بىتىمگەرشىلىكتىڭ قيىن دا قاراپايىم جولىنا قادام جاسالدى

ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنە ساپارىن 17 اقپاندا گرۋزيا استاناسى – تبيليسيدە قورىتىندىلادى. ساپار بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى گرۋزيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گريگول ۆاشادزەمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, گرۋزيا پارلامەنتىنىڭ توراعاسى داۆيد باكرادزەمەن جانە وسى ەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستى. قانات ساۋداباەۆتىڭ گريگول ۆاشادزەمەن كەلىسسوزى بارىسىندا قازاقستان مەن گرۋزيا ەقىۇ ايا­سىن­دا تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساپ كەلە جاتقاندىعى اتاپ ءوتىلدى. قا­زاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشى­سى­نىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, گرۋزيا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كانديداتۋراسىن باس­تاپ­قى كەزدە-اق قولدادى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, سونداي-اق ءوز ارىپتەسىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن شا­قىرۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ايتتى. ءبىز ۆاشادزە مىرزامەن قازىردىڭ وزىندە ۇيىم ءسامميتىنىڭ كۇن ءتارتىبىن تو­لىقتىرۋ جانە ونى وتكىزۋدىڭ مەر­زى­مىن بەلگىلەۋ جونىندەگى جۇمىستار­دى باستادىق, دەدى قانات ساۋداباەۆ وسى جايىندا. كەزدەسۋدە تاراپتار ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس­تارى­­نا دا نازار اۋداردى. مەم­لە­كەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى­نىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءبىزدىڭ ەلىمىز گرۋزيانىڭ ءىرى ينۆەستور­لارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن گرۋزيا اراسىنداعى تاۋار اي­نا­لىمىنىڭ الەمدىك ەكو­نومي­كا­لىق داعدارىسقا قاراماس­تان, كو­لە­مى ساقتالىپ وتىر. ەكى ەل­دىڭ ەكو­نوميكالىق قاتىناستارىن جاندان­دى­رۋعا كوپ مۇمكىندىكتەر بار. الدا­عى ۋاقىتتا ساۋدا-ەكو­نومي­كا­لىق ىنتىماقتاستىقتى تە­رەڭدەتۋگە قاتىستى بارلىق كەشەندى ماسەلە­لەر بيىلعى جىلدىڭ ما­مى­رىندا استانادا وتەتىن مينيسترلەر دەڭ­گەيىندەگى كەزدەسۋدە تالقىلانا­تىن بولادى. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قازاقستان گرۋزيا­نىڭ ءىرى ينۆەستورى ەكەندىگىن جاي­دان-جاي ايتىپ وتىرعان جوق. ءبۇ­گىن­دە بۇل ەلدە قازاقستاندىق كاپي­تالدىڭ قاتىسۋىمەن “قازترانسگاز – تبيليسي”, “باتۋمي تەڭىز پورتى”, “حالىق بانكى – گرۋزيا”, “اقساي بمس” سەكىلدى وننان  استام ءىرى كومپانيا جۇمىس ىستەپ جا­تىر. ال ەكى مەملەكەت اراسىن­داعى تاۋار اينالىمى الەمدىك داع­دارىس قانشاما سالماق سالسا دا, وتكەن جىلى 37,1 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. كەلىسسوز كەزىندە كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وڭ­تۇستىك وسەتيا جانجالىنىڭ شەشى­لۋى­نە ىقپال ەتۋ جايى دا تالقى­لاندى. ويتكەنى, بۇل گرۋزيا ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلادى. ال وسى پروبلەماعا باي­لانىستى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە ءوز ۇسىنىس­تا­رى بار. ەقىۇ-نىڭ  ءىس باسىن­داعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ پەن گرۋزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گريگول ۆاشادزەنىڭ ەكەۋارا وڭاشا كەزدەسۋىندە دە, كەڭەيتىلگەن قۇرام­دا­عى كەلىسسوزدە دە وسىناۋ وتكىر ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, كەز­دەسۋ مەن كەلىسسوزدەردىڭ بەلگىلەن­گەن ۋاقىتتان ەداۋىر ۇزاققا سوزى­لۋى سوندىقتان بولسا كەرەك. گرۋزيا – وڭتۇستىك وسەتيا جان­جالى 1980-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان تۇتاندى. ونىڭ تۋىنداۋى­نىڭ نەگىزى, ساراپشىلاردىڭ باعا­لاۋ­ىنشا, وسى وڭىردە ۇلتتىق قوز­عا­لىستاردىڭ بەلسەندىلىگى كۇرت ار­تىپ, ەتنوسارالىق كيكىلجىڭنىڭ كو­رى­نىس بەرۋىندە جاتىر. وسىنىڭ كە­سىرىنەن قانتوگىس قاقتىعىستار ورىن الدى, مىڭداعان تۇرعىن تۋعان جەر­لەرىن تاستاپ, بوسقىن اتاندى. قازا تاپقاندار دا از ەمەس. قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك وسەتيا 1992 جىلدان باس­تاپ تانىلماعان مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءبىز بۇل دەرەكتەردى تەككە كەلتى­رىپ وتىرعان جوقپىز. ەلىمىزدە كوپ­تەگەن ەتنوستار تۇرىپ جاتىر. بەتىن اۋلاق قىلسىن, مۇنداي كيكىلجىڭگە جول بەرىلگەن جوق, ءبىر-بىرىمەن تا­تۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. ونىڭ ءتۇپ نە­گىزى باستاپقى كەزدە-اق مەملەكەت ۇلت­ارالىق, ەتنوسارالىق ىنتىماق­تاس­تىقتى نىعايتۋ ماسەلەسىن ءوز سايا­ساتىنداعى باستى باسىمدىق­تار­دىڭ ءبىرى رەتىندە ناقتىلاپ العان­دىعىندا جاتىر. سونىمەن قاتار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ۇلت­ارالىق تاتۋلىق ەكەندىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. كەزدەسۋدەن سوڭ, قانات ساۋدا­­باەۆ پەن گريگول ۆاشادزە بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, كەلىسسوزدەردە قازاقستان مەن گرۋزيا اراسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى تەرەڭدەتۋمەن قاتار, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق تاقى­رىپ­تاعى ماسەلەلەر تالقىلان­عا­نىن ايتىپ بەردى. گرۋزيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى گ.ۆاشادزەنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىق ەتۋى شىن مانىندەگى ماڭىزدى وقيعا بولىپ تابىلادى. ەكى مەم­لەكەت اراسىنداعى قاتىناس ەلدەر­دىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇنى­نەن باستاپ شىنايى دوستىق جاعدايدا قالىپتاستى. بۇگىندە ول گرۋزيا مەن قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكا­لىق جانە مادەني-گۋما­نيتارلىق سالالاردا بەلسەندى باي­لا­نىستار جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدە. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى قانات ساۋداباەۆ سول كۇنى گرۋ­زيا پارلامەنتىندە بولىپ, پار­لامەنت توراعاسى داۆيد با­كرادزە­مەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە تا­راپتار ەقىۇ اياسىندا پارلامەنت­ارالىق ءىس-قيمىلدى دامىتۋ ماسە­لەلەرىن تالقىلادى جانە ۇيىمنىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى قىسقى سەسسياسىنىڭ كۇن ءتارتىبى جونىندە پىكىر الماستى. كەزدەسۋدەن سوڭ وتكىزگەن بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پارلامەنت توراعاسى گرۋزيا مەن قازاقستاننىڭ پا­ر­لا­مەنت­ارالىق ىنتىماقتاستىعى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن, قازاق­ستان ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە وڭىردەگى پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ساپار اياسىندا قانات ساۋدا­باەۆ گرۋزياداعى ساياسي پارتيا­لار­دىڭ جەتەكشىلەرىمەن دە كەزدەسىپ, وڭىردە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ, ۇزاققا سو­زىلىپ بارا جاتقان جانجالداردى رەتتەۋ جانە وسى ەلدەگى دەمو­كرا­تيا­لىق دامۋ مەن ونىڭ الداعى پەرس­پەكتيۆالارىن تالقىلادى. ويتكەنى, قازاقستان ەقىۇ ءتور­اعا­سى رەتىندە بۇعان ەرەكشە ءمان بەرۋى قاجەت. كەزدەسۋدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان “گرۋزيا اليانسى” پارتياسىنىڭ وكىلى ۆيكتور دوليدزەنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ۇيىم قۇندىلىقتارىن ىلگەرى جىلجىتۋعا جاسالعان ەرەكشە قادام بولىپ تابىلادى. “مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ءتور­اعالىق  قىزمەتكە كىرىسۋىنە ارنال­عان ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ۆە­نا­داعى وتىرىسىندا جاريا ەتىلگەن بەينەۇندەۋىمەن مۇقيات تانىستىم, – دەدى ول. – ۇندەۋدە ەقىۇ قىز­مەتىندەگى ءۇش ولشەم تەگىس قام­تىلعان. ولاردى ءارى قاراي دامىتۋ بۇگىنگى كۇندە اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى”. ال “بىرىككەن گرۋزيا” دەموكراتيالىق قوزعالىسىنىڭ باس­شىسى نينو بۋردجانادزە قا­زاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىن كەزىندە قولداعانىن, سونداي-اق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەي­دەگى ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ءمالىم ەتۋىنە قاراعاندا, ۇيىم قىزمەتىن رەفورمالاۋ قاجەت. سوندىقتان جوعارى دەڭگەيدەگى سامميت ءوتۋى ءتيىس. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى الدىمەن باكۋگە, ودان كەيىن ەرەۆانعا كەلىپ, ءازىربايجان پرە­زي­دەنتى يلحام اليەۆپەن جانە ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانمەن كەزدەسكەن ەدى. ءويت­كەنى, بۇل ەكى ەلدىڭ دە باستى ءارى ورتاق پروبلەماسى – تاۋلى قا­را­باققا بايلانىستى. تاۋلى قاراباق جانجالىنان  تۋىنداعان پروبلە­ما­عا ەقىۇ-نىڭ رەسەي, اقش جانە فرانتسيا تەڭ توراعالارى بولىپ تابىلاتىن مينسك توبى كىرىسكەلى بەرى ءازىربايجان مەن ار­مە­نيا اراسىندا ازداعان جى­لى­لىق سەزىلە باس­تا­دى. مىسالى, تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا ءازىر­باي­جان مەن ارمەنيا پرەزيدەنت­تەرى التى رەت كەزدەستى. ۇيىم ءتور­اعالى­عىن­داعى قازاقستاننىڭ ەندىگى ماقساتى – سول كەزدەسۋلەر كەزىن­دەگى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن ءارى قاراي جال­عاستىرۋ. ەگەر ول وڭ سيپات الىپ, ءىل­گەرى جىلجي­تىن بولسا, بۇل قازاق­ستان ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولادى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ پەن ءازىربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ كەزدەسۋى ۇيلەسىمدى جاع­دايدا ءوتتى. كەزدەسۋدە مەملەكەتتىك حاتشى ءازىربايجان پرەزيدەنتىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە جولداۋىن تا­بىس ەتتى. وندا الداعى ۋاقىتتا تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋ تۋ­رالى ۇسىنىستار مازمۇندالعان. ءازىربايجان باسشىسى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە ەۋروپادا قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزىلەتىندىگىنە سەنىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعا­سى قانات ساۋداباەۆ پەن ارمە­نيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسياننىڭ كەز­دەسۋىندە تاراپتار تاۋلى قارا­باق پروب­لەماسىن رەتتەۋ ماسەلەسىن تال­قىلادى. سونداي-اق, قازاقستان سىرت­قى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ارمەنيا پرەزيدەنتىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋگە بايلا­نىستى جەكە جولداۋىن تابىس ەتتى. گازەتتىڭ بۇعان دەيىنگى ءنومىر­لە­رىن­دە جازعانىمىزداي, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ۇيىم توراعاسى رەتىندە العاشقى ساپارىن وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرى – ءازىربايجان, ارمەنيا جانە گرۋزيا مەملەكەتتەرىنەن باستادى. اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, قانات ساۋداباەۆتىڭ ساپار بارىسىنداعى كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى ۇيلەسىمدى ءارى دوستىق جاعدايدا ءوتتى. وسى وڭىردەگى پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا تەرەڭ تالداۋلار جاسالىپ, ولاردى بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلدى. ءسويتىپ, بىتىمگەرشىلىكتىڭ العاشقى جانە ەڭ قيىن دا قاراپايىم جولىنا قادام جاسالدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.