– ءۋاليحان يسا ۇلى, اڭگىمەمىزدى جاڭا ورتالىقتىڭ جۇمىسىنان باستاساق؟
– قازاقستاندا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ قىزمەتتەرىنىڭ فۋنكتسيالارىن بىرىكتىرەدى. بۇل جۇقپالى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارعا, پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ بۇزىلۋىنا, تۇراقتى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ جانە مونيتورينگ جاساۋعا باعىتتالعان. ەلىمىزدە ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسى ارقىلى ەرتە انىقتالعان قاۋىپ-قاتەر فاكتورلارى مەن اۋرۋلارعا مونيتورينگ جاساۋ, ساۋىقتىرۋ, كاسىبي جانە وندىرىستىك اۋرۋلاردى ەمدەۋگە كومەكتەسۋ, حالىقتىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ قاعيداسىن كۇشەيتۋ, ساپالى تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ جۇمىستارىن قامتيدى. ورتالىق ەلباسىنىڭ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ءۇش مەملەكەتتىك مەكەمەنى – سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى, ح.جۇماتوۆ اتىنداعى گيگيەنا جانە ەپيدەميولوگيا عىلىمي ورتالىعى جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتاما جانە مونيتورينگ عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىن بىرىكتىرۋ ارقىلى قۇرىلدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن باسقارۋشى قۇرامنىڭ سانى قىسقارىپ, بوساتىلعان قارجى بىزگە جۇكتەلگەن فۋنكتسيالارعا باعىتتالدى.
– قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىنىڭ الدىندا قانداي ماقسات-مىندەتتەر تۇرعانىنا توقتالساڭىز؟
– ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ 10 نەگىزگى جەدەل قىزمەتىنە باعالاۋ جۇرگىزدى. بۇلار قادالاعاۋ, ءنورماتيۆتى رەتتەۋ, باعالاۋ, الەۋمەتتىك جاعىنان قىزىقتىرۋ, ساۋىقتىرۋ, اۋرۋعا قارسى كۇرەسۋ ىسىندە مامان دايارلاۋ سياقتى شارالاردى قامتيدى. ەۋروپاداعى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ارتىقشىلىعى – حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋدا قۇقىقتىق مەحانيزمدەردى تولىق پايدالانا بىلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا الكوگولدىك ونىمدەرگە جارناما جاساۋعا, زياندى مايلى جانە تۇزدى تاعامدارعا تىيىم سالۋ, تەمەكىگە قارسى ءىس-شارالاردى كۇشەيتۋ, تەمەكى تۇتىنىنەن تازا ورتانى قالىپتاستىرۋ وڭ ناتيجە بەرە باستادى. ەلىمىزدە دە شىلىم شەگۋ كورسەتكىشىنىڭ ازايعانى بايقالادى. ونى 2015 جىلى جۇرگىزىلگەن VI الەۋمەتتىك زەرتتەۋ مالىمەتتەرى راستايدى. شىلىم شەگۋشىلەر ۇلەسى 2015 جىلى 18,3%-دى كورسەتسە, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 26,5% بولاتىن. وڭىرلەردە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتى جۇرگىزىلۋدە. دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىن ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋ, جاستار ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ, باسقا دا بولىمدەر قۇرىلدى. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتىنىڭ دەپارتامەنتتەرى جۇقپالى اۋرۋلارعا ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ جۇرگىزەدى, تاعام ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بيولوگيالىق قوسپالار قاۋىپسىزدىگىنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاسايدى. شيكىزاتتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ءوندىرۋ ىسىندە ادام ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى دەپ تانىلعان ونىمدەر مەن حيميالىق زاتتارعا, تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتارعا وندىرىستە پايدالانۋعا تىيىم سالىندى. وبلىس اكىمدەرى جانىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى جالپى جەتەكشىلىكتى جۇزەگە اسىرادى. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنە سالالىق باسقارمالار عانا ەمەس, «قازازوت», «قاراجانباسمۇناي», «قاراقۇدىقمۇناي» سياقتى ءىرى كاسىپورىن باسشىلارى دا ەنىپ وتىر. بۇل ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. ورتالىق حالىق دەنساۋلىعى تۋرالى مونيتورينگ جۇرگىزەدى, توتەنشە جاعداي كەزىندە دەنساۋلىققا تونەتىن قاۋىپ-قاتەردى باعامدايدى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا جانە ەمدەۋ ىسىندە قولدانىسقا ەنگىزۋگە ىقپال ەتەدى.
– 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟
– بۇگىندە ازاماتتاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىن كۇتۋ جانە ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى. ءبىزدىڭ تىرەگىمىز جانە سەرىكتەسىمىز رەتىندە ايماقتاردان دەنساۋلىق قۇندىلىعىن دارىپتەۋشى, ءىس جۇزىندە كومەكتەسۋشى, كرەاتيۆتى دەنساۋلىق ورتالىقتارى جۇمىس ىستەۋدە. مۇنداي ورتالىقتار قىزىلوردادا جانە تارازدا بار. كىم بولسا دا سۋپەرماركەتتەن سەبەت تولى ازىق-ت ۇلىك الىپ تۇرادى. وتباسىندا دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتى ۇلكەن ءرول اتقارادى. مىسالى, ايەلدەردىڭ «شاڭىراق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ قىزمەتى وتباسىنداعى دەنساۋلىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. وندا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ وزەكتى ساۋالدارى بويىنشا كەڭەس, سەمينار-ترەنينگ ۇيىمداستىرىلادى.
كوپتەگەن ەلدە ازاماتتاردىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى مەديتسينا ماماندارى مەن پارامەديكتەرگە عانا جۇكتەلمەگەن, ءار ادامنىڭ مىندەتى سانالادى. توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرىنە دە مىندەتتەلگەن مۇنداي ىستەر از ەمەس. ونى ءمىنسىز ورىنداۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان كۋرس باعدارلاماسىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە, پەداگوگتەرگە, كۇزەتشىلەر مەن قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە قاتىستى وتكىزۋدى قاتاڭ قاداعالاۋ كەرەك. ساقتىق شارالارىن ىسكە اسىرۋدا العاشقى كومەك كورسەتۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى ولشەۋسىز. ددسۇ مالىمەتتەرى بويىنشا, بالالاردىڭ 90 پايىزىنىڭ جاراقاتتانۋى جازاتايىم جاعدايدان بولادى ەكەن. جىل سايىن الەمدە 830 مىڭ بالا وسىنداي وقيعالاردان مەرت بولادى. شامامەن ءاربىر وقىس وقيعانىڭ التىنشىسى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا بولادى. اسىرەسە ۇزىلىستەر مەن دەنە شىنىقتىرۋ ساباقتارىندا ونداي ولقىلىقتار ءجيى ورىن الادى. وسىعان بايلانىستى, 2017 جىلى الماتى قالاسى ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىندا دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى وقىس جاعدايلاردا جۇرەك توقتاپ قالۋ, قان كەتۋ, جاراقاتتانۋ كەزىندە نە ىستەۋ كەرەكتىگى بويىنشا كۋرستان ءوتتى. پوليتسيا قىزمەتكەرى, پويىز جولسەرىگى جانە وقيعا ورنىندا ءبىرىنشى بولۋى ءتيىس بارلىق ماماندار وسىنداي ازىرلىكتەن وتسە دەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
