ەلباسىن جاراتقان يەمىز قازاقتىڭ پەيىلىنە بەرگەن

ەگەمەندىگىمىزدىڭ اق تاڭى اتىپ, ۇلان دالانىڭ ابىروي-داڭقى اسقاقتاپ, مەرەي­تويىمىزعا الەمدى تاڭعالدىرعان تابىس­تار­مەن كەلىپپىز. جيىرما جىل... جيىرما جىل كوپ پە, از با؟! قازىرگى الپاۋىت دەگەن ەلدەردىڭ ورك­ەن­دەۋ جولىنا ۇڭىلسەك, ارينە, وتە از... ءبۇ­گىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى, العاش كەڭەس وداعى قۇلاپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر ءوز بەتىمەن جان-جاققا تاراعاندا: «ەندى نە بولدىق, قايدا بارامىز؟» دەگەن زارلى سۇراقتاردىڭ تۋعانىنا مەن كۋامىن. مەنىڭ ەلىم قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەرتەگىلەردە عانا كەزدەسەتىن بيىككە كوتەرىلدى. تۋعان ەل, ونىڭ باسىنداعى ەلباسىمىز سىرتقى «كوزدى» بىلاي قويعاندا, ىشكى «كوزىنىڭ» دە سالماعىن, اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ, كەدەرگىلەردى اتتاپ ءوتىپ, الدىعا قادام باستى. «قازاقستانعا ەگەمەندىك كۇرەس جولى­مەن كەلگەن جوق, كەڭەس وكىمەتى بەيبىت جولمەن قالاي قۇلاسا, تاۋەلسىزدىك تە بىزگە سولاي كەلدى» دەگەن ۇشقارى پىكىرلەردىڭ, سوزدەردىڭ ايتىلعانى, ايتىلىپ جۇرگەنى راس. ءبىر ءسات تاريح بەتتەرىن پاراقتاي­ىق­شى... كوشپەلى اتا-بابامىز, اتىراۋ مەن التاي, ەسىل مەن ەرتىس اراسىنداعى الىپ ساحارانى نامىسى قايناعاندا «ەرەۋىل اتى­نىڭ» تەرىمەن, «ەگەۋلى نايزانىڭ» ۇشى­مەن, اشۋى ساباسىنا تۇسكەندە, الماس قىلىشىنان دا وتكىر قازىبەك بيشە تول­عاساق: «جەرىمىزدىڭ شەتىنەن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز», دەگەن سەستى سوزىمەن دە ەلىن قورعاعان. قورعاي وتىرىپ, ارتىنداعى ۇرپاعىنا مۇرا, امانات ەتىپ قالدىرعان. ءتىپتى, سول بابالاردىڭ شوقانشا ايتساق «باي اۋىز ادەبيەتىنىڭ» وزىنەن ازاتتىقتى اڭساۋ, وتارلاۋ بۇعاۋىن تالقانداۋ, ەرلىك پەن ورلىك, باتىرلىق پەن باتىلدىقتىڭ نايزاعايداي جارقىلداعان قاھارلى داۋىسى ەستىلمەي مە؟! وعان ەپوس­تىق جىرلارىمىز كۋا. ولاردى ءتىپتى, حا­لىق وي-ساناسىنان تۋىنداعان ارمان-شەجىرە دەسەك, كىم ءشۇبا كەلتىرەر؟ «ال­پا­مىس», «قوبىلاندى», «ەر تارعىن» سىندى جىرلارىمىزدا, حالقىمىزدىڭ قالماق­تار­مەن كۇرەسى, وتارشىلداردان ەلىن, جەرىن قورعاۋى كورىنبەي مە؟! ارينە, ءدال الپامىستاي, قوبىلاندىداي باتىرلار بولماعان شىعار, دەگەنمەن قيال قاينارى شىندىققا ۇلاسىپ, قالماقتاردى جەرىمىزدەن جەلكەلەي قۋعان قابانباي, بوگەنباي, داۋلەتبايلاردىڭ ەرلىگىن بۇگىنگى ازات ۇرپاق, جاسامپاز ۇرپاق ۇمىتپاق ەمەس. كۇرەس تەك قان توگۋ مە؟ قان توگۋ يماندى, مەيىرىمدى اتا-بابامنىڭ, بۇلا­ناي­داي اسقاق تا بيىك تۇلعاسىنا, بۋرا­باي­دىڭ «سەكسەن كولىندەي» ءموپ-ءمولدىر, تاڭعى شىقتاي اپپاق سەزىمدەرىنە جاراسپاس ەدى. ۇرپاعىن اسىل ءسوزدىڭ دانىمەن, اتالى ءسوزدىڭ نارىمەن, الداسپاننان دا وتكىر ءتىل ارقىلى كۇرەسكەن اقتامبەردى, اسان, قاز­تۋعان مەن شالكيىز سىندى «دالا فيلو­سوف­تارىنىڭ», «زار زامان اقىندارى» دۋلات, مۇرات, شورتانبايلار مۇراسى بۇعان دالەل. قازاق تورىنە جاتتى جاقىن كورىپ شىعارىپ, ءبىر ءدانىن قاق جارا ءبولىپ, قيىن-قىستاۋدا قاسىنان تابىلىپ, دوستىق نيەت بىلدىرسە دە باستارىن يمەگەن, جاۋلارىنا جىعىلماعان, قول قۋسىرىپ الدارىنا قۇ­لا­ماعان, ەشقاشان دا قۇلدىق قامىتىن كيمەگەن. سوناۋ ءحىح عاسىردان-اق ساحاراعا اعىل­عان باسقانىڭ زيالىسىن دا, زياندىسىن دا ويلاندىرعان ءبىر سۇراقتار بولعان. «الىپ ساحارا, شەتى مەن شەگىنە كوز جەتپەيدى, نە تۇرمەسى, نە سوتى, نە ساقشىسى جوق, سوندا بۇلار قالاي ءومىر سۇرەدى, نەگە باعىندى, مامىراجاي تىنىشتىقتى قالاي ۇستاپ تۇر؟! الدە, كۇندىز-ءتۇنى تىنباي شىرقا­لىپ جاتاتىن ءانى مەن كۇمبىرلەگەن دوم­بىراسىنىڭ ۇنىنە باعىنا ما؟!» – دەپ, تاڭعالعان. قازاقتىڭ ءبىر اۋىز اتالى, كەسىمدى سوزگە باعىناتىنىن, ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ شەشىم بولاتىنىن كەلە-كەلە تۇسىنگەن. اتا-بابامىز ەركىندىك, ازاتتىق ءۇشىن كەرەگىندە قولىنا قارۋ دا العان. كەنەسارى مەن يساتاي, سىرىمدار, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ باتىرلارى, تەرە بەرسەك, بۇل ءتىزىم ۇزارا بەرەر ەدى... بەرگى تاريحتى ەكشەسەك, كەشەگى جە­ل­توقسان وقيعاسى الەمدى دۇرىلدەتىپ, قىزىل يمپەريانىڭ ىرگەتاسىن دىرىلدەتىپ, ازات­تىق­تىڭ قانعا بوككەن اق تۋىن جەلبىرەتتى ەمەس پە؟! «قازاقتار مومىن, قوي سياقتى جۋاس, كونبىس حالىق» دەگەندى وزگەنى بىلاي قوي­ىپ, ءوزىمىز ايتامىز. مەن بۇل ءسوزدى ءجۇ­رەك­سىز, سەزىمسىز, اباي مەن مۇحتاردى, نۇر­سۇل­تانداي ۇلداردى دۇنيەگە اكەلگەن ۇلى حالىقتى باعالاماۋ ءارى ونى قارالاۋ ماق­ساتىندا ايتىلعان ءسوز دەپ ايىپتايمىن. حالقىم قيت ەتسە قانجارىن ويناتىپ, وعىن ارقادان كەزەيتىن كەكتى حالىق ەمەس. «داستارقانىمنان ءدام تاتىپ ەدى», «كورشى اقىسى ءتاڭىر اقىسىمەن بىردەي», «مىڭ جىلدىق قۇدام ەدى» دەگەن ۇستانىمدى ءومىرىنىڭ نۇرلى شىراعى ەتىپ, تەلىسى مەن تەنتەگىن دە, جات پيعىلدىلاردى دا اقىل مەن سابىرعا, يمانعا, ىزگىلىككە بولگەن بەيبىتشىل حالىق. شەتى مەن شەگى جوق الىپ ساحاراسىنداي پەيىلى كەڭ, جان دۇنيەسى تازا, دۇنيە مەن مالىڭدى «ءسۇيىنشى» ءۇشىن لاق­تىرىپ تاستايتىن قازاقتىڭ جومارت­تىعى ءبىر توبە. بۇل قويداي جۋاس مومىن­دىقتىڭ بەلگىلەرى ەمەس, كەرىسىنشە ابىز­دىقتىڭ, ۇلىلىقتىڭ بەلگىسى. قازاق – ەرەكشە نامىستى, ارى مەن ۇياتىن ولىمنەن دە جوعارى قوياتىن ءور حالىق. پانا ىزدەپ كەلگەندەردى قۇشاعىنا قىس­قان, اباي تاعىلىمى ايتقانداي, «ادام­زات­تى باۋىرىم» دەپ سۇيگەن حالىق. وقى­ماي-اق, ءومىر تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن, جان-جاقتى عىلىم سالاسىن مەڭگەرىپ, جاڭالىق اشقان دانا حالىق. وڭ جاقتا وتىرعان قىزىن تورگە شىعارعان حالىق. انالار بيلىك تە ايتقان, كەرەگىندە قولىنا قارۋ ال­ىپ, جاۋعا دا شاپقان. ول – تاريحتا بار, دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن شىندىق. ايەلدەردىڭ بەت-اۋزىن بۇركەپ, ءپارانجى جا­ۋىپ, قازان-وشاقتا ەركەكتەرى جۇرەتىن, باليعاتقا تول­ما­­­عان ءسابي قىزىن تۇمشا­لاپ, تۇنشىقتىرىپ وسىرەتىن «مۇ­سىلماندار», باسقا دا ءدىن يەلەرى, وكىنىشكە قاراي, قازىر ارامىزعا كىرىپ, ادامدار اراسىنا سىنا قاعۋعا تىرىسۋدا. زاڭىمىزعا باعىنباي, تايتاقتاپ جۇرگەندەرگە قا­تال تىيىم سالۋ كەرەك-اق. قازاقستاندى دوستىقتىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ, ۇلتتاردىڭ بەرەكە-ءبىر­لىگىنىڭ ەلى دەپ, الەمدىك ءىرى ساياساتكەرلەر مويىنداي, دالەلدەي وتىرىپ سويلەۋدە. وسى جەڭىستەردىڭ بارلىعىندا حالىقتىڭ, حالىق جولىمەن جۇرگەن ەلباسىنىڭ كوسەمدىك ورنى بار. الەم تاريحىنا ۇڭىلسەك, تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولدارىنىڭ وڭايعا تۇسپەگەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. دەگەنمەن, ءتىل ماسەلەسى ءدال بىزدەردەگىدەي كۇردەلەنىپ, كەدەرگىلەرگە كەزىكپەگەن شىعار دەپ ويلايمىن. سول كەدەرگىلەردىڭ باسىندا ءوزىمىز تۇرمىز. ەل­باسىنىڭ: «قازاق, ءوز ءتىلىڭدى, ەڭ الدىمەن ءوزىڭ ۇيرەن, ءوزىڭ قازاقشا سويلەس», دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانى تەرەڭ. وسى ماسەلەدەگى ونىڭ ءوز ۇلگىسى, ءوز تاعىلىمى شە؟! مەن نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن 5 رەت كەزدەسۋ باقىتىنا يە بولدىم. توقسا­نىن­شى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان كوم­پارتياسىنىڭ ءحVىى قۇرىلتايىنا دەلەگات بولىپ قاتىستىم. جاريالىلىقتىڭ ءومىرى­مىزگە ەندى كىرە باستاعان ساۋلەلى ءبىر كەزدەرى ەدى. قۇرىلتاي وتە قىزۋ تالقىلاۋمەن ءوتىپ جاتتى. اسىرەسە, پارتيانىڭ جارعىسى اينالاسىنداعى پىكىرلەر ءتىپتى شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. ازاتتىق, ەركىندىك, جاريا­لى­لىقتىڭ بىزگە وڭايعا تۇسپەيتىنىن, كۇ­رەس­تىڭ الدى دا ەكەنىن ءتۇسىندىم. نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنىڭ ۇستامدىلىعى, ساياساتكەر رەتىندەگى عانا ەمەس, ەر-ازاماتقا ءتان قاجىر-قايراتى, ەرەكشە سابىرلىلىعى, قانداي كۇردەلى جاعدايلاردان دا شىعا بىلەتىن قاسيەتتەرىنە ءتانتى بولدىم. قۇرىلتاي وڭدى اياقتالدى, جارعى بەكىتىلدى, ماقسات بيىگىنەن كورىندىك. ارا-ارا­سىنداعى ۇزىلىستە جان-جاقتان كەلگەن دەلەگاتتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ورتاعا الىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتتى. وسى قۇرىلتايعا 14-15 مۇعالىم قاتىسقان ەدىك. بىزگە كەزەك تيەر ەمەس. ارىپتەستەرىمنىڭ ءبىرى: «ارامىزدان شىققان تۇڭعىش لاۋرەاتسىز, وتكىرلىگىڭىز دە بار, ءوتىنىشىمىزدى ۇلكەن كىسىگە جەت­كىزىڭىزشى», – دەپ ءوتىندى. سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتقانداردىڭ جانىنا تاقاۋ تۇرىپ, ولار كوتەرىلە بەرگەندە ءالى ورنىنان تۇرىپ ۇلگەرمەگەن, ورتالارىن­دا­عى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ۇستازدار ءوتى­نىشىن ايتتىم. بىزبەن سۋرەتكە ءتۇسىپ, سو­ڭىنان ارقايسىمىزدىڭ قولىمىزدى الىپ: «بالالارعا, ەل-جۇرتقا سالەم ايتى­ڭىز­دار», – دەدى. بازاردىڭ قايناعان ورتاسىن­دا ەڭبەك ەتىپ جاتقان سەگىزجىلدىق ينتە­ر­ناتتىڭ (قازىر ليتسەي) ۇجىمى ماعان حات بەر­گەن بولاتىن. ول كەزدە قازاق تىلىندە وقى­تاتىن مەكتەپتەر وسكەمەندە ءالى اشى­لا قويماعان كەز. سول حات تۋرالى ايتتىم. «حاتتى قارامانوۆقا تاپسىرىڭىز», – دەدى. وسى ءحVىى قۇرىلتايدا اقىن, قوعام قاي­راتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءسوز الىپ, پوليگوندى جابۋ, يادرولىق قارۋعا قارسى كۇش جۇمىلدىرۋدى تۇجىرىمدى تۇردە حابارلادى. ءبىز, دەلەگاتتار, ونى قولداپ, قۇرىلتاي قاۋلى قابىلدادى. بۇكىل الەمگە ماڭىزى زور شارانىڭ باسىندا ەلباسى تۇردى. ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءۇش قۇ­رىلتايىنا قاتىستىم. ەلباسىمەن تاعى دا ءۇش رەت كەزىكتىم. پرەزيديۋمدا قاتار وتىر­دىق. سويلەپ تۇرعاندا, الەمگە تانىمال ءىرى ساياساتكەر, ءوز زامانىنىڭ كورنەكتى پرەزيدەنتى عانا ەمەس, وزىمە باس ارىپپەن جا­زى­لاتىن ناعىز ۇستاز سويلەپ تۇرعانداي اسەر ەتتى. ونىڭ ءسوزى ۇستازدارمەن پىكىرلەسۋ, سۇح­باتتاسۋ, پىكىر الماسۋ سيپاتىندا بول­دى. ءار ءسوزى جۇرەكتەرىمىزگە قونىپ, ىشتەي ونىمەن سويلەسىپ وتىرعانداي بولدىق. «سىزدەر, جاقسى وقۋلىق, جاقسى وقۋ قۇرالدارى جوق دەپ, ءجيى ايتاسىزدار. ىزدەنىمپاز مۇعالىمگە شىعار جول بار عوي. مىسالى, سوكراتتىڭ «يسسلەدۋەم» دەگەن ۇس­تانىمىن نەگە تاجىريبەلەرىڭىزگە پايدا­لان­بايسىزدار؟ بالالار وزدەرى ىزدەنسىن, تاپسىن, ءبىلىمدى ءوز ەڭبەگىمەن السىن», – دەگەن ءسوزىن ۇستازدار ۇزاق قول شاپا­لاق­تاۋ­مەن قارسى الدى. ال سوكراتتىڭ ۇستانىمىنا مەن ەر­تەدەن-اق جۇگىنەتىنمىن. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ, تەحنولوگيالىق وقىتۋ كەزەڭىندە دە سوكراتتىق ءتاسىل عا­سىر­لارمەن بىرگە جاساپ, ءوزىنىڭ ماڭگىلىك ماڭىزىن تاجىريبەدە دالەلدەپ كەلەدى. كەلەسى كەزدەسۋىم 2004 جىلى ونىڭ قولىنان «قۇرمەت» وردەنىن الۋىما باي­لا­نىستى ەدى. ءسوز سويلەدىم. كەزىندە ول «قا­زاقستان» تەلەارناسىنان بەرىلدى. ەسىمدە قالعانى: «جاس وسكىندى وتانسۇيگىشتىك, ەل­جاندىلىققا باۋلۋ ەلباسىنىڭ تاعىلى­مى, ۇلگىسىنەن باستاۋ الۋى كەرەك», – دەگەنىم. ماراپات اياقتالعاننان كەيىن ەلباسى كەتىپ قالماي, ەلمەن اڭگىمەلەسىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ, جۇرەكجاردى اڭگىمەگە كىرىستى. بارىنە قول بەرىپ, جىلى قوش­تاسىپ جاتتى. وقشاۋ تۇرعان ماعان دا تاياپ كەلىپ, ءىلتيپات ءبىلدىرىپ تۇرعانى ونىڭ ۇلىلارعا ءتان قارا­پايىمدىلىعى ەدى. وسى ءسات­­­­­تى پايدالانىپ مەن دە ءداپ­­تەر جايىن ايتا جونەل­دىم. استاناعا اتتاناردا پرەزيدەنتپەن كەزىگەتىنىمدى ەستىگەن «جاس قالام» ءۇيىر­مە­سى­نىڭ تالاپكەر بالالارى: «اپاي, ءبىزدىڭ نۇر كوكە­مىز­گە ارناعان ولەڭدەرىمىزدى الا كەتىڭىزشى, داپتەرگە جا­زىپ بەرەيىك», – دەگەن ءوتىنىش ءبىل­دىرگەن-ءدى. 6-سىنىپتىڭ ءبىر وقۋشىسى ولەڭنىڭ استىنا الاقانىنىڭ سۋرەتىن سى­زىپ قويىپتى. مۇنى ەستىگەن ارىپتەستەرىم: «ۇيات بولار, پرەزيدەنتكە قولمەن جازى­ل­عان, قاراپايىم داپتەردى قالاي اپاراسىز؟ اپارعاندا دا بالالاردىڭ شيمايىن وقي ما؟ كومپيۋتەرگە تەرىپ, البوم جاساپ اپارۋ كەرەك ەدى», – دەپ توقتاۋ سالا بەردى. داپتەر كابينەتتە قالدى. وسى داپتەر جايىن ايتقانىمدا, ول كىسى ەلەڭ ەتىپ: «قانيپا, ول داپتەر قايدا, وسىندا ما؟» – دەپ سۇرادى. «جوق, اۋىلدا قالدى, سىزگە ونى بەرۋ ىڭعايسىز بولار دەپ»... «ونىڭ نەسى ىڭعايسىز, بالالاردىڭ ولەڭىن وقىمايدى دەپ كىم ايتتى؟ مەن بالا بولماپپىن با؟ الىپ كەلۋ كەرەك ەدى». «قولجازبا ەدى...» «داپتەردى وبلىس اكىمىنە بەرىڭىز. ما­عان اكەلىپ بەرەدى. ەل-جۇرتقا, بالالارعا سالەم ايتىڭىز», – دەدى قوشتاسىپ جاتىپ. ءبىر ءسوز قوسىپ وتىرعام جوق, اڭگىمە وسىلاي ءوربىدى. قاتتى وكىندىم, «الىپ بارام» دەپ بالالاردى الداۋعا ءماجبۇر بولدىم. «ەلدىڭ سوزىندە نەم بار ەدى», دەپ بارماعىمدى تىستەلەي بەردىم. ەلگە كەلگەن سوڭ بۇل وقيعانى كەيىننەن ءماجىلىس دە­پۋتاتى بولعان سول كەزدەگى وبلىستىق ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى س.ي.فەرحوعا ايت­­­تىم. «جاقسىلاپ بەزەندىرىپ, البوم جاساپ جىبەرەمىز», – دەدى. «سۆەتلانا يۆانوۆنا, مەن پرەزيدەنتكە «قولجازبا ءداپ­تەر» دەدىم. البوم تۋرالى ءسوز بولعان جوق. بالا­لاردىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان ولەڭدەرىن, ياعني سول داپتەردى قاز-قال­پىن­دا جىبەرەيىك», – دەپ قارسىلىق ءبىلدىردىم. ولار البوم جاسادى, ولەڭدەردى كومپيۋتەرگە ءتۇسىر­دى, «اكىمنەن بەرىپ جىبەردىك», – دەدى. «اپىراي! – دەپ ويلادىم, ءبارى وسى بىزدەن, ۇلكەندەردەن شىعادى-اۋ, سابيلەر­دىڭ تاربيعان الاقانى بار, وزدەرىنىڭ قو­لىمەن جازىلعان ولەڭدەرىن جىبەرگەندە عوي, ەلباسى ونى قولىنا ۇستاپ, بالا­لار­دىڭ الاقانىن كورىپ, ءوزى جىميىپ, بالا­لىعىن ەسكە تۇسىرەتىن ەدى-اۋ. شەڭبەردەن, قولدان جاسالعان قۇرساۋدان شىعا ال­ماي­مىز, بالالاردى دا سوعان تاۋەلدى ەتەمىز. انا جولى الا بارعاندا عوي...» – دەپ, وكىنىشتى ويدان ارىلا الماي-اق ءجۇردىم. وسى ءبىر داپتەر وقيعاسى مەنى قىن­جىلت­تى ءارى تاڭعالدىردى. راسىندا, كىم­نىڭ ويىنا كەلگەن, اتاعىنان ات ۇركەتىن سايا­ساتكەرلەردى باس يگىزگەن كەمەڭگەر تۇل­عا­نىڭ بالالاردىڭ ولەڭىنە, داپتەرىنە نازار اۋدارادى, ەرەكشە كوڭىل بولەدى دەگەن. وسى جولى دا ەل-جۇرتقا سالەم جول­دادى. «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇر­تىم» دەپ ومىردەن وتكەن اباي ويىما ورالدى. «ەلباسى ابايدىڭ ءتول مۇراگەرى ەكەن-اۋ», – دەپ تەبىرەندىم. جالپى ەلباسىنىڭ قاي ەڭبەگىن الىپ قاراماڭىز, حالىقتىڭ ماقال-ماتەلى, افوريستىك ورالىمدارى, دانالىققا نەگىزدەلگەن شەشەندىك ونەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبو­لە­تىنى بايقالادى. وسىعان كوزىم جەتكەن سوڭ حالىق دانالىعىن ىزدەي ءجۇرىپ, ەلبا­سى­نىڭ دا شەشەندىككە قۇرىلعان ايشىقتى سوزدەرىن ىزدەۋدى ادەتكە اينالدىردىم. وقۋشىلاردى, جانىمدا جۇرگەن ارىپتەس­تەرىمدى وسى يگى ىسكە تارتتىم. اسىرەسە, بۇل ىسكە شاكىرتىم, جاس مۇعالىم تولىقباەۆا (يساحانوۆا) گۇلناز قۇلشىنا كىرىستى. مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن ول «ن.ءا. نازار­باەۆ ەڭبەكتەرىندەگى شەشەندىك ءسوز» تاقى­رىبىنا اۆتورلىق باعدارلاما جاساپ, رەس­پۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك «دا­رىن» ورتالىعى وتكىزەتىن كونكۋرسقا قاتى­سىپ, باس بايگەنى جەڭىپ الدى. ماسەلە ءباي­گەدە ەمەس, تاقىرىپتىڭ ومىرشەڭدىگى, تۇڭ­عىش رەت زەرتتەلگەندىگىندە ەدى. ەڭ باستى­سى, تالاپتانۋدا, ىزدەنۋىندە عوي دەسەم, ءوت­كەن قاراشانىڭ 17-ءسى كۇنى گۇلناز ينتەربەلسەندى تاقتا ارقىلى استانا قالاسى, شى­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مەكتەپتەرىنە ساباق بەردى. تىڭداۋشىلار تاقىرىپ­قا وتە قىزىقتى. استانالىقتار ساباققا قىزۋ قاتىسىپ, مەنى دە تارتىپ, پىكىرلەرىن, راحمەتتەرىن ايتىپ وتىردى. بۇل ساباق مەنىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمە­لىك اتاۋ­لى زەرتحانامدا ۇيىمداستىرىلدى. وسكەمەندە قازان ايىندا استانا كۇن­دەرى وتكەنىن ايتا كەتسەم, سول تۇستا استانا قالا­لىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ءاسيما بيمەندينا زەرتحانامەن تانىسىپ, استا­نا­­نىڭ №64 مەكتەبىندە ونىڭ بولىمشەسىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان ەدى. ول كوپ ۇزاتپاي-اق ۇستازدارىن جىبەردى, بىرىگىپ جوسپار جاسادىق. ەگەمەن ەلىمنىڭ قىسقا ۋاقىت ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنىڭ ناق تورىندە ەلباسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە, بالا­لار­عا جاساپ جاتقان اتالىق قامقورلىقتارى تۇر. سانامالاپ ايتپاعاننىڭ وزىندە بۇل ورايدا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە ەنگىزۋ ماقساتىنداعى قارىمدى قادامدار, دارىن­دى بالالارمەن جۇمىستار, ن.ءا. نازار­با­ەۆتىڭ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىن, «بولاشاق» باعدارلاماسىن ايتۋعا بولادى. مەن دە جاس جەتكىنشەكتەردى تۋعان حال­قىمنىڭ اسان, ايتەكەلەردەن قالعان دانا­لىق سوزدەرىمەن قاۋىشتىرۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن, ابىرويىن كوتە­رۋ ءۇشىن ازدى-كوپتى ەڭبەكتەنىپ كەلەمىن. جەتىستىكتەرىمنىڭ سۇبەلى-سۇبەلىسى دە تاۋەل­سىز­دىگىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى بولىپتى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا «ادەبيەتتى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن اۆتور­لىق باعدارلاما» جاساپ, سونىڭ نەگىزىندە ارنايى سىنىپتارىم اشىلدى. قازاق ادە­بيەتىن الەمدىك ادەبيەت پەن مادە­نيەتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە وقىتۋ ماسەلەسىن كو­تەر­دىم. سىنىپتى بىتىرگەندەر ىشىنەن 17 عى­لىم كانديداتى, 3 عىلىم دوكتورى شىق­­تى. 70-تەن استام وقۋشىم وبلىستىق, 18-ءى رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپيادا­لا­رىن­دا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. «رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك اتاۋلى مەكتەبىم» اشىلىپ, ۇزاق جىلدار ەلىمىزدەگى جاڭاشىل مۇعالىمدەرمەن اقى­سىز-پۇلسىز ەڭبەك ەتتىم. وتانىمنىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە بارىپ, قىس-جاز دەمەي ءدارىس وقىدىم, ءىس-تاجىريبەمدى ورتاعا سالدىم. تاۋبە, «قازاقتىڭ قانيپاسى», «اڭىز ۇستاز» اتاندىم. بۇل اتاقتى ماعان قۇزىر­لى ورىندار ەمەس, حالقىم, ارىپتەستەرىم بەردى. ەڭبەگىمنىڭ 40 جىلدىعى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە وسكەمەندە, رەسپۋبلي­كا­لىق دەڭگەيدە پاۆلوداردا ءوتتى. ەڭ باستى جەتىستىگىم, كۇندىز-ءتۇنى مەنى تۇكپىر-تۇك­پىر­دەن ىزدەپ, كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن ۇستاز­داردان, اتا-انالاردان الدىم بوساپ كور­گەن جوق. اۋىز ادەبيەتىنەن بۇگىنگى ادە­بيەتتى قامتىعان وقۋ باعدارلامالارى, 32 كىتاپ, 100-دەن اسا ماقالالار جازدىم. زەرتحانادا ءوز قولىممەن جازىلعان 8000-داي ديداكتيكالىق ماتەريالدار, كورنە­كى­لىكتەر ۇستازدار يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتتە دە 25 جىلداي قوسىمشا ەڭبەك ەتىپ, قانشاما ستۋدەنتتى ۇستازدىق ما­ماندىققا باۋلىدىم. ەڭبەگىمدى سانامالاي بەرسەم, ءبىرتالاي ۋاقىت كەتەر ەدى. ءوز ەلىمدى بىلاي قويىپ, شەتەلدىك ما­راپات­تار­عا دا يە بولىپ وتىرمىن. موڭعول حر-نىڭ «داڭقتى ۇستازى» ماراپاتىنىڭ يەگەرىمىن. قازاق پەداگوگيكاسىنا قوسقان ۇلەسىم ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 4 جوعارى وقۋ ورنى قۇرمەتتى پروفەسسور, پەداگوگيكالىق عى­لىمدار اكادە­ميا­سى قۇرمەتتى اكادەميك اتاعىن بەردى. ەڭ باستىسى, مەن قاراپايىم ارىپتەستەرىمنىڭ قۇرمەتى مەن سىيىنا بولەندىم. ەڭبەك ەت­سەڭ, اتاق-داڭق ءوزى ىزدەپ كەلەدى ەكەن. تاڭعى سەگىزدەن كەشكى 5-كە دەيىن ينتەرناتتا ءجۇر­سەم, تۇنگى 3-تەرگە دەيىن قولىمنان قالا­مىم تۇسپەيدى. 43 جىل­عى ءومىرىمنىڭ تەك جەتكىنشەكتەر اراسىندا, تۇرمىسى ورتا, قاراپايىم قازاعىمنىڭ بالالارى ارا­سىن­دا وتكەنىنە كەۋدە كەرە ماقتانامىن. مەن باقىتتى ۇستازبىن. جاراتۋشى يەم ءومىر بەرسە, وسىلاي ەڭبەك ەتە بەرەرىم ءسوزسىز. تاعى ءبىر وي مەنى قاتتى مازالاي بەرەدى. اباي دا: «قورقامىن كەيىنگى جاس بالالاردان», دەگەن عوي. قورقۋ ەمەس, الاڭداۋىم بولار. ءومىر عوي... بولاشاقتا ەگەمەن ەلىم­نىڭ باسىنا جاڭا پرەزيدەنتتەر دە كەلەر. ولار, بالكىم, جەتى ۇلتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن, ەكونوميكا مەن ەل باسقارۋدىڭ 70 ءتاسىلى مەن امالىن مەڭگەرگەندەر بولۋى دا ءمۇم­كىن... الايدا ءدال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن­داي تۋعان ءتىلىنىڭ ءنارىن, بار شۇرايىن شىرايىنا كەلتىرە پايدالانىپ, اتا-بابا­مىزدىڭ ادەت-سالتىن بەرىك ۇستاپ, قازبەك پەن ايتەكە بيلەردەن قالعان دانالىق ءسوز­دەردى, ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم, قازاعىم» دەپ سوققان جۇرەگىن ەل بيلەۋىندە ۇستانىم ەتەتىن بۇگىنگىدەي ەلباسى ەندى ەلىمنىڭ تاعىنا كەلە مە, جوق پا دەپ تولعانامىن. ۇلان دالانىڭ ۇلى پەرزەنتى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنا جاراتقان يەم الەم تاريحىندا ەشبىر پاتشا, ەشبىر حانعا بەرمەگەن باق پەن تاقتى, اتاق پەن داڭقتى سىيلاعان سياقتى. جاراتقاننىڭ جارىلقاۋى, حالقىنىڭ قولداۋى, تۋعان ءتىلىنىڭ كيەسى دە ونى جە­ڭىستەن جەڭىسكە جەتەلەگەن بولار... كىم بىلەدى, جاراتقان يەم, جات ەلدەردىڭ تەپكىسىن كورسە دە ءدىنىن, ءتىلىن, ءدىلىن, ادەت-سال­تىن جوعالتىپ الماعان, ەشكىمگە «ءلابباي تاقسىر» دەپ باس يمەگەن ءور, ەر قازاعىنا وڭ پيعىلىن بەرگەن بولار... نۇرسۇلتانداي ءارى نۇر, ءارى سۇلتان ۇلىن دۇنيەگە اكەلىپ, حالقىڭنىڭ نۇرىنا اينال, سۇلتان بولىپ, ەلىڭدى دە سۇلتان­دىققا جەتكىز دەگەن شىعار... «ۋا, داريعا, التىن بەسىك تۋعان جەر», دەپ قاسىم اقىن تەبىرەنگەندەي, مەن دە: «تۋعان جەر, وسى باقىتىڭ باسىڭنان تاي­ماسىن, بالالارىڭدى جاسامپازدىق بيىگىندە الديلەي بەر», دەگىم كەلەدى. قانيپا بىتىباەۆا, كسرو مەملەكەتتىك  سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.