زيمانوۆ ءدارىسى

وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­نىڭ سوڭىندا «قازاق» گا­زەتى­نىڭ القا مۇشەسى, اكا­دەميك سالىق زيمانوۆ رەداكتسياعا ەكى كۇن بويى قاتارىنان كەلىپ, گازەتتىڭ 2013 جىلى بولاتىن 100 جىلدىعى, قازاق دالا­سىن­داعى ءادىل سوت, ەل قۇقىعىن با­عا­لاۋ تاريحى, «قازاقتىڭ اتا زاڭ­دارى­نىڭ» ون توم­دىعى جونىندە جانە بۇگىنگى ءومىر, قو­عام جايلى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعاعان ەدى. قازان ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي وقى­مىس­تى وزىمەن بولعان سۇح­باتتىڭ ءماتىنىن وقىپ, قاراپ بەردى. سودان ءبىر اي وتكەن سوڭ عازيز جاننىڭ جۇرەگى سوعۋىن توق­تاتتى. تومەندە عالىم سالىق زيمانوۆ پەن «قازاق» گازەتى­نىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ ەكەۋارا سول اڭگىمەسى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستانعا» ۇسىنىلىپ وتىر. مۇنداعى ايتىلعان ويلار مەن قوزعالعان ماسەلەلەردى اكا­دە­ميكتىڭ اماناتى, ۇرپاققا ارناعان سوڭعى ءسوزى دەسە دە بولادى. ءبىرىنشى كۇنگى ءاڭگىمە – ءسوزدى دەنساۋلىقتان باستالىق. قالايسىز, اعا, سوڭعى كەزدەرى اۋرۋحانانى جيىلەتىپ كەتتىڭىز... – شۇكىر, بىراق جاس ۇلعايعاندا ىڭقىل-سىڭقىل كوبەيە بەرە مە, قالاي, ايتسە دە جۇمىستان قالعان جوقپىن. ءبىر تاۋبەم وسى! – مىقتى بولىڭىز, اعا, تىلەكتەسپىز! – تىرىسىپ باعامىز دا... – ەندى ويدا جۇرگەن اڭگىمەنى باستالىق... ءسوزى­مىز­دىڭ ءبىسمىللاسى, ءوزىڭىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىڭىزبەن جا­رىققا شىققان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» ون توم­دى­عى تۋرالى بولماق. مۇنىڭ قۇندى ەڭبەك ەكەنى ءسوز­سىز. وسى كوپتومدىققا تۇبەگەيلى توقتا­لىپ وتسەڭىز؟ – وقۋشىلار نازارىنا ۇسىنىلعان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» دەپ اتالاتىن بۇل ون تومنان تۇراتىن كوپتومدىق سەريا – كونتسەپتۋالدى (تۇجىرىم­داما­لىق دەڭگەيدەگى) باسىلىم, جالپى قازاق عىلىمى سا­لا­سىنداعى تىڭ جۇمىس. مەنىڭ تىكەلەي باس­شى­لىعىممەن, دالىرەك ايتقاندا, عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن, باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى ءارى اۆتور­لارى­نىڭ ءبىرى رەتىندە مول كۇش جۇمسالعان وسىناۋ تاريحي رەفورماتورلىق زەرتتەۋ ەڭبەك قازاق حال­قى­نىڭ باي قۇقىق سالاسىنىڭ كەمەل شەجىرەسى ىسپەتتى ىرگەلى باستاما. ءجا, سونىمەن «قازاقتىڭ اتا زاڭ­دارى» كوپتومدىق كىتابىنىڭ قۇرىلىمدىق جو­با­سىن تىزسەك, تومەندەگىشە بوپ شىعادى: ءى-توم. بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ, ويشىل­دار­دىڭ, جيھانگەرلەردىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ بۇ­رىن­عى-سوڭعى كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ەركىندىك يدەيا­لا­رىنا نەگىزدەلگەن قازاق ادەت-عۇرىپ زاڭدارى, ولار­دىڭ «ەجەلگى بولمىسى» تۋرالى ويلارى مەن ءپى­كىر­لەرى. بيلەر جانە بيلەر سوتىنىڭ تاريحى مەن ولار­دىڭ قوعام, ەل ومىرىندەگى ەرەكشە رولىنە ارنالعان زەرتتەۋلەر. ءىى-توم. ۇلى دالا قازاقتارىنىڭ ومىرىندەگى قازاق قۇقىعىنىڭ «كونە بولمىسى» تۋرالى ءارتۇرلى زەرتتەۋلەر كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ءداستۇرلى دەمو­كرا­تيا­سىن بويىنا سىڭىرگەن جانە ەجەلگى ەركىندىك يدەيا­لارىنا نەگىزدەلگەن, كوبىنەسە اۋىزشا تاريحتا ساقتالعان, قازاق قۇقىعى جۇيەسىنىڭ كوشپەلى ءومىردى رەتتەۋدەگى جاسامپازدىعى مەن تەتىكتەرى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارى قامتىلادى. ءىىى-توم. قازاقتىڭ بەلگىلى ءارى بەدەلدى بيلەرى, ولار­دىڭ بيلىكتەرى مەن شەشەندىك ونەرى, وسيەتى, نا­قىل سوزدەرى, ەل تۇتاستىعى مەن ەر نامىسىن قورعاۋ جولىنداعى سۇبەلى ۇلەستەرى. اباي – ۇلى ويشىل, اقىن, ءارى قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ بىلگىرى مەن رەفورماتورى. ونىڭ «توبە بي» بولىپ سايلانۋى, ناقتىلى بيلىكتەرى كەڭىنەن بەرىلەدى. ءىV-توم. قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ ەسكەرت­كىش­تەرى. ىزدەنىستەر مەن تابىستار. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «جەتى جارعى», ولاردىڭ ءتىزىمى مەن نۇسقالارى. V-توم. قازاق قۇقىعىنىڭ «كونە بولمىسىنا» ارنالعان رەسەيلىك جانە ورىس تىلىندەگى ادەبيەتى, مۇ­راعات دەرەكتەرى. دالا ولكەسىن وتارلاۋ كەزەڭىن­دەگى قۇقىق سالاسىنداعى كۇشپەن ەنگىزىلگەن كەيبىر وزگەرىستەر جانە «قازاق قۇقىعىنىڭ» ومىرشەڭ­دى­لىگى, ىشكى قاسيەتى مەن قۇرىلىمدىلىعى عاسىر­لار­دان عاسىرلارعا ساقتالۋى جونىندە. VI-VII-تومدار. قازاق قۇقىعى نورمالارىنىڭ جيىنتىعى جانە كەيىنگى جازبالار. سونىڭ ىشىندە ونىڭ ادەتتىك-قۇقىقتىق نۇسقالارى, ءار كەزەڭدەگى ءار ءتۇرلى اۆتورلارمەن, سونداي-اق بىلگىرلەرمەن, ونىڭ جا­ڭا كەزەڭدەگى «مۇراگەرلەرى» مەن جولىن ۇستانۋ­شى­لاردىڭ جيناقتارى. ءحىح عاسىردا رەسەي اكىمشى­لىگى تاراپىنان ارنايى قۇرىلعان ەكسپەديتسيا ما­تە­ريال­دارى. ءبىر ءبولىم «قازاق قۇقىعى» تۋرالى ەۋروپا ادە­بيەتتەرىندە جارىق كورگەن دەرەكتەرگە ارنالادى. VIII-توم. قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىق جۇيەسىنە, ونىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزگەن ورتا ازيا, شىعىس تۇركىستان حاندىقتارىنىڭ, موڭعو­ليا مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ قۇقىقتىق جار­لىق­تارى. سالىستىرمالى زەرتتەۋ جانە تۇسىنىكتەمەلەر. ءىح-توم. سوتتىق قۇقىقتىق جانە ساياسي قۇ­رى­لىستى بەينەلەيتىن قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن ۇلى دالا سوتىنىڭ كورنەكتى قايراتكەر-بيلەرىنىڭ بەينەلەرى كورسەتىلگەن كوركەمسۋرەت, فوتوقۇجاتتار مۇرالارى. ح-توم. الدىڭعى ايتىلعان تومدارعا كىرمەگەن, سوڭىنان ىزدەستىرۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا تابىلعان قازاق قۇقىعى تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر مەن دەرەكتىك قۇجاتتار. ارنايى بولىمدە انىقتامالىق ماتەريالدار ۇسىنىلعان. – «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» سوڭعى ونىن­شى تومى تۇتاستاي «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» اتتى الماتىدا وتكەن حالىق­ارا­لىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا ارنالعانىنان حا­باردارمىز. وسى باسقوسۋدىڭ وتۋىنە ءوزىڭىز دە ءبىر كىسىدەي اتسالىستىڭىز ەمەس پە؟ – سوڭعى تومنىڭ «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفە­رەن­تسيا­نىڭ جۇمىسىنا ارنالعانى راس. وسىدان ەكى جىل بۇ­رىن, ناقتىراق ايتقاندا, 2008 جىلدىڭ 22-23 ما­مى­رىندا «ينتەللەكتۋال – پاراسات» زاڭ كوم­پانياسى جانە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتى ۇيىمداستىرعان اتالمىش عىلىمي ءىس-شارا الماتى قالاسىندا ءوتتى. كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ ازاماتتىق جانە قۇ­قىقتىق مادەنيەتى قويناۋىندا قالىپتاسقان قازاق بيلەر سوتى ورتاق مادەني قۇندىلىق قانا ەمەس, سو­نى­مەن قاتار, وركەنيەت تۇرعىسىندا اسا ما­ڭىز­دى ينس­تيتۋتتىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيە بولىپ تابى­لا­دى. بي­لەر سوتى قانداي تاريحي كەزەڭ بولماسىن كەز كەل­گەن سوت بيلىگىنە اسا قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ جانە مو­رال­دىق قاسيەتتەردىڭ پرينتسيپتەرىن ءوزىنىڭ قۇرى­لى­مى مەن قىزمەتىندە دارىپتەپ, بەرىك ۇستانا ءبىلدى. ياع­ني, ەتنو-گەنەتيكالىق جانە وتە قولايلى تابيعي-گەو­گرافيالىق, ساياسي-ايماقتىق, الەۋ­مەت­تىك, ەتنو-مادە­ني ەرەكشەلىكتەردىڭ ارقاسىندا تو­لىق­قاندى تاريحي-ەتنوستىق جانە تاعىلىمدى ورتادا ءتالىم الىپ, ءور­كەندەگەن قازاق بيلەر سوتى اتال­مىش ەرەكشەلىكتەردەن دە ەڭسەلى بولدى. وسىن­داي تەكتىلىك پەن ءمان­دى­لىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن اي­شىق­تاپ, گۋمانيتار­لىق ءىلىم سالاسىنا «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» دەگەن مارتەبەلى ءسوز­دى ەنگىزۋگە باعىتتالعان بۇل تۇجىرىمداما جوعارىداعى حالىقارالىق عىلى­مي كونفەرەن­تسيا­سى­نىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. – ال, قازاقتىڭ ءادىلسوتى جونىندە نە ايتاسىز؟ – قازاقتىڭ ءادىلسوتى دەگەندە شىن مانىندە ءادىل­دىكتىڭ سيمۆولى بولعان بيلەر سوتى كوز ال­دى­مىزعا ەلەستەيدى. ول حالىقتىڭ ساناسى مەن اۋزىن­دا ادىلدىكتىڭ بەينەسى سانالدى, مادەني قۇندىلىعى مەن ونەگەلى باعدارىنا اينالدى. ول كوشپەلى قازاق قوعامى مەملەكەتتىلىگىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە تەك تاريحي اڭىز رەتىندە بولعان جوق, سونىمەن قاتار ءحىح عاسىردان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءومىر ءورى­سى­نىڭ, شىندىعىنىڭ ءبىر بولىگى بولدى, ياعني ءادىل بي­لەردىڭ سيرەك وكىلدەرى ءومىر ءسۇردى. بي ءادىل­سوتىنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ, عاسىرلار بويى ساقتالۋىنىڭ ءوز قۇپياسى بار. بىرىنشىدەن, ول ءوز تامىرىن حالىق­تىڭ تابيعي تاريحىنان الدى, ءوز يدەولوگياسىندا جالپىادامزاتتىق ارمان مەن قوعامنىڭ تالابىن كورسەتتى. ەكىنشىدەن, بيلەر ءادىلسوتىنىڭ اتاسى بولىپ تابىلاتىن كوشپەلى قازاق قوعامى تالاي كۇيزەلىستەردى باستان كەشىرگەنىنە قاراماستان, ءوز نەگىزىن وركەنيەت عاسىرىنىڭ باسىنا دەيىن ساقتاپ قالدى. ءحىح جانە حح عاسىرلار ارالىعىندا قازاق حالقى ءالى دە بيلەر ءادىلسوتىن اڭساپ ءومىر ءسۇردى, ال ولاردىڭ زيالى وكىلدەرى – قوعام قايراتكەرلەرى ونىڭ مەملەكەتتىك جۇيەگە ەنگىزۋگە لايىق ۇلگىسىن نازاردان تىس قالدىرمادى. سوت عاسىرلار بويى, قاي قوعامدا بولماسىن, بيلىك پەن ەل باسقارۋدىڭ ءمانى مەن ءسانى بولىپ تابىل­عان. ەڭ الدىمەن سوت مەكەمەلەرىنە قاراپ قوعام­دا­عى بيلىك جايلى, ونىڭ حالىق مۇددەسى الدىنداعى ادالدىعى تۋرالى پىكىر قالىپتاسادى. شىن ءمانىن­دە, مۇنداي ۇعىم سوت اۋىرتپالىعىن كوبىرەك شەگەتىن كوپشىلىك اراسىندا باسىم بولادى. كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ تىرەگى بولعان بيلەر سوتى تاريح قويناۋىندا قالىپ قويسا دا ونىڭ بەدەلى ارتا ءتۇستى, وزگەرگەن ومىرگە قاراماستان, بۇگىندە دە كوپ­شى­لىك اراسىندا, ونىڭ ىشىندە قازىرگى بيلىك با­سىن­داعىلاردىڭ دا قايعىسى مەن قۋانىشىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى. بۇل وعاش پىكىر ەمەس – بيلەر ءادىل­سوتى­نىڭ قۇندىلىعىن اڭساعان شىندىق. وسى جەردە «كوشپەلى قازاق قوعامىنداعى بيلەر سوتى» دەگەن ۇعىمدى انىقتاپ العان ءجون. ءسوز كوش­پەلى قازاق قوعامىن دارالاپ ءبولىپ الىپ, ونى وتىرىقشىل جانە قالالىق قاۋىمداردان ال­شاق­تا­تۋ ەمەس, سونداي-اق ولارمەن اراداعى باي­لانىس­تار­دى جوق­­قا شىعارۋ دا ەمەس, كەرىسىنشە, كوشپەلى قا­زاق قاۋىم­­دارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن, قۇندى, ءتىپتى الەمدىك ماڭىزى بار جەتىلگەن قۇبىلىستارىن ايىرىپ ايتۋ ماقساتى كوزدەلدى. وسىنداي جەتە نازار اۋداراتىن, ەرەكشە ءبولىپ كورسەتەتىن قۇبىلىس – بيلەر ءادىلسوتى. بيلەر سوتى ۇستەم بولعان ءداۋىردىڭ سوت جۇيەسىنىڭ «التىن عاسىرى» دەپ اتالۋى, ونىڭ ءدۇ­نيە­گە كەلۋى, وسىنداي مارتەبەگە يە بولۋى ور­تا­لىق ازيا­داعى ۇلان-بايتاق كەڭىستىكتى الىپ جاتقان كوش­پەلى قازاق دالا ولكەسىنە بايلانىستى, ونىڭ تۋىن­دى­سى. وتىرىقشى, مۇسىلمان ءدىنى كوبىرەك تا­را­عان كور­شى وڭىرلەر مەن ەلدەردىڭ باسقارۋ ۇلگىسى, ولاردىڭ ءتان زاڭدارى مەن تارتىپتەرى قازاقتىڭ كوشپەلى قوعا­مى­نىڭ وزىندىك دامۋىمەن ىشكى ىرعاعىنا ايتارلىقتاي وزگەرتۋ اسەرىن تيگىزگەن جوق, كەرىسىنشە, بەلگىلى دەڭ­گەيدە ونىڭ ساقتالۋىنا, نىعايۋىنا قىزمەت ەتتى. – ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, ال وسى ءادىلسوت ۇلگى­لەرىن بۇگىنگى زامانعا لايىقتاۋ ارقىلى قازىرگى سوت ءجۇ­يە­سىنە ەنگىزۋگە بولا ما؟ نەمىستىڭ ەرتەدەگى ءبىر بىلگىر عالىمى ءارى جازۋشىسى گەورگ كريستوف: «پرەجدە چەم وسۋديت, ۆسەگدا نۋجنو پودۋمات, نەلزيا لي نايتي وپراۆدانيە», دەگەن ەكەن. وسىنداي قاعيدانى بىزدەگى ءادىلسوت دەيتىن قازىرگى ۇكىم شىعارۋشى سوت باسىندا وتىرعان كادرلارىمىز ءوز تاجىريبەلەرىندە جۇزەگە اسىرا الىپ ءجۇر مە؟ – بەس ساۋساق بىردەي ەمەس, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان ۇستانىم, ارينە, قاجەت-اق, بىراق ءار سۋديا سونى جادىندا ۇستايدى دەي المايمىن. ءىس قاراۋ – بۇل زور جاۋاپكەرشىلىك. جۇرەگى تازا ادام عانا ءارى كەتكەندى بەرى تارتادى. ماسەلەن, قازاقستان كولونيالار مەن تۇرمەلەردە وتىرعان ادامداردىڭ سانى بو­يىن­شا الەمدە 22-ءشى ورىن الادى ەكەن. بۇل دە­گەنى­ڭىز, ءبىزدىڭ ەل ادامداردى تۇرمەگە وتىر­عىزۋ­دان الدا كەلەدى دەگەن ءسوز. ويلاساتىن-اق جايت, نەگىزى, كىسىدەن تىرناق استىنان كىر ىزدەمەۋ كەرەك, ايىپ تاعىلسا ناقتى بولسىن, دالەلدى بولسىن, سوعان وراي ۇكىم ءادىل شىقسا وكىنىش جوق. ايتپەسە, «ءاپ بالەم, قولعا ءتۇستىڭ بە» دەپ اباقتىعا توعىتا بەرۋ ءجون ەمەس. وسىعان وراي, ەلىمىزدە بيلەر سوتى, سوت بيلىگى دەگەن اتاۋلار مەن ۇعىمدار قازىرگى ۋاقىتتا دا سوت جۇيەسىندە ادىلدىك, كاسىبيلىك ۇلگىسىنە لايىقتى ەلىكتەۋ رەتىندە رەسمي تۇردە قولدانىلادى. رەسپۋب­ليكادا اسا كۇردەلى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋدا ءادىل­دىكتى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ يدەيا­سىمەن ەنگىزىلگەن سوت القاسى «بيلەر القاسى» دەپ اتالا باستادى. وسىنىڭ ءوزى دە قازاق تاريحىنداعى بيلەر ءادىلسوتىنىڭ دەڭگەيىنىڭ بيىك بولعاندىعىن, ادىلدىك جانە ادالدىق جولىنداعى ماڭىزىن كوز ال­دىمىزعا ەلەستەتەدى. سول بيلەر ءادىلسوتى ۇستەم بول­عان ارادا تالاي عاسىرلار وتكەنىنە, قوعامدىق-ساياسي ومىردە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ بولعاندىعىنا قارا­ماس­تان, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ سوت جۇيەلەرىنە بيلەر ءادىلسوت ۇلگىلەرىن, نو­مي­ناتسياسىن كەڭ تۇردە ەنگىزۋ توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس ءجيى كۇن تارتىبىنە قويىلۋدا. ءبىز ءۇشىن وسى ماسەلەنىڭ قابىلدانۋى نەمەسە قابىلدانباۋى ماڭىزدى ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى – بيلەر ءادىلسوتىنىڭ ەل ومىرىندەگى تاريحي ورنىن مويىنداۋ, ونىڭ بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىن دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتىندا قۇندى قىزمەت اتقارا الاتىن مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. – بيلەر سوتى دەگەندە بىردەن تولە, قازىبەك جانە ايتەكە بابالارىمىز ەسكە تۇسەدى. قازاق­تىڭ وسى «توبە بيلەرىنە» بۇگىندە لايىقتى باعاسىن بەرە الدىق پا؟ – بيلەر سوتىنىڭ تاريحىندا ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلار ەرەكشە ورىن الادى. اتاقتى ءۇش ءبيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى وسى كەزەڭگە ءدوپ كەلەدى. ۇلى جۇزدە – تولە بي, ورتا جۇزدە – قازىبەك بي, كىشى جۇزدە – ايتەكە بي. قازاق سوتىنداعى ساڭلاق سوزدەر مەن بىرەگەي وقيعالار وسى كىسىلەردىڭ اتىمەن تىعىز بايلانىستى. ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن فولكلوريستيكا دەرەكتەرى ارقىلى ولاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى كوپ ماعلۇمات الۋعا بولادى. ءۇش ءبيدىڭ ۇلى ىستەرى مەن ءتالىم-تاجىريبەسى كەيىنگى بيلەر ءۇشىن ۇلكەن ۇلگى-ونەگە. استاناداعى رەسپۋبليكا جوعارعى سوتى عي­م­ا­را­تىنىڭ الدىندا تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەرگە قا­تار وتىرعان تۇرىندە كورنەكتى ەسكەرتكىش ورنا­تىل­عان. ولار كوشپەلى شىعىس حالىقتارىنىڭ ادە­تىن­شە توبە باسىندا ورنالاسقان. بابالارى­مىز­دىڭ ءبىرى سول قو­لىن جۇرەك تۇسىنا ۇستاپ, حالقىنا ءتا­جىم ەتكەندەي تۇردە وتىر, ەكىنشىسى شەشەندىگىمەن كورىنىپ, جار­تى­لاي جۇمىلعان وڭ قولىن الدىنا توسۋدا, ال ءۇشىن­شى­سىنىڭ قولىندا قاعازدارى بار. بۇل كورىنىس ءاربىر قازاققا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى. ءسوز ەتىپ وتىرعان ەسكەرتكىش ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاق مەم­لە­كەتىنىڭ سيمۆولىنا اينالۋدا. بۇل بيلەرگە ارنالعان بەينەلەر كەشەنى كوپشىلىك حالىق تاعزىم ەتەتىن ورىن­عا دا اينالىپ وتىر. ەشبىر مەملەكەتتە سوت ءادىل­دىگى وكىلدەرىنىڭ بەينەسى مەملەكەتتىك سيمۆولعا دەيىن كوتەرىلمەگەن. بۇنى حالىق ساناسىندا تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان «دالا دەموكراتياسىنىڭ» قۇ­قىق­تىق جۇيەسىنە بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ بىلەمىن. – كوپتومدىقتىڭ ءىىى-تومىندا ابايدىڭ اقىن­دىعىنان بولەك قازاق ادەت-عۇرىپ قۇ­قى­عىنىڭ بىلگىرى ءارى رەفورماتورى بولعانى ءجو­نىن­دە كوپتەگەن ناقتى مالىمەتتەر مەن مىسالدار كەلتىرىلگەن ەكەن. وسى تۇرعىدا نە ايتاسىز؟ – ءسىز ايتىپ وتىرعان ءىىى-توم ەكى بولىمنەن تۇ­را­دى. ءبىرىنشى بولىمدە قازاق دالاسىنداعى بەلگىلى­ بيلەر تۋرالى عۇمىرنامالىق مالىمەتتەر, بىزگە جەتكەن ولاردىڭ بيلىك-شەشىمدەرى مەن وسيەتتەرى توپ­تاس­تىرىلعان. ەكىنشى ءبولىمى بي ءارى «توبە بي» بەينەسىندەگى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ قىزمەتى مەن بيلىك-شەشىمدەرىنە ارنالعان. اباي دالالىق ولكەدەگى بىزگە دەيىنگى قۇقىقتىق مۇرانىڭ ءىرى بىلگىرى بولىپ تابى­لادى. ول قازاق دالاسىنداعى ءادىل سوتتىڭ «ال­تىن عاسىر» ءبيىنىڭ وبرازىن سومداپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار سوتتىق بيلىكتىڭ, قوعامنىڭ ونەگەلىلىك داستۇرلەرىن نىعايتۋداعى جانە ادامي قاتىناستاردى ساۋىقتىرۋداعى تاريحي ۇلگىسىن كورسەتتى. ابايدىڭ وتكىر ءتىلىن, اسەم ءسوزىن, تالاي شيەلەنىسكەن داۋلارعا ءتۇسىپ ايتقان اقىلدى بيلىكتەرىن باياندايتىن ءبىراز ەستەلىكتەر, ماتەريالدار بار. ادىلدىگى, شەشەندىگىمەن اباي جيىرمانىڭ ۇستىنە جاڭا شىققان كەزىنەن-اق ۇلكەن بەدەلگە يە بولا باستادى. ونىڭ اتاعى ويازنوي («ۋەزدنىي ناچالنيك») تۇگىل سەمەي گۋبەرناتورىنا دەيىن جەتتى. ەل اراسىندا «اۋزىمەن قۇس تىستەگەن» شەشەن, الماس ءتىلدى اقىن, ءادىل بيلىك يەسى دەگەن اتاق تا كەڭىنەن تارادى. ابايدىڭ بەدەلىنىڭ ارتقانى سونشا, ءوزى رەسمي قىزمەت ورنىندا بولماسا دا بولىس سايلاۋ ناۋقانىندا ونىڭ ءسوزى, ۇسىنىسى ءجۇرىپ وتىرعان. اباي قولداعان ۇمىتكەرلەردىڭ ءىسى وڭىنان تۋعان. ءبىزدىڭ قولىمىزدا كەزىندە جينالعان ەلۋدەن استام اباي بيلىكتەرى, ونىڭ ۇستىنە «توبە بي» بولىپ رەسمي تانىلعان كەزدەگى ونىڭ باسشىلىعىمەن جا­سال­عان ەرەجەلەر دە بار. «قازاقتىڭ اتا زاڭ­دارى­نىڭ» ءىىى-تومىندا ابايدىڭ جەر داۋى جانە مال داۋىنا قاتىستى بىرقاتار ءبىتىم-بيلىكتەرىنە عانا تالداۋ جاساپ, وقىرماندارعا ۇسىندىق. وسىلاردىڭ وزىنەن دە كوپ ماعلۇمات الۋعا بولادى. قورىتا ايت­ساق, ابايدىڭ قازاق حالقى ومىرىندەگى, اقىن­دىعىنا قوسىمشا, بۇرىنعى ەل قامىن ويلاعان, ادىلدىكتىڭ ارقاۋى بولعان ۇلى بيلەردىڭ مۇراگەرى, سوڭعى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى بايقالادى. قوعاباي سارسەكەەۆ: – سالىق اعا, ءماندى دە ما­عىنالى اڭگىمەڭىزگە العىس ايتامىز. رەداك­تسيا­نىڭ قىزمەتكەرى جاسۇلان بالاڭىز ءبىزدىڭ بۇل سۇح­با­تىمىزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ الدى. بۇگىنگى اڭگىمە مۇنى­مەن شەكتەلمەيتىنىن بايقاپ وتىرمىز, ايتار وي جەتكىلىكتى. ءسىزدىڭ ءومىر تۋرالى, بۇگىنگى قوعام حاقىنداعى, سونداي-اق ءوز تۇستاستارىڭىز, ءتىپتى جەكە عۇمىرنا­ما­ڭىزداعى باسقالار بايقاي بەرمەيتىن تاعىلىمدىق تراكتوۆكالارىڭىز ءبىر توبە قالتا­رى­س­تا قالدى. الدا­عى اڭگىمەدە وسى تاقىرىپتاردى توڭىرەكتەرمىز... سالىق زيمانوۆ: – مەن ءوزى ۇزاق اڭگىمەنى كوپ ۇناتا بەرمەيمىن. وقۋشىلارىڭىزدى زەرىكتىرىپ الماڭىزدار. ءسوز شاعىن ءارى قىسقا بولۋى كەرەك, مۇمكىندىگىنشە كوپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت. بۇل – ۋاقىت تالابى. سودان كەيىن كىسىنى استە دارىپتەي بەرمەسەك دەيمىن. قازاققا قاراپايىمدىلىق جارا­سا­دى, ال شەكتەن شىققان ماراپات, ماقتاۋ ادامدى اداستىرادى. ءتىلشى: – البەتتە, ءبارى شەكتەلەدى, اعا, وندا وسىمەن بۇگىنگى اڭگىمەگە نۇكتە قويا تۇرالىق... اڭگىمەنى ەرتەڭ دە جالعاستىرامىز دەدىڭىز عوي...   ەكىنشى كۇنگى اڭگىمە – ۇلتتىق اكادەميا جايىنداعى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى. وسى توڭىرەكتە ءار تۇستا ءار قالاي سوزدەر ايتىلىپ قالادى... اكادەميا جابىلادى ەكەن, عيماراتىن الدە بىرەۋلەر جەكەشەلەندىرىپ الىپتى دەيتىندەي... – مۇنداي سوزدەردى ەستىگەن دە, تىڭداعان دا ەمەسپىن. جالپى مەن بۇرالقى سوزدەرگە قۇلاق اسپايتىن جانمىن. اكادەميا جابىلمايدى, سودان سوڭ «عي­ما­رات جەكەشەلەنىپتى» دەگەندى بىلمەدىم, تىپتەن مۇمكىن بولمايتىن دەرەك. وسى رەتتەن دە اكادەميا تۋرالى ايتىلاتىن ءار قالاي سوزدەرگە قوسىلمايمىن. مەملەكەت بولعان جەردە ءبىلىمنىڭ قاراشاڭىراعى بولۋعا ءتيىستى. ول شاڭىراق – عىلىم اكادەمياسى. سوندىقتان بۇل كيەلى عىلىم ورداسى ءاردايىم ءوز ورنىندا تۇرۋعا ءتيىستى. تۇرادى دا. ايت-ايتپا, ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى بول­­سىن دەڭىز, عىلىم جان-جاقتى دامىسا كوشەلى جۇرت بولامىز, وسى جاعىن كۇيتتەسەك ۇتامىز, ءايت­پە­سە ۇتىلامىز, بۇل – زامان تالابى. راس, قازىر اكادە­ميا­دا بۇرىنعىداي باياعى تولايىم سان سالالى بوپ ۇيىسىپ وتىراتىن كوپ ينستيتۋتتار ىقشامدالدى, شتاتتارى از. كەيبىر ينستيتۋتتار بولەك شاڭىراق كوتەرىپ كەتتى, بىراق بۇعان قاراپ اكادەميانىڭ ستاتۋ­سى تومەندەدى دەگەن پىكىر قالىپتاسپاسىن, قايتا ۋاقىت تالابىنا وراي عىلىم ىرىلەنۋگە بەت بۇردى, مۇنى زاماناۋي باعىت ۇستاندى دەۋ ورىندى بولار. مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قاراجات جىل سايىن وسە تۇسۋدە, قامقورلىق جەتەدى. ەندەشە اكادەميانىڭ بۇگىنى دە, بولاشاعى دا اسا زور. گاپ سونى دۇرىس ۇستاپ, ۇلگىرتە بىلۋدە. مەن بىلەتىن اقيقات وسىنداي. – تۇستاستارىڭىز, ارىپتەستەرىڭىز, اعا-ءىنى­لەرى­ڭىز جايلى قانداي پىكىردەسىز؟ – ءبىر سوزبەن ايتقاندا جاقسى پىكىردەمىن. ءبىز ءال-ءفارابيدى, قوجا احمەت ءياساۋيدى, شوقان, ىبى­راي, ابايدى كورگەن جوقپىز, احمەت, ءاليحان, ءمىر­جا­قىپ, ماعجاندار ىلىمىمەن از سۋسىندادىق. كەشەگى قانىش, الكەي, مۇحتار, ءسابيت, عابيت, عابيدەن اعالارى­مىز­دىڭ ءتالىمىن از دا بولسا الا الدىق. بۇگىنگى ءوز ءارىپ­تەس­تەرىم سۇلتان سارتاەۆ, ماقسۇت ءنا­رىكباەۆ, بولات مۇحامەدجانوۆ, قايرات ءمامي, بەكتاس بەكنازاروۆ, ت.ت. – زاڭگەرلەر توبى ءتاۋىر, شەتىنەن ەڭبەكقور جاندار, جاقسى ارالاسامىز. قازىرگى جازۋشىلاردان ول­جاس, مۇحتار, ءابىش, ءابدىجا­مىل­گە ءتانتىمىن. تۇستاس عالىم­داردان سەرىك (قيراباەۆ), كامال, تورەگەلدى, كەنجە­عالي, ساعىندىقتى ۇناتا­مىن. سوڭعى ىنىلەرىمنەن يمان­عاليدى ءبىر توبە كو­رەمىن. كەزىندە «مادەني مۇ­را» باعدارلاماسى ايا­سى­ن­دا يمانعالي نۇرعالي ۇلى «قا­زاقتىڭ اتا زاڭ­دارىنىڭ» كوپ تومدىعىنىڭ شىعۋىنا باسشىلىق جاساپ, زور كومەك كورسەتتى, رەداكتسيا القاسىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. سوندا ءبىر اڭعارعانىم: يمان­عالي باستاعان ىسىنە اسا تىڭعى­لىق­تى, ىسكەر جان ەكەن. بۇل – جاقسى قاسيەت! سودان كەيىنگى بايقاعانىم, يمانعالي ۇلت ىسىنە بىلەك سىبانا كىرىسەتىن ۇلت­جان­دى, حالىق قازىناسىنا قايراتتانا قي­مىل­دايتىن ازامات ەكەندىگىن تانىتتى, قولىمدى ۇزارتتى, ءناتي­جەسىندە كوپتومدىق ءساتتى شىقتى. مۇح­تار قۇل-مۇحاممەد شاكىرتىم دە ءاردايىم قاسىمنان تابى­لا­دى, وعان ايتار دا العىسىم شەكسىز. ديپ­لو­مات­تاردىڭ اراسىنان قاسىمجومارتتى بولەك ايتار ەدىم. بۇل جىگىتتەردىڭ ماعان بىلىمدارلىعى, ادەپ-جىگەرى, ءتالىم-تاربيەسى ۇنايدى. سوندىقتان ىستىق تارتىپ تۇرادى. وزدەرى پرەزيدەنتتىڭ جانىندا ءجۇرىپ جاقسى جەتىلدى. – ءوز ۇرپاقتارىڭىز جايلى, جالپى ۇرپاق تاربيەسى تۋرالى ايتساڭىز؟ – ءوز ۇرپاقتارىم جايلى نە ايتايىن – بولەك­تەپ ايتار دانەمەم دە جوق. ءبارى ەل قاتارلى, جۇرت­تان اسقان جەرىم بار دەي المايمىن. ءومىربايانىم ەلگە تانىس, سان ايتىلىپ, سان جازىلعان, ونى بۇ تۇس­تا جانە ءتىزۋ ارتىق. قازاق قوعامىندا – تۋعان توپىراقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. بۇل – باقىتىم! ال جالپى ۇرپاق تاربيەسى جايلى ءسوز قوزعاعاندا, اڭگى­مە ۇزارادى, ءوز باسىم بۇل تاقىرىپتى اۋقىمدى ءارى جاۋاپتى كورە­مىن. دەمەك, تاقىرىپ ماڭگىلىك تاقىرىپ. سودان كەيىن بۇل تاقىرىپقا رەتسەپت تە قويا المايسىز, جالپى مەن ۇرپاق تاربيەسىنە ءار كەزدە, ءار مازمۇندا ايتىپ قالىپ جۇرگەن كىسىمىن. ءوز با­سىم قازاق دەيتىن ۇلتىم­نىڭ تەگىنە, جارا­تى­لى­سىنا ريزامىن. ءبىزدىڭ ۇلت ۇرپاق تاربيەسىنە كوپ ءمان بەرگەن جۇرت. قازاق بەسىك تاربيەسىن بىلگەن ەل. بۇل دەگەنىڭىز – باستى ماسەلە! بوساعا, شاڭىراق, وتباسى دەگەندى بىلگەن حالىق اداسار ما. مۇنىڭ ءبارى «وتان» دەيتىن قاستەرلى دە كيەلى سوزگە كەلىپ تىرەلەدى. مىنە, ۇرپاق تاربيەسىنە وسى تۇرعىدان قاراعان ءجون. جالپى, قازاق دەيتىن حالىق بولاشاعى زور حالىق. كەلەشەك ۇرپاقپەن ءوسىپ داميدى. ال, ۇرپاق تاربيەسىن جەتىلدىرەمىن دەيتىن كىسى الدىمەن ءوزىن تاربيەلەپ قاتارعا قوسسا سوندا تاربيە ءبىر ءىزدى بولادى. – وتباسىڭىز جايلى بىلگىمىز كەلەدى... – جولداسىم ءشاربان, اكادەميك-عالىم ەدى. ماماندىعى حيميك-ءتىن, ەرتەرەك دۇنيە سالدى, قازىر تۇسىمە ءجيى كىرەدى. ۇل دا, قىز دا بار, نەمەرەلەرىم ءوسىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن, بارىنە شۇكىرشىلىك... – كىسىگە قالا, كوشە, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ, كەڭشار اتاۋلارىنىڭ بەرىلۋىنە قالاي قارايسىز؟ – مۇنى ەندى قوعام, ورتا, حالىق شەشۋلەرى كەرەك. پىكىر ايتۋ قيىن, سۇراعىڭىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن ءتۇسى­نىپ تۇرمىن. سوندىقتان ءسوزدى سوزباي-اق قويايىن, كەيىنگى ۇرپاق شەشەتىن شارۋاعا ارالاسۋ قاجەت بولماس... – قازىرگى نارىق زامانى جايلى پىكىرىڭىز؟ – نارىققا ەشكىم دە قارىق بولدىم دەمەس. نارىققا ۇيرەنۋ كەرەك, يگەرۋ ءجون. قازاققا «كەڭقولتىقتىق» ءاردايىم جاراسا بەرمەيدى, زامانا ىعىن بىلگەن جۇرت قاي تۇستا دا جۇتامايدى. – «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» V-تومىندا 1885 جىلى قۇراستىرىلعان «قارامولا ەرەجەسى» بەرىلىپتى. وسى اباي جازعان زاڭ ەرەجەسىنە تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز؟ – 1885 جىلعى مامىر ايىندا سەمەيدەن 70 شا­قى­رىم جەردەگى قارامولادا سول كەزدەگى پاتشا ۇلىق­تارى قىر قازاقتارىنىڭ توتەنشە سەزىن وتكىز­گەن. بۇل جارمەڭكە باستالعان كەز ەدى. كەيىن ول قارامولا سەزى اتاندى. وعان سەمەي, كەرەكۋ, قار­قا­رالى, ءوس­كە­مەن, زايسان – بەس دۋاننىڭ بولىس, بي­لەرى, بەلگىلى ادام­دارى, كوپتەگەن قازاقتار قا­تىس­قان. ادەتتە مۇن­داي سەزدەردە پاتشا اكىمشىلىك ورىندارى ءبىر دۋان مەن ەكىنشى دۋان اراسىنداعى جەر داۋى, جەسىر داۋى, با­رىمتا, ۇرلىق سياقتى ماسەلەلەردى شەشەتىن. سونى­مەن قاتار, ەلدەن الىم-سالىق جينايدى. جارمەڭكەدە بىرىنشىدەن ساۋدا-ساتتىق مال مەن زات ايىرباسى جۇرگىزىلسە, ەكىنشىدەن اكىمشىلىك, ساياسي قۇقىقتىق ماسەلەلەر قارالاتىن ورىن بولعان. قارامولا سەزىنە جۇزگە تارتا بولىس پەن بيلەر, ەل باسقارۋشى ءىرى فەودالدار قاتىسقان. سەزدى با­س­قار­عان سەمەيدىڭ سول كەزدەگى گەنەرال-گۋبەر­نا­تورى تسيك­لينسكي مەن ءاربىر ويازدىڭ باسشىلارى ەدى. وسى سەزدە باسقا ويازدىڭ, اسىرەسە وسكەمەن, زاي­سان دۋان­با­سىلارى توبىقتى ەلىندەگى اقى-داۋ­لارىنا ابايدى كۇي­دىرمەكشى بولادى. سول ارام نيەتپەن قاۋلى جاسا­سىپ باتالاسىپ, ابايدى ايدات­پاق­شى بولىپ جات­قان­دا, سەزگە ونىڭ ءوزى بارادى. جەكە باسىنىڭ اسقان بىلىمدىلىگى مەن تاپقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا اباي ادال­دىعىن ايتىپ, گەنەرال تسيكلينسكيدى سوزدەن ۇتىپ, الگى كۇتپەگەن توسىن پالەدەن امان قۇتىلادى. ەكىنشى جاعىنان اراعا بىتىمشىلىك ايتىپ ابايدىڭ دوسى ءالىمحان كىرىسەدى. ول دا تاپقىر, وتكىر شەشەندىگىمەن ابايعا ءتونىپ كەلگەن مىلقاۋ كۇشتىڭ قارا تۇنەك بۇلتىن بۋشا تارقاتادى. ابايدى سۇرىندىرەمىز, جا­سى­تامىز دەپ كەلگەندەر مۇراتىنا جەتە الماي قالادى. كەرىسىنشە, اباي بۇل ۇلى ءدۇبىر جيىندا كىرىپتار كىسى بولماي, سول سەزدىڭ توبە ءبيى بولىپ سايلانىپ, ءتامام ەلدى, جيىلعان جۇرتتى اۋزىنا قاراتادى. ءسويتىپ, ابايدىڭ قازاقتىڭ ەسكىنى وزگەرتۋ تۋرالى كوپتەن ويلاعان كوكەيكەستى ارمانىنىڭ ءبىرى ىسكە اسقانداي بولادى. بۇل زاڭ سول كەزدەگى رەسمي, كەڭسە اراب, پار­سى, نوعاي تىلدەرىمەن جازىلعان, ونى ورىس­شا­دان اۋ­دار­عان ايتباكين دەگەن قارقارالى دۋانى­نىڭ ءتىل­ما­شى ەدى. بۇل زاڭ سول جىلى سەمەي گۋبە­ر­ناتورىنىڭ بۇيرىعىمەن قازان قالاسىندا باسى­لىپ شىعادى. – كوپتومدىقتىڭ IV-تومىندا «جەتى جار­عى­عا» بايلانىستى ءبىراز قۇندى ماتەريالدارعا ورىن بەرىلىپتى. ال, وسى «جەتى جارعى» حاقىندا ءسىز نە ايتاسىز؟ – «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» IV-تومى كولەمدى ءارى سيپاتتالۋى جاعىنان اركەلكى بولىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, سول تومداعى ءۇشىنشى ءبولىم «جەتى جارعى» دەپ اتالاتىن تاۋكە حان زاڭدارىنا ارنالسا, ءتورتىنشى بولىمىندە «جارعى» اتتى قازاق قۇقىعىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن سوتتىق پرەتسەدەنت ماڭىزىنا يە بولعان بەلگىلى بيلەردىڭ شەشىمدەرى ءسوز بولادى. وسى زاڭدارعا دەگەن عالىمداردىڭ, جازۋشى­لار­دىڭ, جۋرناليستەردىڭ جانە حالىق تاريحىن ءسۇيىپ وقي­تىن وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن بىرنەشە سەبەپپەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ما­ڭىز­دى­لا­رى كەلەسىدەي: تاۋكە حاننىڭ بيلىك قۇرعان كە­زەڭى (حVII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن حVIII عا­سىردىڭ ال­عاشقى شيرەگى) قازاق حاندىعى تاري­حىن­داعى ەڭ اۋىر, وتپەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بو­لىپ تابى­لا­دى. تاۋكە حان­نىڭ كەزىندە, ونىڭ سايا­سا­تى­نا سايكەس بيلەر اق­سۇ­يەك­­تەر اراسىندا باستى ءجا­نە انىقتاۋشى الەۋمەتتىك كۇش­كە يە بولدى. ءسويتىپ, بۇكىلقازاقتىق بيلەر كەڭەس­تە­رى مەن جينا­لىستارى تاۋكە حاننىڭ كەزىندە مەملەكەتتەگى سوعىس جانە بەيبىتشىلىك سياقتى ماڭىزدى ءما­سە­لەلەردى شەشەتىن تۇراقتى ورگاندارعا اينالدى. بۇعان دەيىنگى حان­دىق تاجىريبەسىنە قارا­عاندا تاۋكە حان­نىڭ «جەتى جارعى» زاڭدارى قازاق­تىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ وكىلدەرى تۇگەل قاتىسقان جيىندا تال­قىلانىپ, قابىل­دانعان زاڭ اكتىسى بولىپ تابى­لادى جانە دە ەڭ سوڭعى اي­تا­رىمىز, ءدال وسى تاۋكە حاننىڭ كەزەڭى ءبىزدىڭ زا­ما­نى­مىزعا جاقىن ءداۋىر دەپ ەسەپتەيمىز. ول ءجو­نىن­دە اڭىز-اڭگىمەلەر دە, جازبا دەرەكتەر مەن ماتەريالدار دا كوپ. – ءسوز جوق, بۇل كوپتومدىقتىڭ قازاق قاۋى­مى ءۇشىن ماڭىزى زور. دەگەنمەن, وسى كەشەندى ەڭبەكتىڭ مىڭ دانامەن عانا جارىققا شىق­قا­نى ازدىق ەتەدى ەمەس مە؟ – وتە ورىندى سۇراق. وكىنىشكە قاراي, قار­جى­نىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» كوپتومدىعىن بار بولعانى 3000 دانامەن جارىققا شىعارۋعا تۋرا كەلدى. وقىرمانعا بەرەرى مول مۇنداي قۇندى ەڭبەكتەردى كەمىندە 50 مىڭ دانامەن شىعارۋ قاجەت. ويتكەنى, ءبىز شىعارعان 3 000 دانا بارلىق جۇرتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. – قازاقتىڭ بولاشاعى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ – بولاشاققا سەنۋ كەرەك, قازاق – بولاشاعى زور حالىق! مەن بۇعان سەنىمدىمىن! مۇنداي وي ما­عان اسىرەسە, كەشەگى تاۋەلسىزدىك الدىنداعى جەل­توق­سان وقيعاسىنان سوڭ مىقتى قوناقتاپ, كوكىرە­گى­مە ۇيالاعان. سىرىمدى ەندى كوپ شاشا بەرمەيىن... – سالىق اعا, ءماندى دە ماعىنالى اڭگىمەڭىزگە العىس بىلدىرەمىز! – راحمەت, قاراقتارىم. اللا ءاردايىم امان قاۋىشۋعا جازسىن...   P.S: وسى ساتتە رەداكتسياعا گازەتتىڭ جانە ءبىر القا مۇشەسى, بەلگىلى فارماتسەۆت عالىم كەڭەس ۇشباەۆ كەلگەن ەدى. اڭگىمە كۇندەلىكتى اعىم­دا­عى ارناعا اۋىستى, بۇل كىسىلەر كەزدەسۋ بارى­سىن­دا سۋرەتكە ءتۇستى. ەڭ وكىنىشتىسى, سوندا ءبىز ءداۋىر دارابوزى, ابىز عالىممەن ەڭ سوڭعى سۇحبات جۇرگىزگەنىمىزدى سەزبەپپىز. عالىم اراعا بىرەر اي سالىپ, ومىردەن ءوتتى. جۇباناتىنىمىز – اڭگىمەلەسىپ قال­عانى­مىز. ول بىزگە قازىر زيمانوۆ وقىعان ءدارىس سياقتى بولىپ كورىنەدى. جازىپ العان: جاسۇلان ماۋلەن ۇلى. الماتى.