ ويىمشا, اسكەريلەر دە, اسكەري سۋديالار دا ەڭ الدىمەن, ەرتەڭگى كۇنىنە, كەلەشەگىنە سەنىممەن قاراۋى قاجەت.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار اڭساپ, ارمانداعان, ارمانداپ قانا قويماي, سول جولدا جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىمەن قازاق حالقىن قۇتتىقتايمىن. الاساپىران, قيىن-قىستاۋ جولدان وتكەن اتا-بابالارىمىز ۇرپاعىنا ۇلان-بايتاق دالاسىن, باي تاريحىن, باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىق – ومىرلىك مول ۇلاعاتىن ماڭگىلىك مۇراعا امانات ەتىپ قالدىرىپ كەتتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىعان مەملەكەتكە اينالدى. ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – تاۋەلسىزدىك, سول تاۋەلسىزدىكتى باعالاپ, قادىرلەي بىلەيىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى تەك قانا مەرەيلى مەرەكە ەمەس. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساپ, ارمانداعان سول جولدا جان بەرىپ, جان الىسقان تاۋەلسىزدىك – تۇسىنە بىلگەن ادامعا وتكەن كەزەڭگە ەسەپ بەرۋ, وتكەن ۋاقىتتى ساراپتاي ءبىلۋ. سۋديالار تاۋەلسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەگە كوشەيىك. ەلىمىزدەگى سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدەمەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1995 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سۋديالاردىڭ ستاتۋسى جانە سۋديالار تۋرالى» زاڭىن قابىلداعاننان كەيىن ودان ءارى كەڭي ءتۇستى. كونستيتۋتسيالىق كۇشى بار بۇل قۇجاتتا سوت پەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىك قاعيداسى كونستيتۋتسيالىق جانە زاڭدى دەڭگەيدە جاريالانعان. قر كونستيتۋتسياسىنىڭ 77-بابىندا «سۋديا تاۋەلسىزدىگى جانە ونىڭ تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىناتىندىعىنىڭ» اتاپ كورسەتىلۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. بۇل سوت بيلىگىنىڭ دەربەستىگى مەن تيىمدىلىگىنىڭ جانە ونىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ مۇمكىندىگىنىڭ ەڭ باستى شارتى.
مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاپ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ دەسەك, قر اسكەري سوتىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن زاڭ تالابىنا سايكەس تيىمدىلىكپەن قورعاۋ باعىتىندا بىرقاتار ىلگەرىلەۋشىلىك بار. قر-نىڭ «اسكەري قىزمەتكەرلەردى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ولاردىڭ ستاتۋسى» تۋرالى زاڭىنا وراي سوتقا جۇگىنۋشىلەر تاراپىنان شاعىم-ارىزداردىڭ ازايۋى اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەسىنەن حابار بەرەتىندىگى ءسوزسىز. ءبىر قۇپتارلىعى, اسكەري سوتتار شىعارعان شەشىمدەر اراسىندا جازىقسىز ءجابىرلەنگەندەرگە اراشا ءتۇسىپ, ولاردى اقتاپ الۋ پوزيتسياسىنىڭ باسىم بولۋى قۇپتارلىق ءجايت. ماسەلەن, وتستاۆكاعا شىققان وفيتسەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا وراي سوتقا جولداعان شاعىمدارى ادىلەتتى تۇردە شەشىلۋدە جانە بۇل ءىس ءوز جالعاسىن تابۋدا. ماسەلەن, ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى وتكەن جىلى – ون ەكى, ال بيىلعى 2011 جىلى – ون ءۇش ءىس قارالدى.
– سەرىك كاتەن ۇلى, سوندا قىلمىستىق ءىس تۋرالى سوتتىڭ قىلمىسقا قاتىستى دەپ ەسەپتەلىنىپ, شىعارىلعان ۇكىمدەرىن قايتادان قاراۋ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىلەتتىلىككە, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدە مە؟
– ون ويلانىپ, توقسان تولعانىپ شىعارىلاتىن سوت شەشىمدەرىنىڭ ادام تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. دەگەنمەن, بۇل شەشىمدەرىنىڭ بارلىعى بىردەي مۇلدەم اقاۋسىز دەپ ايتۋ قيىن. ماسەلەن, الدىڭعى جىلدىڭ تامىز ايىندا اسكەري سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى كوللەگياسى كاپيتان رۋسلان شۋرشەنوۆتىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىق قۇرام جوق بولۋىنا وراي, ونى اقتاپ, تومەنگى ساتىداعىلاردىڭ ۇكىمىن وزگەرتتى. ورىن العان وقيعادا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ «استانا» اسكەري كاتەرى كاسپي تەڭىزىندە مايور شۋرشەنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شەكارا كۇزەتىندە زاڭسىز بالىق اۋلاپ جۇرگەن براكونەرلەردىڭ موتورلى قايىقتارىن توقتاتىپ, تەكسەرۋ جۇرمەكشى بولعاندا براكونەرلەر شەكاراشىلارعا قارسىلىق كورسەتكەن. وسىدان كەيىن, مايور شۋرشەنوۆ زاڭدا كورسەتىلگەن, بارلىق تالاپتاردى ورىنداعانىنا قاراماستان براكونەرلەر شەكاراشىلارعا وق جاۋدىرىپ, قايىقتارىمەن كاتەردى سوقپاقشى بولعاندا, شۋرشەنوۆ ولارعا قارسى وق اتۋعا بۇيرىق بەرگەن. سول كەزدە قايىقتاعى ءتورت ادامنىڭ ەكەۋى وپات بولعان. سوعان وراي اقتاۋ گارنيزونىنىڭ اسكەري سوتى شەكارالىق كەمەنىڭ كومانديرى ر.شۋرشەنوۆتى بۇل ىستە كىنالى دەپ تاۋىپ, ونى التى جىل ەركىنەن ايىرۋعا ۇكىم شىعارعان.
الايدا, رەسپۋبليكانىڭ اسكەري سوتى ءجابىرلەنۋشى جاقتىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمىن جان-جاقتى تۇردە تەكسەرىپ, ناقتى شەشىمگە كەلدى. انىعىراق ايتقاندا, شەكاراشىنىڭ ءىس-ارەكەتىندە زاڭسىزدىقتىڭ جوق ەكەندىگى, ياعني ول مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن قورعاۋ ماقساتىن كوزدەگەنى قايتادان جان-جاقتى جانە ءجىتى تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالدى. شىندىعىنا كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى زاڭ تالاپ ەتىپ وتىرعان قاجەتتىلىك ەكەندىگىنە ەشقانداي داۋ جوق. بۇگىندە رۋسلان شۋرشەنوۆ ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
«ءبىر ادال ادامدى سوتتاعانشا, ون ايىپتىنى جازادان بوساتقان دۇرىس» دەگەن گرەك ماقالى بار. مەنىڭ ءوزىم بۇل ءتۇيىندى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ەشقانداي قىلمىسى بولماي تۇرىپ, جازىقسىز جازالانىپ, جاپا شەككەن ادامنىڭ تاعدىرىنان اۋىر نە بار دەپ ويلايسىز؟! اسكەري سوتتىڭ وزگە سوتتاردان ەرەكشەلىگى دە بىزدە اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ كوبىرەك بولۋىندا شىعار. مەنىڭ ەسەپتەۋىمشە, قىلمىسقا قاتىستىلاردى تۇگەلدەي دەرلىك ەركىنەن ايىرۋ دۇرىس ەمەس, ەشكىم تۇرمەدەن تاربيەلى بولىپ ورالمايدى جانە ەشقاشان مۇنداي جاعداي بولعان دا ەمەس. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, وتستاۆكاعا كەتكەن نەمەسە قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتكەرلەر اراسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى وزدەرىنە ءتيىستى زاڭدى جەڭىلدىكتەرىن ۋاقتىلى الا الماي جۇرگەندەردىڭ دە شاعىم-ارىزدارى قاناعاتتاندىرىلۋدا. قايتكەندە دە بيلىكتىڭ وزگە تارماقتارىنان تاۋەلسىز سوت قانا قانداي بولماسىن ءىستى ادىلەتتى قاراپ, زاڭ اياسىنداعى ءادىل شەشىمدى شىعارا الادى.
– وزىڭىزگە بەلگىلى, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ەلەۋلى وڭدى وزگەرىستەرگە قادام جاسالۋدا. بۇگىنگى قوعامنىڭ باستى دەرتى – سىبايلاس جەمقورلىقپەن بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزىلىپ, بۇل باعىتتا ىقپالدى ءىس-شارالار قولعا الىنعانىمەن, ورىن الىپ وتىرعان قيىندىقتار از ەمەس. بۇل جاعداي اسكەريلەردى, اسىرەسە, اسكەري شەنى جوعارىلاردى دا اينالىپ وتپەگەنگە ۇقسايدى. سەرىك كاتەن ۇلى, وسى ءبىر كولەڭكەلى قۇبىلىستار توڭىرەگىندە وي بولىسسەڭىز.
– ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي «قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماسى – حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعاسى بويىنشا قازىرگى تاڭدا ەڭ تيىمدىلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىلعان». ەلىمىزدە جەمقورلىقپەن كۇرەس قارقىنى جوعارى, دەگەنمەن, ون ساۋساق بىردەي ەمەس, قىلمىستىق ارەكەتتەر دە كورىنىس بەرۋدە. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار اراسىندا قاتارداعى اسكەريلەرگە, جاۋىنگەرلەرگە ونەگە بولۋعا ءتيىستى – گەنەرال شەنىندەگىلەردىڭ كەزدەسۋى قازاقشا ايتقاندا, كورەر كوزگە, ايتار اۋىزعا ۇيات. وكىنىشكە وراي, سوڭعى بەس جىلدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار اراسىندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, ۇقك-ءنىڭ شەكارا قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقالار ءىستى بولىپ جاتىر. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامانى اينالىپ ءوتۋ باعىتىنداعى جەمقورلىق قىلمىستار كوبەيە تۇسۋدە.
رەسپۋبليكا اسكەري سوتتارىندا بيىلعى 2011 جىلدىڭ وتكەن ون ايىندا بارلىعى 286 قىلمىستىق ءىس قارالسا, ونىڭ وتىزعا جۋىعى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى. مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر تومەن, ويتكەنى, 2010 جىلى مۇنداي ءىستىڭ سانى قىرىق ەكىگە جەتكەن ەدى. قىلمىستىق ىستەردىڭ نەگىزگى بولىگى قىلمىستىق كودەكستىڭ 177, 370 جانە 380-باپتارىندا كورسەتىلگەن قىلمىستارعا تىكەلەي قاتىستى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, بۇگىنگى تاڭدا, اسىرەسە, الاياقتىق, بوتەن م ۇلىكتى ۇرلاۋ, بيلىكتى تەرىس, ياعني ءوز مۇددەسىنە جانە اسىرا پايدالانۋ سياقتى قىلمىس تۇرلەرى بەلەڭ الۋدا. سونىمەن قاتار, اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جارعىلىق ەرەجەلەرىن بۇزۋ ءتوڭىرەگىندەگى قىلمىستار دا ورىن الۋدا.
قىنجىلارلىعى, مەملەكەتتىڭ ميلليونداعان تەڭگە قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالاتىندار جازا تۋرالى ويلامايتىن بولۋى كەرەك. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت ق.مەيىرمانوۆ يزرايلدەن ءبىر راكەتا الدىق دەپ اقشا جىبەرگەن قارۋ-جاراق ماسەلەسى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس مەديتسينا باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى نۇرسۇلتانوۆ (جانە ونىڭ قوسشىلارى سادىقوۆ پەن مارتىنەنكو) وزدەرىنىڭ قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانىپ, مەملەكەتكە ميللياردتاعان تەڭگە كولەمىندە زيان شەكتىرگەن.
ال, شەكارا قىزمەتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى حاسەنوۆ شەكارا زاستاۆالارى قۇرىلىسىنا ارنالعان 1 ميلليارد 800 ميلليون تەڭگەنى جىمقىردى دەپ ايىپتالعان ءىسى سوتتا قارالۋ ۇستىندە. جاسىراتىنى جوق, جوعارى شەندى اسكەريلەر اراسىندا جەمقورلىق قىلمىسى عانا ەمەس, بۇزاقىلىق فاكتىلەرى دە كورىنىس بەرۋدە. ماسەلەن, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كوكشەتاۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بۇرىنعى رەكتورى, گەنەرال-مايور ا.شويىباەۆ ءوزىنىڭ ورىنباسارىن سوققىعا جىعىپ, اۋىر دەنە جاراقات كەلتىرگەنى ءۇشىن ءتورت جىلعا ەركىنەن ايىرىلدى. ارينە, مۇنداي كولەڭكەلى جاعدايلاردان بىرجاقتى شەشىم شىعارۋعا, كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى.
– ار جازاسى بار جازادان اۋىر جازا, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن قولىنا بيلىك تيگەن كەيبىر لاۋازىمدىلاردىڭ ەل سەنىمىن اياقاستى ەتىپ, قۇلقىنىنىڭ ق ۇلى بولۋىنا نە سەبەپ؟ قۋاتتى دا قۇدىرەتتى مەملەكەتىمىزدىڭ قورعانى بولاتىن ءاسكەريلەر – «وتانعا ادال قىزمەت ەتەمىز» دەپ سالتاناتتى ءتۇردە انت بەرەدى. وكىنىشتىسى سول, انتتى بۇزادى, سوندا اشكوزدىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى نەدە؟
– بۇگىندە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق داعدارىسپەن بىرگە, كەيبىرەۋلەردىڭ بويىندا رۋحاني داعدارىس تا بەلەڭ الۋدا. ارينە, لاۋازىمىنىڭ جوعارىلاپ, سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ, ماڭدايتەرىنىڭ جەمىسىن, راحاتىن كورۋدى كىم قالامايدى, كىم ارماندامايدى دەيسىڭ؟ دەگەنمەن, ءاربىر ادام قانداي جاعدايدا دا پەندەشىلىككە سالىنباي, ەڭ الدىمەن, تۋعان حالقىنىڭ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىنە جۇكتەپ وتىرعان سەنىمىن اقتاۋ, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنە ءبىلۋى قاجەت. «شىن مانىسىندە دە مەن سول قىزمەتكە لايىقتىمىن با» دەپ وزىنە سىن كوزبەن قاراۋ ماسەلەسى سوڭعى ۋاقىتتا قالىس قالىپ بارا جاتقان سياقتى. ال, ەندى ءوزىنىڭ ورنىندا وتىرماعان ادامنىڭ تۇلا بويىن مەنمەندىك بويلاپ, وزگەدەن گورى ءوزىنىڭ عانا قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ كەتەدى. اتا-بابادان كەلە جاتقان «مالىم, جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز كەيبىرەۋلەر ءۇشىن باسقاشا ماعىنا بەرەتىن سياقتى.
– ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى 2009 جىلعى كەزدەسۋدەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. «باستى مىندەت – قازاقستاندىقتاردىڭ وتان مەن حالىققا قىزمەت ەتۋگە دەگەن كوزقاراستارىن وزگەرتۋ, بىزگە ۇلتتىق ينتەللەكتىنىڭ ءدىڭىن قۇرۋ قاجەت» دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. قازىردە بيلىك پەن بايلىق كەيبىرەۋلەر ءۇشىن نەگىزگى ماقساتقا اينالۋدا. ەستۋىمشە, ءسىز جوعارعى سوت توراعالىعى قىزمەتىنەن كەزىندە باس تارتىپسىز. بۇل الدە قاۋەسەت پە, ال ەگەر اقيقات بولسا, مۇنىڭ سەبەبىن بىلۋگە بولار ما ەكەن؟
– ءالى ەسىمدە, مەملەكەت باسشىسى 2000 جىلى 29 ماۋسىم كۇنى مەنى شاقىرىپ, ماعان «جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى» قىزمەتىن لايىقتى كورىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. الايدا, مەن ەلباسىنىڭ وزىمە قاتىستى بۇل ۇسىنىسىن قابىلداي المادىم, قارسىلىعىمدى ءبىلدىردىم. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى دە بولدى, سونى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ءتۇسىندىرىپ, «قازىرگى ۋاقىتتا مەنى بۇل ورىنعا قويعانىڭىزدى قالامايمىن, مەنى ءوز قىزمەتىمدە قالدىرىڭىز» دەپ ايتتىم.
– بۇدان, ءسىزدىڭ وزىڭىزگە پرەزيدەنت جۇكتەگەن ۇلكەن سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىن ۇققانىڭىز اڭعارىلعانداي.
– شىندىعىندا دا, اركىم ءۇشىن قانداي ىستە بولسا دا, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنۋدىڭ ماڭىزى زور. ارينە, بۇل شەشىم مەنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىم نەمەسە جيناقتاعان تاجىريبەم وزگەلەردەن تومەن دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلە اركىمنىڭ وزىنە سىن كوزبەن قاراي بىلۋىندە. ءوز باسىن عانا ويلاماي, وزىڭە كومەك قولىن سوزىپ, جاقسىلىق جاساپ وتىرعان ادامنىڭ جانە ول مەملەكەت باسشىسى بولسا, ونىڭ ابىرويىنا ينەنىڭ جاسۋىنداي دا داق ءتۇسىرمەۋدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى ءوزىمنىڭ ازاماتتىق پارىزىم, ءوز بورىشىم دەپ ەسەپتەدىم.
– سوندا ءاربىر ادامنىڭ بويىنداعى ينتەللەكتىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدان باستاۋ الادى دەپ ويلايسىز؟
– تۋعان اۋىلىم قاستەكتە ءجۇز ەلۋدەي عانا ءۇي بار. سەنەسىز بە, سول ءبىر شاعىن عانا اۋىلدان جەتپىسكە جۋىق عالىمدار, كانديداتتار مەن دوكتورلار شىققان. سوندا ءاربىر ۇيگە ءبىر-ەكى كانديداتتان كەلەدى, شىندىعىندا دا تاڭعالارلىق ءجايت ەمەس پە؟! ءبىزدى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان سول ءبىر اياۋلى ۇستازدارعا, التىن ۇيا – مەكتەپكە, بىزدەر, شاكىرتتەر ماڭگى قارىزدارمىز. مەن مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, ادام بولىپ قالىپتاسۋدا, ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ, ۇستازداردىڭ ءتالىمدى تاربيەسىنىڭ ۇلەسى زور. مەنىڭ ءوزىم اندا-ساندا اۋىلىما بارامىن, بۇرىنعى ۇستازدار قازىر جوق, ال بالالاردىڭ ءبىلىمى تومەندەپ كەتكەن, الدە قازىرگى زامان سولاي بولىپ كەتتى مە؟ ءتىپتى, ءبۇگىندە شىرقىراعان شىندىقتى, اقيقاتتى اشىپ ايتقانىڭ ءۇشىن دە جاقتىرمايتىندار بار. مەنىڭ ءوزىمنىڭ تابيعاتىم سونداي, قانداي دا بولماسىن كەلەڭسىزدىككە كوز جۇمىپ قاراي المايمىن, قاتتىراق ايتىپ جىبەرەمىن.
ءسوز رەتى كەلگەندە اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. «بىرەۋ تويىپ, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەمەكشى, اسكەريلەرگە قاتىستى سوڭعى ۋاقىتتا كوپتەگەن جەڭىلدىكتەردىڭ الىنىپ تاستالۋى, اسكەريلەردىڭ وزدەرىنە ءتيىستى باسپانانى ۋاقىتىندا الا الماۋى, وزگە دە جاعدايلار ولاردىڭ تاراپىنان شاعىمنىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتۋدە. ماسەلەن, قر اسكەري سوتىندا بۇگىندە نەبارى 38 سۋديا جۇمىس ىستەيدى جانە ولار رەسپۋبليكا بويىنشا سوت ىستەرىنە جۇيەلى تۇردە قاتىسادى. ال, اسكەري سۋديالاردان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر الىنىپ تاستالعان, سوندىقتان قازىردە كادرلار تۇراقتاماۋشىلىعى ورىن الۋدا. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا قيىندىقتاردى تۋىنداتۋدا. مەنىڭ ويىمشا, اسكەريلەر دە, اسكەري سۋديالار دا ەڭ الدىمەن, ەرتەڭگى كۇنىنە, كەلەشەگىنە سەنىممەن قاراۋى قاجەت.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار اڭساپ, ارمانداعان, ارمانداپ قانا قويماي, سول جولدا جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىمەن قازاق حالقىن قۇتتىقتايمىن. الاساپىران, قيىن-قىستاۋ جولدان وتكەن اتا-بابالارىمىز ۇرپاعىنا ۇلان-بايتاق دالاسىن, باي تاريحىن, باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىق – ومىرلىك مول ۇلاعاتىن ماڭگىلىك مۇراعا امانات ەتىپ قالدىرىپ كەتتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىعان مەملەكەتكە اينالدى. ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – تاۋەلسىزدىك, سول تاۋەلسىزدىكتى باعالاپ, قادىرلەي بىلەيىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.
الماتى.
